آغاز به کار سامانه ملی ردیابی کاکائو در ساحل عاج

سامانه ملی ردیابی کاکائو با ثبت دیجیتال معامله، پرداخت الکترونیکی، کیسه‌ها و پلمب‌های قابل ردیابی و ثبت اطلاعات تولیدکننده و قطعه زمین، درصدد تغییر زنجیره خرید از یک شبکه عمدتا متکی بر واسطه‌ها، به زنجیره‌ای با قابلیت ردیابی بیشتر از مزرعه تا صادرات است.

تشریح سامانه ملی ردیابی کاکائوی ساحل عاج

ساحل عاج از اول سپتامبر ۲۰۲۶ اجرای عمومی سامانه ملی ردیابی کاکائو[1] را آغاز کرده و هم‌زمان استفاده از کارت تولیدکننده برای انجام معاملات کاکائو را الزامی‌کرده است. این سامانه در واقع ادامه فرایندی است که سال‌ها برای شناسایی تولیدکنندگان، ثبت محل تولید و ایجاد امکان ردیابی محصول دنبال شده و در سال ۲۰۲۶ از مرحله آزمایشی به اجرای گسترده رسیده است. شورای قهوه و کاکائو اعلام کرده که مرحله آزمایشی سامانه نزدیک به ۲۳۰۰ شرکت تعاونی و ۸۰ خریدار را دربر گرفته و نتایج آن مبنای ورود به مرحله عمومی قرار گرفته است.ساختار سامانه تنها بر ثبت مشخصات فروشنده متکی نیست. کارت تولیدکننده، پایانه پرداخت الکترونیکی و کیسه‌ها و پلمب‌های مخصوص ردیابی، سه  ابزار اصلی اجرای آن در سطح معامله هستند. تولیدکننده هنگام فروش با کارت خود شناسایی می‌شود و اطلاعات معامله وارد سامانه می‌شود؛ خریدار نیز از پایانه الکترونیکی برای شناسایی و ثبت معامله استفاده می‌کند و کیسه و پلمب، امکان دنبال کردن محصول را در مراحل بعدی فراهم می‌کند. در کنار این فرایند، ثبت تولیدکنندگان، نقشه‌برداری قطعات زمین و کنترل انطباق خریدها نیز جزو وظایف پیش‌بینی‌شده برای اجرای سامانه است. شورای قهوه و کاکائو تأکید کرده که مرحله عمومی‌باید علاوه بر ثبت معاملات، به ادامه ثبت تولیدکنندگان و نقشه‌برداری قطعات و کنترل خریدهای انجام‌شده منجر شود. این تغییر در سازوکار خرید اهمیت دارد، زیرا رابطه میان تولیدکننده و خریدار را از یک معامله عمدتا مبتنی بر اسناد و رویه‌های محلی به معامله‌ای تبدیل می‌کند که باید در یک سامانه مرکزی نیز ثبت شود. در نتیجه، اطلاعات مربوط به هویت تولیدکننده، حجم خرید و مسیر حرکت محصول، دست‌کم از نظر طراحی، باید در نقاط مختلف زنجیره به یکدیگر متصل شوند.

قابل اثبات کردن منشأ کاکائو

هدف رسمی از ایجاد این سازوکار، ایجاد امکان شناسایی منشا محصول، تقویت قابلیت ردیابی، تأمین الزامات پایداری و فراهم کردن زیرساخت لازم برای دسترسی به بازارهای صادراتی است. این موضوع به‌ویژه با مقررات محصولات عاری از جنگل‌زدایی اتحادیه اروپا[2] اهمیت پیدا کرده است. برخلاف برداشت ساده‌ای که ممکن است از مفهوم «ردیابی» ایجاد شود، الزامات اروپا صرفا دانستن کشور مبدأ را کافی نمی‌داند؛ برای کاکائوی مشمول مقررات، اطلاعات مربوط به محل جغرافیایی قطعه یا قطعات تولید باید در فرایند بررسی دقیق قابل ارائه باشد. در حال حاضر، اتحادیه اروپا زمان‌بندی اجرای این مقررات را برای شرکت‌های بزرگ و متوسط از ۳۰ دسامبر ۲۰۲۶ تعیین کرده و برای برخی شرکت‌های خرد و کوچک، مهلت اجرای آن تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ ادامه دارد. بنابراین ایجاد زیرساخت ردیابی در ساحل عاج مستقیما با نزدیک شدن به مرحله الزام‌آور شدن این مقررات برای بخش بزرگی از خریداران اروپایی ارتباط دارد. کمیسیون اروپا در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز از به‌روزرسانی سامانه اطلاعاتی و ابزارهای اجرایی مربوط به این مقررات خبر داده است.

اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت زنجیره تأمین پیش از اجرای کامل سامانه را در نظر بگیریم. تحلیل مؤسسه تریس (Trase) از صادرات کاکائوی ساحل عاج در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که بر اساس اطلاعاتی که شرکت‌های تجاری درباره تأمین‌کنندگان خود منتشر کرده‌اند، تنها ۴۸ درصد حجم صادرات کاکائو را می‌توان مستقیما به تعاونی‌ها و مناطق تولید مشخص نسبت داد. ۵۲ درصد باقی‌مانده یا از طریق واسطه‌ها تأمین شده یا اطلاعات تأمین‌کنندگان آن از سوی شرکت‌های تجاری منتشر نشده است. از این ۵۲ درصد، سهم تأمین غیرمستقیم از طریق واسطه‌ها ۳۴ درصد و سهم اطلاعات منتشرنشده ۱۸ درصد برآورد شده است. این داده یک مسئله ساختاری را نشان می‌دهد: بخشی از کاکائو پیش از رسیدن به صادرکننده از شبکه‌ای از واسطه‌ها و منابع متعدد عبور می‌کند و در نتیجه، اتصال محصول صادراتی به محل واقعی تولید دشوار می‌شود. تریس همچنین هشدار می‌دهد که افزایش سهم قابل ردیابی در نقشه جدید این مؤسسه تا حدی ناشی از بهبود روش‌های شناسایی و مکان‌یابی تعاونی‌ها بوده و نمی‌توان تمام این افزایش را به بهبود واقعی ردیابی در صنعت نسبت داد. از این منظر، نقش سامانه ملی ردیابی را باید فراتر از «دیجیتالی کردن معامله» دید. اگر کارت تولیدکننده، ثبت خرید، اطلاعات تعاونی، مشخصات محموله و اطلاعات جغرافیایی قطعات تولید بتوانند در یک زنجیره داده واحد به هم متصل شوند، سامانه می‌تواند بخشی از شکاف تاریخی میان محصول تولیدشده در مزرعه و محصول صادرشده از بندر را کاهش دهد. اما صرف ثبت معامله هنوز به معنای اثبات منشأ محصول نیست.

نخستین آزمون سامانه در مقیاس واقعی

آمارهای هفته‌های نخست اجرای سامانه نشان می‌دهد که این سازوکار از مرحله آزمایشی وارد حجم قابل توجهی از معاملات واقعی شده است. بر اساس اطلاعات شورای قهوه و کاکائو که ۲۳ سپتامبر از سوی خبرگزاری ساحل عاج منتشر شد، بین ۷ تا ۲۰ سپتامبر، مجموعا ۵۰ هزار تن کاکائو در سامانه ثبت شده است. این حجم توسط ۷۷۰ شرکت تعاونی و خریدار مجاز و از ۷۰ هزار تولیدکننده خریداری شده است. این رقم با آمارهای روزهای قبل نیز روند گسترش سامانه را نشان می‌دهد. تا ۱۳ سپتامبر، ۳۸ هزار تولیدکننده فروش خود را با استفاده از کارت تولیدکننده انجام داده بودند و بیش از ۲۶ هزار تن کاکائو در چارچوب سامانه خریداری شده بود. تا ۱۷ سپتامبر نیز شورای قهوه و کاکائو اعلام کرد ۶۰۰ شرکت تعاونی تمام خریدها و تحویل‌های خود را در فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ با استفاده از کارت تولیدکننده انجام داده‌اند و هم‌زمان از کیسه‌ها و پلمب‌های مربوط به ردیابی استفاده کرده‌اند. اما آمار ۲۰ سپتامبر نکته مهم‌تری را برای ارزیابی عملکرد سامانه آشکار می‌کند. در همین بازه، ۴۰ صادرکننده مجموعا ۱۰۳۲ بارنامه مربوط به ۴۰۹۴۷ تن کاکائو را تأیید کرده بودند، در حالی که تا ۲۰ سپتامبر فقط ۲۱۴۶۷ تن در بنادر ابیجان و سن‌پدرو تخلیه و توسط صادرکنندگان دریافت شده بود. بنابراین حجم خرید ثبت‌شده در سامانه با حجم محصولی که تا همان تاریخ به صادرکنندگان رسیده بود یکسان نبود. این اختلاف به خودی خود نشان‌دهنده اختلال نیست، زیرا خرید، انتقال، صدور اسناد حمل و دریافت بندری در زمان‌های متفاوت انجام می‌شوند، اما از نظر ردیابی اهمیت دارد: سامانه باید بتواند حرکت محصول را از نقطه خرید تا مرحله تحویل و صادرات نیز به‌صورت پیوسته قابل مشاهده کند.

گزارش رویترز در ۹ سپتامبر، یعنی در نخستین روزهای اجرای سامانه، تصویر متفاوتی از مرحله آغازین ارائه کرده بود. بر اساس این گزارش، برخی تعاونی‌ها، خریداران و عوامل خرید هنوز با ابزارهای دیجیتال جدید آشنا نبودند و در برخی مناطق روستایی، پایانه‌های پرداخت و تجهیزات مربوط به ردیابی به همه فعالان نرسیده بود. شورای قهوه و کاکائو نیز وجود برخی مشکلات لجستیکی در آغاز کار را پذیرفته و اعلام کرده بود ۲۰ هزار پایانه پرداخت توزیع شده و انتظار می‌رود اجرای سامانه با گذشت زمان روان‌تر شود. در مقابل، چند روز بعد شورای قهوه و کاکائو اعلام کرد سامانه در حال کار است و ۶۰۰ تعاونی توانسته‌اند تمام خریدها و تحویل‌های خود را با کارت تولیدکننده انجام دهند. بنابراین داده‌های موجود بیش از آنکه نشان‌دهنده شکست یا موفقیت قطعی سامانه باشند، از یک دوره گذار سریع خبر می‌دهند: ابزار جدید در فاصله کوتاهی توانسته حجم بزرگی از معاملات را پوشش دهد، اما هم‌زمان هنوز باید میزان پوشش آن در کل زنجیره و کیفیت داده‌های ثبت‌شده مشخص شود. البته باید توجه نمود که مسئله ردیابی کاکائو، تنها یک چالش فنی نیست؛ یک مطالعه دانشگاهی در سال ۲۰۲۵ که پنج تعاونی کاکائو در ساحل عاج را به‌عنوان مطالعه موردی بررسی کرده، نتیجه گرفته است که ابزارهای دیجیتال برای رعایت الزامات اروپایی ضروری هستند، اما به‌تنهایی کافی نیستند. این پژوهش مشکلات مهم را در مدیریت داده، سازگاری میان سامانه‌های مختلف و حکمرانی داده‌ها شناسایی کرده و تأکید کرده است که گلوگاه در برخی موارد نه در جمع‌آوری اطلاعات از مزرعه، بلکه در مرحله‌ای قرار دارد که داده‌های تولیدکننده، نقشه زمین، اطلاعات اعضای تعاونی و داده‌های خریدار باید با یکدیگر ترکیب شوند. از نظر این مطالعه، زمانی که تعاونی‌ها کنترل بیشتری بر داده‌ها و سامانه‌های مورد استفاده خود داشته باشند و ثبت اعضا و نقشه‌برداری با یکدیگر یکپارچه شود، امکان اجرای فراگیرتر الزامات ردیابی افزایش می‌یابد.

مسئله پوشش تولیدکنندگان نیز هنوز کاملا حل‌شده تلقی نمی‌شود. هفته نخست اجرای الزامی‌کارت تولیدکننده با گزارش تحلیلی «اینفورماتور» درباره تولیدکنندگان فاقد کارت همراه شد. این رسانه در ۶ سپتامبر، با استناد به ارقام اعلام‌شده از سوی شورای قهوه و کاکائو، نوشت که حدود ۱.۲ میلیون تولیدکننده در فرایند ثبت سامانه شناسایی شده‌اند، اما بیش از ۹۰۰ هزار کارت توزیع شده است؛ بنابراین بر مبنای همان ارقام، حدود ۳۰۰ هزار تولیدکننده هنوز کارت دریافت نکرده بودند. این گزارش همچنین مدعی شد که بخشی از تولیدکنندگان مناطق دشوار دسترسی ممکن است هنوز در فرایند ثبت و آشنایی با سامانه وارد نشده باشند. این ارقام مربوط به مرحله ابتدایی اجرای سامانه است و با توجه به سرعت توزیع کارت، نمی‌توان آنها را وضعیت فعلی پوشش دانست، اما مسئله‌ای را که باید در ارزیابی سامانه دنبال شود روشن می‌کند: الزام کارت زمانی می‌تواند ردیابی را کامل کند که پوشش آن با جمعیت واقعی تولیدکنندگان همخوان باشد. از سوی دیگر، یک پژوهش دیگر که در سال ۲۰۲۵ بر اساس بررسی ۲۱۸ خانوار و ۱۲ گروه در مناطق غربی و مرکز-غربی ساحل عاج انجام شده، نشان داده است که عضویت در تعاونی با آگاهی بیشتر تولیدکنندگان از مقررات ضد جنگل‌زدایی اروپا ارتباط دارد. این پژوهش البته میان «آگاهی از مقررات» و «رعایت واقعی مقررات» تفاوت می‌گذارد و نتیجه نمی‌گیرد که آگاهی الزاما به رعایت منجر می‌شود. اهمیت این یافته برای سامانه جدید در نقش تعاونی‌هاست؛ یعنی تعاونی فقط یک نقطه ثبت معامله نیست، بلکه در عمل یکی از واسطه‌های اصلی انتقال اطلاعات، آموزش و اجرای الزامات جدید در سطح تولیدکننده است.

در نهایت، تغییر سازوکار خرید می‌تواند آثار اقتصادی گسترده‌تری از صرفا افزایش شفافیت داشته باشد. رسمی‌تر شدن رابطه میان تولیدکننده و خریدار، امکان ثبت دقیق‌تر معامله و کنترل پرداخت را افزایش می‌دهد، اما نحوه توزیع هزینه‌های انطباق و کنترل داده‌ها نیز اهمیت پیدا می‌کند. مطالعات انجام‌شده درباره زنجیره کاکائوی ساحل عاج نشان می‌دهند که روابط رسمی‌تر می‌توانند دسترسی تولیدکنندگان به آموزش، خدمات و اطلاعات را بهبود دهند، اما در برخی شرایط می‌توانند قدرت انتخاب تولیدکننده در برابر خریدار را نیز کاهش دهند. بنابراین اثر نهایی سامانه، بیشتر به این بستگی دارد که اطلاعات تولیدکننده چگونه استفاده می‌شود، هزینه انطباق بر عهده چه کسی قرار می‌گیرد و آیا رسمی‌تر شدن معامله به بهبود موقعیت اقتصادی تولیدکننده نیز منجر می‌شود یا خیر.

منابع

https://conseilcafecacao.ci/index.php?Itemid=18&id=1565%3Aatelier-de

-renforcement-des-capacit%C3%A9s-des-coordinations-r%C3%A9gionales-pour-le-

d%C3%A9ploiement-du-syst%C3%A8me-national-de-tra%C3%A7abilit%C3%A9-

snt&option=com_k2&print=1&tmpl=component&view=item

https://www.aip.ci/cote-divoire-aip-plus-de-50-000-tonnes-de-cacao-achetees-via

-le-systeme-national-de-tracabilite-en-deux-semaines/

https://www.reuters.com/world/africa/ivory-coast-cocoa-sellers-struggle-use-new-traceability-system-2026-09-09/

https://trase.earth/insights/cote-d-ivoire-cocoa-exports-and-deforestation-2026

https://environment.ec.europa.eu/topics/forests/deforestation/regulation-deforestation-free-products_en

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666719325001232

https://essay.utwente.nl/essays/109147

[1] Système National de Traçabilité

[2] European Union Deforestation Regulation