تحول در استراتژیهای هوش مصنوعی راهی به سوی اقتصاددیجیتال و سایبری در چشم انداز2030 عربستان سعودی

هوش مصنوعی (AI) به عنوان یکی از نوآورانه‌ترین و تحول‌آفرین‌ترین فناوری‌های قرن 21، در حال تغییر و تحول در تمامی ابعاد زندگی انسان است. از سیستم‌های خودکار و دستیارهای دیجیتال گرفته تا تشخیص‌های پزشکی و پیش‌بینی‌های مالی، کاربردهای هوش مصنوعی به سرعت در حال گسترش هستند. در این میان، کشورهای مختلف در تلاش‌اند تا از پتانسیل‌های این فناوری بهره‌برداری کنند و جایگاه مناسبی برای خود در دنیای رقابتی دیجیتال بیابند. عربستان سعودی، به‌ویژه در راستای برنامه بلندمدت خود تحت عنوان چشم‌انداز 2030، جایگاه ویژه‌ای را برای هوش مصنوعی در استراتژی‌های توسعه‌ای خود در نظر گرفته است. در چند سال اخیر، عربستان با توجه به تحولات جهانی و نیاز به تنوع در منابع درآمدی و کاهش وابستگی به نفت، به شدت بر روی فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی و امنیت سایبری تمرکز کرده است. این کشور در تلاش است تا با سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها، اقتصاد دیجیتال خود را شکوفا کرده و هم‌زمان با توسعه زیرساخت‌های لازم، شرایط را برای ارتقای امنیت سایبری فراهم سازد. به همین منظور، عربستان سعودی علاوه بر ایجاد سازمان‌های ویژه مانند سازمان داده‌ها و هوش مصنوعی سعودی[1] (SDAIA) و تصویب قوانین مختلف، اقدامات گسترده‌ای را برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی آغاز کرده است.

تاریخچه و پیشرفت هوش مصنوعی در عربستان سعودی

   عربستان سعودی در چند سال اخیر به شدت بر روی پیشرفت فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، تمرکز کرده است. این کشور به‌طور خاص در پی دستیابی به اهداف چشم‌انداز 2030، از هوش مصنوعی به عنوان یکی از ارکان اساسی برنامه‌های توسعه ای خود بهره می‌برد. این تلاش‌ها در راستای تحول دیجیتال و توسعه اقتصادی انجام می‌شود.  سرمایه‌گذاری عربستان سعودی در زمینه هوش مصنوعی در سال‌های اخیر شدت گرفته است. در سال 2019، سازمان داده‌ها و هوش مصنوعی سعودی(SDAIA) تأسیس شد تا به‌عنوان مرکزی پیشرو در توسعه و نظارت بر فناوری‌های هوش مصنوعی در عربستان عمل کند. این سازمان همچنین مسئول اجرای برنامه‌های هوش مصنوعی در بخش‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی است و بر توسعه هوش مصنوعی مسئولانه تأکید دارد. در این مدت، عربستان سعودی پروژه‌های مختلفی را برای استفاده از هوش مصنوعی آغاز کرده است. از جمله این پروژه‌ها می‌توان به پروژه‌های عظیم نئوم  و آرامکو اشاره کرد که به کارگیری هوش مصنوعی در آن‌ها در حال گسترش است.

سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی به‌عنوان بخش اساسی چشم‌انداز 2030

   عربستان سعودی با گنجاندن هوش مصنوعی در چشم‌انداز 2030، یک رویکرد بلندمدت برای بهره‌برداری از این فناوری پیشرفته اتخاذ کرده است. در حالی که بسیاری از کشورها هنوز در مراحل ابتدایی تدوین مقررات برای استفاده از هوش مصنوعی قرار دارند، عربستان سعودی با سرعت در حال توسعه چارچوب‌های حکمرانی و اخلاقی برای  استفاده از این فناوری است. طبق گزارشی که  در تاریخ 11 دسامبر 2025  توسط عرب نیوز منتشر شد، عربستان سعودی در حال تبدیل شدن به یکی از پیشگامان   هوش مصنوعی مسئولانه  در سطح جهانی است. این کشور به‌ویژه بر تلاش‌های خود در نهادینه‌سازی اصول اخلاقی و حاکمیتی در استفاده از هوش مصنوعی تأکید دارد. یکی از اقدامات کلیدی در این راستا، تدوین اصول ملی هوش مصنوعی توسط سازمان داده‌ها و هوش مصنوعی سعودی (SDAIA) است که به‌طور روشن  بر مسئولیت‌پذیری و اخلاق در استفاده از داده‌ها و الگوریتم‌ها تأکید می‌کند. علاوه بر این، قانون حفاظت از داده‌های شخصی نیز به تصویب رسیده است که برای نخستین بار در تاریخ عربستان سعودی، یک چارچوب قانونی شفاف برای استفاده مسئولانه از داده‌ها  فراهم می‌کند.

علاوه بر تلاش‌های قانونی و اخلاقی، مشوق‌های اقتصادی عربستان سعودی برای جذب بازیگران جهانی این تمایل را تقویت کرده است. مناطق اقتصادی ویژه عربستان سعودی با ارائه مالیات شرکتی 5 درصدی برای مدت 20 سال و بسته‌های معافیت مالیاتی 30 ساله برای شرکت‌های چندملیتی که عملیات خود را در این کشور مستقر می‌کنند، فرصتی مناسب برای سرمایه‌گذاری ایجاد کرده‌اند. این تدابیر تنها به جذب سرمایه محدود نمی‌شوند بلکه هدف آن‌ها ایجاد زنجیره‌های تأمین داخلی و انتقال مهارت‌ها به حرفه‌ای‌های سعودی است.

در کنار این مشوق‌ها، بستر محلی نیز نقش اساسی در پیشرفت این استراتژی دارد. عربستان سعودی در حال سرمایه‌گذاری در توانمندی هوش مصنوعی ملی است و پروژه‌هایی مانند هوامِن[2] را با حمایت صندوق سرمایه‌گذاری عمومی‌برای توسعه سیستم‌هایی مطابق با زبان عربی و اولویت‌های منطقه‌ای راه‌اندازی کرده است. این مدل‌های بومی‌برخلاف مدل‌های وارداتی، ریشه در فرهنگ محلی دارند و به این ترتیب، استراتژی هوش مصنوعی عربستان سعودی می‌تواند در راستای تقویت نیازها و ویژگی‌های خاص منطقه‌ای پیش برود.

چارچوب‌های حکمرانی و اخلاقی هوش مصنوعی

  عربستان سعودی  یک مدل متمرکز  برای مدیریت هوش مصنوعی ایجاد کرده است که توسط سازمان داده و هوش مصنوعی (SDAIA) هدایت می‌شود. این سازمان اصول ملی هوش مصنوعی، دستورالعمل‌های اخلاقی و ابزارهای کاربردی را برای راهنمایی در بخش‌های مختلف طراحی کرده است. علاوه بر این، قانون حفاظت از داده‌های شخصی به تقویت این چارچوب کمک کرده و حریم خصوصی را به عنوان یکی از اصول اساسی در پذیرش هوش مصنوعی قرار داده است.

پذیرش هوش مصنوعی توسط کسب‌وکارها و جامعه عربستان

   پذیرش هوش مصنوعی در عربستان سعودی در میان کسب‌وکارها و کارمندان به شدت در حال افزایش است. طبق تحقیقات اخیر فروم اولیور وایمن[3]، 27 درصد از کسب‌وکارهای سعودی اعلام کرده‌اند که برنامه روشنی برای استراتژی هوش مصنوعی دارند که این عدد بالاتر از میانگین جهانی (21 درصد) است. همچنین، 77 درصد از شرکت‌های سعودی می‌گویند که ارتباط مؤثری درباره هوش مصنوعی برقرار می‌کنند، در حالی که این رقم در سطح جهانی 63 درصد است.

این پذیرش از سوی کارمندان نیز به وضوح قابل مشاهده است: حدود 70 درصد از کارکنان سعودی آموزش‌های مربوط به هوش مصنوعی را دریافت کرده‌اند که این رقم به‌طور قابل توجهی از میانگین جهانی 50 درصد بیشتر است. همچنین، 70 درصد از کارمندان سعودی گفته‌اند که آماده‌اند برای کسب مهارت‌های جدید در هوش مصنوعی دستمزد کمتری دریافت کنند. این آمار نشان‌دهنده‌ی تمایل شدید به پیشرفت و انطباق با تحولات جهانی در زمینه هوش مصنوعی است.

ویژگی‌های کلیدی فروم اولیور وایمن[4]

تحقیقات تخصصی: این پلتفرم به‌طور منظم تحقیقات و گزارش‌هایی در زمینه‌های مختلف مانند اقتصاد جهانی، دیجیتالی شدن، تغییرات اجتماعی، فناوری‌های نوظهور و آینده کسب‌وکارها منتشر می‌کند. گزارش‌ها معمولاً مبتنی بر تجزیه و تحلیل داده‌ها و مدل‌های پیچیده اقتصادی و اجتماعی هستند.

شراکت با رهبران جهانی

فروم اولیور وایمن همکاری نزدیکی با رهبران کسب‌وکار، نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و سازمان‌های غیرانتفاعی دارد و در تلاش است تا چالش‌های جهانی را شناسایی و راهکارهای نوآورانه ارائه دهد.

تمرکز بر تحول دیجیتال و فناوری

این پلتفرم به‌ویژه بر تحولات دیجیتال، هوش مصنوعی، داده‌های بزرگ و فناوری‌های نوظهور تمرکز دارد و گزارش‌هایی در زمینه پذیرش و استفاده از فناوری‌ها توسط سازمان‌ها و کشورها منتشر می‌کند.

تأثیرگذاری بر سیاست‌گذاری‌ها و استراتژی‌ها

تحلیل‌ها و گزارش‌های فروم اولیور وایمن به طور مستقیم به سیاست‌گذاران و مدیران ارشد کمک می‌کند تا تصمیمات استراتژیک خود را مبتنی بر شواهد و تحلیل‌های دقیق اتخاذ کنند.

موضوعات مهم مطرح‌شده در گزارش‌های فروم اولیور وایمن:

• دیجیتالی شدن و اقتصاد دیجیتال: راه‌های استفاده از فناوری‌های نوین برای تقویت رقابت‌پذیری سازمان‌ها.
• هوش مصنوعی و اتوماسیون:  بررسی اثرات هوش مصنوعی بر بازار کار و کسب‌وکارها.
• مسائل اجتماعی و اقتصادی: تحلیل چالش‌های جهانی نظیر تغییرات اقلیمی، نابرابری‌های اقتصادی و بحران‌های اجتماعی.
• امنیت سایبری و حریم خصوصی: چگونگی مدیریت تهدیدات سایبری و حفاظت از داده‌ها در دنیای دیجیتال.

فروم اولیور وایمن با ارائه تحلیل‌های دقیق و مبتنی بر داده‌ها، به کسب‌وکارها، دولت‌ها و سازمان‌ها کمک می‌کند تا به درک بهتری از روندهای نوظهور و تأثیرات آن‌ها در آینده دست یابند. این پلتفرم به‌ویژه برای کشورهای در حال توسعه و در حال دیجیتالی شدن مانند عربستان سعودی بسیار مفید است تا استراتژی‌های فناوری و نوآوری خود را به‌طور مؤثرتری طراحی کنند.

توسعه مدل‌های هوش مصنوعی بومی و محلی

   عربستان سعودی علاوه بر پذیرش فناوری‌های جهانی در حال سرمایه‌گذاری در مدل‌های هوش مصنوعی بومی است. هوامِن، یک مدل هوش مصنوعی ملی است که با حمایت صندوق سرمایه‌گذاری عمومی در حال توسعه است. این مدل به‌طور خاص برای زبان عربی و اولویت‌های منطقه‌ای طراحی شده است و نشان می‌دهد که عربستان سعودی در تلاش است تا هوش مصنوعی را با نیازهای محلی سازگار کند.

پیشرفت‌های عملی در استفاده از هوش مصنوعی

عربستان سعودی به طور خاص در پروژه‌های خود از هوش مصنوعی برای بهبود کارایی و کاهش هزینه‌ها بهره می‌برد. به‌طور مثال:

• شرکت آرامکو به کمک سیستم‌های هوش مصنوعی توانسته است مصرف انرژی را 18 درصد و هزینه‌های نگهداری را 30 درصد کاهش دهد.
• در پروژه نئوم، استفاده از هوش مصنوعی باعث کاهش 22 درصدی زمان سفر در طراحی‌های شهری شده است.
• همچنین، در طول حج، استفاده از سیستم‌های هوش مصنوعی در مدیریت جمعیت باعث کاهش 70 درصدی خطر تراکم جمعیت و حوادث ناشی از آن شده است.

این پیشرفت‌ها گواهی بر کاربرد عملی و گسترده هوش مصنوعی در بخش‌های مختلف کشور هستند و نشانه‌ای از اهمیت این فناوری در آینده عربستان سعودی است. عربستان سعودی به عنوان یک کشور نفت‌خیز در حال تحول به یک اقتصاد دیجیتال است و هوش مصنوعی بخش مهمی از این تغییرات است. با سرمایه‌گذاری‌های کلان در این حوزه، عربستان به دنبال افزایش رقابت‌پذیری جهانی خود و تقویت توانمندی‌های داخلی است. هوش مصنوعی در این راستا نقشی حیاتی در چندین بخش کلیدی ایفا می‌کند:

• بهبود بهره‌وری انرژی در صنایع مختلف
• افزایش بهره‌وری در بخش‌های تولیدی و خدماتی
• کاهش هزینه‌ها و افزایش کیفیت خدمات

همچنین، توسعه نیروی کار متخصص در هوش مصنوعی در داخل کشور یکی از اهداف بلندمدت عربستان است. طبق گزارش‌ها، حدود 70 درصد از کارکنان سعودی در زمینه هوش مصنوعی آموزش دیده‌اند و 70 درصد از آن‌ها آمادگی دارند که برای ارتقاء مهارت‌های خود در این حوزه، حتی حقوق کمتری دریافت کنند. این نشان‌دهنده‌ی حس مسئولیت و تمایل به پیشرفت در عربستان است.

ارتباط هوش مصنوعی و امنیت سایبری در عربستان سعودی

   یکی از نکات کلیدی در استفاده از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، امنیت سایبری است. در خبری که عرب نیوز  3 دسامبر 2025 منتشر کرد، عربستان سعودی بسته‌ای بزرگ از سرمایه‌گذاری‌های امنیت سایبری را معرفی کرد. این بسته شامل بیش از 500 میلیون ریال سعودی ( معادل133 میلیون دلار) برای تقویت زیرساخت‌های امنیتی  عربستان است. امنیت سایبری و هوش مصنوعی به‌طور جدایی‌ناپذیری با یکدیگر در ارتباط هستند. برای اجرای موفق هوش مصنوعی، حفاظت از داده‌ها و زیرساخت‌ها ضروری است. به همین دلیل، عربستان سعودی به شدت بر تقویت امنیت سایبری تمرکز دارد تا از تهدیدات دیجیتال در کنار استفاده از هوش مصنوعی جلوگیری کند. سرمایه‌گذاری در امنیت سایبری به معنای حمایت از زیرساخت‌های هوش مصنوعی است که برای توسعه کاربردهای مختلف این فناوری ضروری است.

منابع:

https://www.arabnews.com/node/2625917

https://www.arabnews.com/node/2624878/business-economy

 پی نوشت ها:

[1] Saudi Data and Artificial Intelligence Authority (SDAIA)

[2] پروژه "هوامِن" (Hawamenn) یکی از پروژه‌های مهم در زمینه هوش مصنوعی است که در عربستان سعودی در حال توسعه است. این پروژه به طور خاص برای ایجاد مدل‌های هوش مصنوعی بومی طراحی شده و هدف آن، استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته هوش مصنوعی برای رفع نیازهای خاص منطقه‌ای، فرهنگی و زبانی عربستان سعودی است.

[3]

[4] Oliver Wyman Forum