تقویت تاب‌آوری سیستم‌های تأمین کود در آفریقا

آفریقا برای دهه‌ها در برابر اختلالات خارجی که بر بازارهای جهانی کود تأثیر می‌گذارند، آسیب‌پذیر بوده است. چالش اصلی آفریقا، جلوگیری از بحران‌ها نیست؛ بلکه ایجاد سیستم‌های پایدار و تاب‌آور است.

تصویر تولید و مصرف کود در جهان و آفریقا

بازار جهانی کود شیمیایی از یک بخش کشاورزی ساده به یکی از پیچیده‌ترین زنجیره‌های ارزش ژئوپلیتیک و مالی تبدیل شده است که نقشی حیاتی در امنیت غذایی ایفا می‌کند. بر پایه آخرین برآوردهای نهادهای برجسته اقتصادی مانند مؤسسه Fortune Business Insights، ارزش بازار جهانی کودهای شیمیایی به بیش از ۱۵۲ میلیارد دلار رسیده است. در بازاری با این گردش مالی کلان، قاره آفریقا با داشتن پتانسیل‌های معدنی و گازی، کمترین میزان مصرف کود و بالاترین میزان وابستگی به واردات را در جهان دارد که این امر اقتصاد کشاورزی آن را در برابر تکانه‌های بین‌المللی به شدت آسیب‌پذیر کرده است.

جغرافیای تولید سه مغذی اصلی گیاهی شامل نیتروژن، فسفات و پتاس در جهان به شدت متمرکز است. چین، روسیه، ایالات متحده، هند و کانادا قطب‌های اصلی تولید جهانی به شمار می‌روند؛ به طوری که منطقه آسیا-پاسفیک به تنهایی بیش از ۵۲ درصد از سهم بازار مصرف را به خود اختصاص داده است. در بخش مصرف جهانی، غلظت کاربرد کود در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه آسیایی بسیار بالا است، در حالی که بر اساس داده‌های گزارش شبکه بین‌المللی اطلاعات امنیت غذایی (Resakss)، میانگین مصرف کود در قاره آفریقا کمتر از ۲۵ کیلوگرم در هر هکتار است؛ رقمی‌ که در مقایسه با میانگین جهانی (حدود ۱۳۵ کیلوگرم) بسیار پایین است. با این حال، تفاوت‌های منطقه‌ای فاحشی در آفریقا وجود دارد؛ برای مثال آفریقای جنوبی با ۸۰ کیلوگرم در هکتار و مصر و مراکش در شمال آفریقا بالاترین میزان مصرف را دارند، در حالی که این رقم در بخش‌های وسیعی از آفریقای مرکزی به کمتر از ۱۲ کیلوگرم در هکتار افت می‌کند. از منظر تولید، قاره آفریقا در حوزه فسفات یک ابرقدرت جهانی است؛ گروه OCP مراکش بیش از ۵۰ درصد از نیاز فسفات آفریقا را تامین کرده و جزو ۵ صادرکننده برتر جهان است. در همین حال، کشورهای نیجریه، مصر و الجزایر به لطف ذخایر گاز طبیعی خود، قطب‌های اصلی تولید کودهای نیتروژنی (اوره‌) در قاره هستند.

تجارت جهانی کود به شدت وابسته به خطوط کشتیرانی طولانی و گلوگاه‌های دریایی حساس است. مسیرهای اصلی حرکت مکرر محموله‌ها از بنادر خلیج فارس، دریای بالتیک و شمال آفریقا به سمت بازارهای مصرف در آسیا، قاره آمریکا و جنوب صحرای آفریقا جریان دارد. با این حال، تنش‌های ژئوپلیتیک اخیر به این مسیرها آسیب وارد کرده و نوسانات شدیدی در بازار ایجاد کرده است؛ به طوری که قیمت اوره را تا مرز ۸۵۰ دلار در هر تن بالا برد. 

ایجاد سیستم‌های پایدار و تاب‌آور در زنجیرۀ کشاورزی آفریقا

تاب‌آوری فقط به معنای پاسخ مؤثر به بحران بعدی نیست. بلکه به معنای کاهش خطر شوک‌های خارجی منجر به اختلالات سیستماتیک برای کشاورزی آفریقا است. این فقط بحثی در مورد مکانیسم‌های تأمین مالی یا چارچوب‌های سیاست‌گذاری نیست. 

بحث در مورد کودها در آفریقا در حال تحول است. به‌طور فزاینده‌ای، تمرکز از دسترسی صرف به نهاده‌ها یا یارانه‌های عمومی‌ به سمت ایجاد سیستم‌هایی که قادر به تحمل شوک‌ها، سازگاری با شرایط متغیر بازار و حفظ بهره‌وری کشاورزی در درازمدت هستند، تغییر می‌کند.

سازوکار تامین مالی توسعه کود در آفریقا

ظرفیت‌های تولید، مکانیسم‌های تأمین مالی، شبکه‌های توزیع و پیوندهای بازار آفریقا در برابر شوک‌های خارجی بسیار آسیب‌پذیر هستند. در نتیجه، نه تنها در زمان بحران‌های جهانی، بلکه حتی زمانی که کودها در بازارهای بین‌المللی موجود هستند، کشاورزان آفریقا اغلب با قیمت‌های بالا، تأخیر در تحویل یا عرضه نامنظم مواجه می‌شوند که بر تولید کشاورزی تأثیر منفی می‌گذارد. بنابراین، ساخت سیستم‌هایی که قادر به جذب شوک‌ها باشند و در عین حال به تأمین کود برای کشاورزان در زمانی که بیشترین نیاز را به آنها دارند، ادامه دهند، می‌تواند تحولی اساسی در بازار کشاورزی آفریقا ایجاد نماید.

برای رفع معضلات پیش‌گفته و افزایش توان خرید کشاورزان، نهادهای توسعه‌ای سازوکارهای مالی نوآورانه‌ای را طراحی کرده‌اند. هسته مرکزی این تلاش‌ها، سازوکار تامین مالی توسعه کود آفریقا (AFFM) است که به عنوان یک صندوق ویژه تحت مدیریت بانک توسعه آفریقا (AfDB) فعالیت می‌کند. این سازوکار از طریق ارائه ابزارهای کاهش ریسک، مانند «تضمین اعتباری تجارت چندجانبه»، به بخش خصوصی و توزیع‌کنندگان محلی کمک می‌کند تا بتوانند کود را با قیمت‌های مناسب‌تر و به صورت اعتباری به دست خرده‌مالکان برسانند.

سازوکار تامین مالی توسعه کود آفریقا» به عنوان یک بازوی مالی استراتژیک زیر نظر بانک توسعه آفریقا»، از مدل‌های نوین مدیریت ریسک برای حل بحران نقدینگی در زنجیره تامین کشاورزی استفاده می‌کند. هدف اصلی این سازوکار، رفع ریسک عدم پرداخت (Default Risk) است که مانع اصلی ورود شرکت‌های بزرگ بین‌المللی و بانک‌های تجاری به بازار کشاورزی آفریقا به شمار می‌رود. در ادامه، ساختار عملیاتی و ابزارهای این سازوکار تشریح شده است.

سازوکار عملیاتی تضمین اعتباری تجارت (Trade Credit Guarantee)

بزرگ‌ترین مانع در بازار کود آفریقا این است که واردکنندگان و توزیع‌کنندگان محلی به دلیل کمبود نقدینگی و نرخ بهره بسیار بالای بانک‌های داخلی (گاهی فراتر از ۲۵ درصد)، توانایی خرید نقدی کود در حجم بالا را ندارند. از سوی دیگر، تولیدکنندگان بزرگ نظیر OCP مراکش یا Indorama نیجریه، حاضر نیستند کالا را بدون ضمانت به صورت نسیه یا اعتباری ارسال کنند. در این میان، صندوق AFFM به عنوان ضامن معتبر وارد عمل می‌شود و خدمات زیر را ارائه می‌دهد:

• تضمین پورتفوی چندجانبه: صندوق AFFM تا ۹۵ درصد از ریسک عدم پرداخت بدهی توسط توزیع‌کنندگان محلی را در قبال تامین‌کنندگان بزرگ بر عهده می‌گیرد.
• آزادسازی زنجیره توزیع: با این تضمین، تولیدکننده بزرگ با خیالی آسوده کود را به صورت اعتباری (با مهلت پرداخت ۹۰ تا ۱۸۰ روزه) به عمده‌فروشان محلی تحویل می‌دهد.
• کاهش نیاز به وثیقه‌های سنگین: توزیع‌کنندگان محلی دیگر نیازی به تودیع وثیقه‌های ملکی یا ضمانت‌نامه‌های بانکی گران‌قیمت ندارند؛ امری که هزینه نهایی لجستیک و توزیع را به شدت کاهش می‌دهد.

البته برای تضمین پایداری و تداوم فعالیت‌ها و بازگشت اصل سرمایه، AFFM پروژه‌های خود را در قالب یک ساختار تامین مالی سه‌جانبه (Tripartite Financing Model) هدایت می‌کند که شامل سه رکن اصلی است:

• صندوق و بانک توسعه (ضامن): تامین سرمایه اولیه پوشش ریسک و نظارت بر حسن اجرای قرارداد
• بانک‌های تجاری بومی (عامل پرداخت): بانک‌های محلی در کشورهای هدف مانند CRDB در تانزانیا یا بانک‌های تجاری در زیمبابوه به عنوان کارگزار وارد عمل می‌شوند. این بانک‌ها حساب‌های اعتباری توزیع‌کنندگان را مدیریت کرده و فرآیند جمع‌آوری نقدینگی از سطح بازار را تسهیل می‌کنند.
• شرکت‌های کشاورزی (ذینفعان): بخش خصوصی محلی که کود را دریافت کرده و در قالب شبکه‌ای از خرده‌فروشان کوچک (Agro-dealers) به دست کشاورزان می‌رساند.

کارنامه و اثربخشی پروژه‌های اخیر

در طول چند سال گذشته، سازوکار تأمین مالی توسعه کود آفریقا نشان داده است که تأمین مالی کاتالیزوری هدفمند، حتی در یک شرایط ناپایدار جهانی، چه دستاوردهایی می‌تواند داشته باشد. با منابع نسبتا کم و با وجود چالش‌های داخلی و خارجی، این مکانیسم توزیع بیش از ۱۶۶ هزار تن کود را به بیش از ۱.۱۴ میلیون کشاورز تسهیل کرده است.

تضمین‌های جزئی اعتبار تجاری که در مجموع حدود ۱۹ میلیون دلار آمریکا است، تقریبا ۹۱ میلیون دلار کود را آزاد کرده و نسبت اهرمی تقریبا پنج به یک ایجاد کرده است. این نتایج به پیشرفت ملموسی تبدیل شده‌اند. کشاورزان توانسته‌اند به موقع کشت کنند، بهره‌وری خود را بهبود بخشند و درآمد خود را تثبیت کنند. در کشورهای شرکت‌کننده، شبکه‌های توزیع نهاده‌های کشاورزی گسترش یافته، ارتباطات بازار تقویت شده و هزاران کشاورز از آموزش در مورد استفاده کارآمد از کودها و بهبود مدیریت سلامت خاک بهره‌مند شده‌اند. بر اساس گزارش‌های رسمی عملکرد بانک توسعه آفریقا، این ابزارهای تضمینی توانسته‌اند اهرم‌های مالی قدرتمندی ایجاد کنند. به عنوان مثال:

• پروژه تانزانیا: با تخصیص یک ضمانت اعتباری تجاری ۲.۴ میلیون دلاری از سوی AFFM، بستری فراهم شد که بخش خصوصی توانست بیش از ۱۱ میلیون دلار کود شیمیایی را وارد و توزیع کند. این یعنی ایجاد یک اهرم مالی نزدیک به ۵ برابری با سرمایه صندوق.
• پروژه زیمبابوه و غنا: در قالب برنامه‌های مشابه، ساختار تضمین اعتباری با مشارکت شرکت‌های بین‌المللی، دسترسی خرده‌مالکانی را که پیش از این به دلیل جهش‌های قیمتی ناشی از بحران‌های ژئوپلیتیک از بازار حذف شده بودند، به کودهای اوره و NPK با قیمت‌های کنترل‌شده و زمان‌بندی مناسب فصل کشت هموار کرد.
• تسهیل اعتبارات خرد برای خرده‌فروشان: این سیستم به جای تمرکز انحصاری بر واردات در بنادر، تمرکز خود را بر روی زنجیره مویرگی قرار داده است. خرده‌فروشان محلی با دریافت اعتبارات خرد کالا محور، کود را در بسته‌بندی‌های کوچک‌تر و متناسب با قدرت خرید روزانه کشاورزان آفریقایی عرضه می‌کنند.

این تجربیات نشان می‌دهند که تأمین مالی کاتالیزوری می‌تواند بازارها را آزاد کند، سرمایه‌گذاری خصوصی را جذب کند و تأثیری بسیار فراتر از بودجه اولیه ارائه شده ایجاد کند. با این حال، این نتایج باید در چارچوب زمانی خود قرار گیرند. در بازار کود آفریقا که سالانه حدود ده میلیارد دلار تخمین زده می‌شود، این نتایج، اگرچه قابل توجه هستند، اما تنها بخشی از نیازهای کلی این قاره را تشکیل می‌دهند.

البته با وجود موفقیت این مدل‌های مالی، دو چالش جدی کارایی این ضمانت‌ها را تهدید می‌کند:

• نوسانات شدید نرخ ارز: از آنجا که خرید بین‌المللی کود با دلار انجام می‌شود اما فروش اعتباری به کشاورزان با ارزهای محلی (مانند شیلینگ تانزانیا یا نایرا نیجریه) صورت می‌گیرد، افت ارزش ارزهای محلی در طول دوره ۹۰ روزه اعتبار، گاها زیان‌های ارزی سنگینی به توزیع‌کنندگان وارد می‌کند که فراتر از سقف پوشش صندوق است.
• ریسک‌های اقلیمی: خشکسالی یا سیل‌های ناگهانی در جنوب و شرق آفریقا می‌تواند به‌طور ناگهانی بازدهی محصول کشاورزان را نابود کند؛ امری که به طور زنجیره‌ای منجر به ناتوانی در بازپرداخت وام‌ها شده و صندوق‌های ضامن را با موجی از درخواست‌های خسارت مواجه می‌سازد.

نسخۀ جدید؛ تقویت تأثیر از طریق تحول سیستم

در سال‌های اخیر، گروه بانک توسعۀ آفریقا (AfDB) توجه خود را به بهبود اجرای این مکانیزم معطوف نموده است که شامل هماهنگی بهتر بودجه با فصول کشاورزی، تقویت اجرای پروژه‌ها و اطمینان از اینکه سیستم‌های نظارت و پاسخگویی با گسترش عملیات هماهنگ می‌شوند، است. شرایط ژئوپلیتیکی فعلی همچنین بر اهمیت پیش‌بینی اختلالات به جای واکنش صرف به آنها تأکید می‌کند. این به معنای تسریع در آماده‌سازی پروژه‌ها، تقویت مشارکت‌ها برای تأمین زنجیره‌های تأمین کود و ایجاد انعطاف‌پذیری عملیاتی بیشتر برای مقابله با یک محیط جهانی به طور فزاینده نامطمئن است.

این گذار گسترده‌تر در آنچه که اکنون به عنوان MAFDE 2.0 شناخته می‌شود، منعکس شده است. نسخۀ جدید، بر ارتقای ظرفیت‌های نسخه اول و پوشش اهداف استراتژیک ۱۰ ساله قاره (تا سال ۲۰۳۴) زیرنظر بانک توسعه آفریقا تمرکز کرده است. MAFDE 2.0 بیش از گسترش فعالیت‌های موجود، نشان‌دهنده یک تغییر موقعیت استراتژیک است. هدف، تبدیل این مرکز به یک پلتفرم مالی کاملاً یکپارچه در گروه بانک توسعه آفریقا، با طیف وسیع‌تری از ابزارهای تأمین مالی ترکیبی و اعطایی است که قادر به پشتیبانی از کل زنجیره ارزش کود، از تولید و توزیع تا دسترسی در سطح مزرعه باشد. چنین تحولی مستلزم تعهد سیاسی پایدار، مشارکت‌های قوی و تأمین مالی بلندمدت است. همچنین مستلزم رهبری مداوم از سوی کشورهای عضو اتحادیه آفریقا است که سیاست‌ها و سرمایه‌گذاری‌های آنها در نهایت سرعت و دامنه تغییر را تعیین می‌کند. فراتر از بسیج تأمین مالی در مقیاس بزرگ، گروه بانک جهانی باید همچنان اطمینان حاصل کند که سیستم‌هایی که از آنها پشتیبانی می‌کند، قوی، شفاف و پایدار هستند.

نسخه جدید پیرو توافق‌ها و اهداف تعیین‌شده در «بیانیه نایروبی ۲۰۲۴ پیرامون کود و سلامت خاک آفریقا» طراحی شده و فاز اجرایی و گذار ساختاری آن رسما کلید خورده است. فراتر از افزایش مصرف کود، این اعلامیه نیاز به تقویت ظرفیت آفریقا برای تولید، تأمین مالی و توزیع کود را به گونه‌ای که به آن اجازه مقاومت در برابر فشارهای خارجی را بدهد، به رسمیت می‌شناسد. فراخوان برای عملیاتی کردن و گسترش کامل سازوکار تأمین مالی توسعه کود آفریقا نشان دهنده تغییر گسترده‌تر از رویکرد واکنش به بحران به سمت ایجاد سیستم‌های تامین مقاوم کود است. در صورت موفقیت، MAFDE 2.0 می‌تواند به پر کردن شکاف مالی قابل توجه در بازار کود که انتظار می‌رود در سال‌های آینده رشد قابل توجهی را تجربه کند، کمک کند. مهم‌تر از آن، موفقیت این مکانیزم، می‌تواند به تحول عمیق ساختار سیستم‌های کود در سراسر قاره، با تأکید بیشتر بر ادغام منطقه‌ای، مشارکت بخش خصوصی و سلامت بلندمدت خاک، کمک کند. تفاوت‌های کلیدی و مزایای نسخۀ ۲.۰ نسبت به نسخۀ اول عبارتند از:

• گسترش دامنه فعالیت از «کودهای معدنی» به «سلامت خاک»: در نسخه اول تمرکز اصلی صرفا بر تأمین مالی، واردات و توزیع کودهای شیمیایی سنتی مانند اوره و NPK بود. اما در AFFM 2.0، بازنگری ساختاری صورت گرفته و بودجه‌ها علاوه بر کودهای معدنی، به تولید کودهای ارگانیک و زیستی، اصلاح بیولوژیک خاک و مداخلات سلامت خاک (Soil Health Interventions) نیز اختصاص می‌یابد.
• تنوع‌بخشی به ابزارهای نوآوری مالی: ابزار نسخه اول عمدتا بر «تضمین اعتباری تجارت چندجانبه» متمرکز بود. در نسخه جدید، سبد مالی صندوق بسیار متنوع‌تر شده و ابزارهای پیشرفته‌تری نظیر تأمین مالی تجارت (Trade Finance)، ابزارهای تسهیم ریسک (Risk-sharing Instruments)، وام‌های سرمایه در گردش برای کارخانجات محلی (Working Capital) و کمک‌های بلاعوض (Grants) به آن اضافه شده است.
• تمرکز بر تولید بومی و زنجیره ارزش درون‌قاره‌ای: نسخه اول بیشتر یک سازوکار تسهیل‌کننده برای واردات کود به بنادر آفریقا بود. در مقابل، نسخۀ جدید بر جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی برای احداث واحدهای فرآوری کم‌کربن بومی در خاک آفریقا متمرکز شده تا وابستگی این قاره به بازارهای بین‌المللی به حداقل برسد.
• برنامه اقدام گسترده‌تر: در نسخه جدید، برنامه‌های حمایتی هدفمندی مانند برنامه FOSTER گنجانده شده که دسترسی بیش از ۸۰۰ هزار خرده‌مالک (با اولویت تخصیص ۴۰ درصد به زنان کشاورز و ۱۰ درصد به جوانان) را به اعتبارات کالا‌محور زنجیره تأمین هدف قرار داده است.

برای دستیابی به این هدف، انتخاب‌های استراتژیک ضروری هستند. سرمایه‌گذاری قاطع‌تری در تولید داخلی مورد نیاز است، تجارت منطقه‌ای باید تسهیل شود تا وابستگی به منابع خارجی کاهش یابد، رقابت‌پذیری بازار کود باید تقویت شود و سرمایه خصوصی در مقیاسی متناسب با پتانسیل این بخش بسیج شود. سرمایه‌گذاری مداوم در سلامت خاک نیز برای اطمینان از اینکه دستاوردهای بهره‌وری امروز به رشد پایدار کشاورزی فردا کمک می‌کند، بسیار مهم است.

کشورهای پیشرو اتحادیه آفریقا، نقش محوری در گنجاندن این سازوکار در استراتژی‌های کشاورزی ملی و منطقه‌ای دارند. شرکای توسعه و مؤسسات مالی باید همچنان حمایت خود را با اهداف توسعه بلندمدت هماهنگ کنند. 

https://www.resakss.org/sites/default/files/AATM%202025_Full%20Report%20December%202025.pdf

https://www.wto.org/english/blogs_e/data_blog_e/blog_dta_10jul26_451_e.htm

https://www.afdb.org/en/topics-and-sectors/initiatives-partnerships/africa-

fertilizer-financing-mechanism/affm-financial-solutions

https://blogs.afdb.org/fr/economic-growth/renforcer-la-resilience-des-

systemes-dapprovisionnement-en-engrais-de-lafrique-436