پایداری دستاوردها و چالش های منابع آب در عربستان سعودی
در سالهای اخیر، عربستان سعودی با توجه به محدودیتهای منابع آبی و چالشهای زیستمحیطی، گامهای قابلتوجهی در زمینه مدیریت منابع آب برداشته است. این کشور با استفاده از فناوریهای نوین مانند آب شیرینسازی، بازچرخانی آب و بهرهبرداری هوشمند از منابع زیرزمینی، توانسته است به یکی از پیشتازان جهانی در این حوزه تبدیل شود. سمینارها و کنفرانسهای بینالمللی برگزار شده در دسامبر 2025، فرصت مناسبی برای بررسی دستاوردهای اخیر عربستان در زمینه آب و معرفی ابتکارات نوآورانه در این عرصه فراهم آورد.
تحولات در بخش منابع آب عربستان
در سمینار جهانی دیریه، وزارت محیط زیست، آب و کشاورزی عربستان سعودی روند تکامل بخش آب کشور را مورد بررسی قرار داد. از اوایل قرن بیستم تا کنون، عربستان سعودی بهعنوان پیشگام در زمینههای مختلف آب، از جمله آب شیرینسازی، مدیریت منابع آب و گسترش شبکههای تأمین و تصفیه آب شناخته شده است. این پیشرفتها به ویژه از دهههای اخیر به اوج خود رسیده است.
عبدالعزیز الشیبانی، معاون وزیر آب عربستان سعودی، در این سمینار بر اهمیت آب در فرهنگ و توسعه کشور تأکید کرد و به تحلیل تحولات شیوههای استخراج آب و روشهای آبیاری سنتی پرداخت. در سال 2025، عربستان سعودی توانست تأمین آب خود را به بیش از 16 میلیون متر مکعب در روز افزایش دهد، که این امر این کشور را به بزرگترین تولیدکننده آب شیرین کن در جهان تبدیل کرده است. این دستاورد نه تنها از نظر ملی حائز اهمیت است، بلکه در سطح جهانی نیز جایگاه عربستان را بهعنوان یک بازیگر کلیدی در صنعت آب تثبیت میکند.
نوآوری و فناوری در صنعت آب
یکی از محورهای اصلی کنفرانس[1] «پایداری آب مبتنی بر نوآوری 2025» در جده، بهره گیری از فناوریهای مدرن و نوآوریها برای ارتقای کارایی و پایداری منابع آب بود. در این کنفرانس، چندین توافقنامه مهم در زمینههای مختلف از جمله نوآوری، توسعه فناوری و بهبود کارایی خدمات به امضا رسید. این توافقها بهویژه با شرکتهای بینالمللی و نهادهای پژوهشی نظیر شرکت ملی پلیاتیلن[2]، انجمن آب سنگاپور[3] و بنیاد خیریه سکایا[4] در راستای حمایت از راهحلهای پایدار و نوآورانه در بخش آب صورت گرفت.
علاوه بر این، عربستان سعودی در حال سرمایهگذاری بر روی پروژههای نوآورانه با هدف تقویت امنیت آب و حمایت از راهحلهای پایدار در سطح ملی و بینالمللی است. این نوآوریها با ارزش تقریبی 53.3 میلیون دلار در حال پیگیری هستند و در قالب پلتفرمهای مشترک و شراکتهای بینالمللی به توسعه میپردازد. این پروژهها شامل بهکارگیری فناوریهای نوین در تصفیه آب، بازچرخانی آب، و بهرهبرداری بهینه از منابع آب زیرزمینی است.
مشارکتهای بینالمللی و رشد بازار جهانی
در پی رشد چشمگیر صنعت آب عربستان، این کشور به یک مرکز جذب سرمایهگذاری در بخش فناوریهای آب تبدیل شده است. طی یک همکاری استراتژیک، بیش از 2700 شرکتکننده بینالمللی در کنفرانسهای مختلف عربستان سعودی حضور یافتهاند که نمایانگر موقعیت این کشور بهعنوانهاب نوآوری در صنعت آب است. علاوه بر این، با توجه به افزایش تقاضای جهانی برای فناوریهای آب، عربستان به یکی از بزرگترین صادرکنندگان راهحلهای آب شیرین کن و فناوریهای مرتبط تبدیل شده است.یکی از تحولات عمده در این زمینه، امضای توافقنامههای متعدد در زمینه بومیسازی تولید مواد شیمیایی آب و ساخت تجهیزات مرتبط با آن است. این رویکرد بهویژه در زمینه بومیسازی ممبرانهای[5] اسمزمعکوس و تجهیزات شیرینسازی آب اهمیت ویژهای دارد و باعث افزایش استقلال و کاهش وابستگی این کشور به واردات میشود.
تأثیرات سرمایهگذاریها
سرمایهگذاریهای خارجی در بخش آب عربستان سعودی در سال 2025 به حدود 266 میلیون دلار رسید. این سرمایهگذاریها بهویژه در بخش مواد شیمیایی و تولید ممبرانهای آب شیرینکن بوده است. علاوه بر این، گامهای جدی در راستای بومیسازی این مواد و تجهیزات از جمله راهاندازی کارخانههای داخلی برای تولید ممبرانهای اسمز معکوس و مواد ضد رسوب برداشته شده است.این سرمایهگذاریها نهتنها باعث بهبود تابآوری زنجیرههای تأمین و پایداری عملیات در بخش آب میشود بلکه در ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد محلی نیز تأثیرگذار است. این رویکرد باعث میشود که عربستان در آینده به یک کشور خودکفا در تولید تجهیزات و مواد مورد نیاز در صنعت آب تبدیل شود.
چالشها و راهحلها
با وجود پیشرفتهای چشمگیر، چالشهای جدی در زمینه منابع آب در عربستان وجود دارد. بحرانهای بیابانی، کمبود بارش و مصرف بالای آب همچنان معضلات اصلی هستند. برای مقابله با این چالشها، عربستان بهدنبال بهکارگیری راهحلهای نوآورانه است. برخی از این پروژهها و راهحلها شامل موارد زیر است:استفاده از آب باران: عربستان در حال توسعه پروژههایی برای جمعآوری و ذخیره آب باران است. در برخی مناطق، ساخت مخازن ذخیره آب باران بهعنوان راهحلی برای تأمین منابع آبی در فصلهای خشک در دستور کار قرار گرفته است.بازچرخانی آب: عربستان بهطور فزایندهای از فناوریهای بازچرخانی آب[6] بهره میبرد. این فناوریها میتوانند منابع آبی را برای استفاده مجدد در بخشهای صنعتی، کشاورزی و حتی شرب، بازیابی کنند.فناوریهای نوین تصفیه: عربستان در حال آزمایش و پیادهسازی روشهای جدید تصفیه آب است که شامل استفاده از فناوریهای پیشرفته تصفیه، مانند اسمز معکوس پیشرفته و تصفیه آب با استفاده از نور خورشید میشود. این روشها علاوه بر افزایش کارایی، هزینههای تولید آب شیرین را کاهش میدهند.استفاده از آبهای زیرزمینی بهطور بهینه: در کنار پروژههای شیرینسازی آب دریا، عربستان بهدنبال استفاده بهینه از آبهای زیرزمینی نیز است. برای این کار، سیستمهای هوشمند نظارت و مدیریت منابع زیرزمینی در حال توسعه است.
تأکید بر پایداری محیطزیستی
اگرچه پروژههای آب شیرینکن بهویژه در استفاده از آب دریا برای تولید آب شیرین موفق بودهاند اما این روشها میتوانند تأثیرات منفی بر محیطزیست داشته باشند. تولید آب شیرین از دریا، بهویژه با استفاده از اسمز معکوس، ممکن است بهدلیل دفع آب شور و مواد شیمیایی به دریا به اکوسیستم دریایی آسیب وارد کند. برای مقابله با این چالشها، عربستان سعودی اقداماتی برای کاهش اثرات زیستمحیطی انجام داده است. از جمله این اقدامات میتوان به بهینهسازی فرآیندهای تولید و استفاده از فناوریهای سبز در ساخت تأسیسات شیرینسازی اشاره کرد. همچنین، مطالعات زیستمحیطی بهطور مستمر برای ارزیابی اثرات این پروژهها بر محیطزیست و ایجاد استراتژیهای مقابله با آسیبهای زیستمحیطی انجام میشود.
پیشرفتهای چشمگیر عربستان سعودی در مدیریت منابع آب: کاهش هدررفت و بهبود کیفیت آب با فناوریهای نوین
عربستان سعودی در راستای مقابله با بحران کمآبی، تلاشهای چشمگیری در مدیریت منابع آبی انجام داده است. این پیشرفتها شامل کاهش هدررفت آب، بهبود کیفیت منابع آبی و استفاده از فناوریهای نوین برای بهینهسازی مصرف است. در این بخش به مهمترین اقدامات و دستاوردهای عربستان در این حوزه پرداخته میشود:
1.کاهش هدررفت آب و بهبود شبکههای توزیع
- یکی از چالشهای اصلی در کشورهای با بحران کمآبی، هدررفت آب در مراحل انتقال و توزیع است. عربستان سعودی با اعمال تغییرات عمده در زیرساختهای آبی و بهکارگیری فناوریهای جدید توانسته است این مشکل را کاهش دهد:
- کاهش هدررفت آب: میزان هدررفت آب در عربستان به 30 درصد کاهش یافته است. این دستاورد بهویژه بهواسطه بهبود فرآیندهای تعمیر و نگهداری شبکههای آب و استفاده از سیستمهای هوشمند در نظارت بر خطوط انتقال آب به دست آمده است.
- فناوریهای بازچرخانی آب: این کشور پروژههای وسیعی در زمینه بازچرخانی آب (تصفیه مجدد برای استفاده دوباره) راهاندازی کرده است. این فناوری به ویژه در بخشهای صنعتی و کشاورزی و در مناطق خشک عربستان اهمیت ویژهای دارد و به کاهش هدررفت آب کمک میکند.
- بهبود کیفیت آب با استفاده از فناوریهای نوین تصفیه
بهبود کیفیت آب برای مصارف مختلف بهویژه در کشورهایی که با کمبود آب مواجه هستند از اهمیت بالایی برخوردار است. عربستان سعودی با بهکارگیری فناوریهای پیشرفته تصفیه آب توانسته است کیفیت منابع آبی خود را بهبود بخشد:
- تصفیه آب با اسمز معکوس و فیلتراسیون میکرو: این فناوریها در پروژههای شیرینسازی آب در مناطق ساحلی به کار میروند تا آب شور به آب شیرین تبدیل شود. این فناوریها بهویژه در پروژههای شیرینسازی آب در مناطق ساحلی که دسترسی به آب دریا دارند، استفاده میشوند. در این فرآیند، آب شور از طریق غشاهای نیمهمخروطی با استفاده از فشار و فرایند اسمز معکوس تصفیه میشود و به آب شیرین تبدیل میشود.
- افزایش کیفیت آب تصفیهشده: برخی پروژههای تصفیه آب در عربستان توانستهاند کیفیت آب تصفیهشده را به بیش از 95 درصد برسانند. این میزان تصفیه بالا باعث افزایش اعتماد عمومیبه آبهای تصفیهشده و کاهش وابستگی به منابع طبیعی آب میشود.
- پروژههای پیشرفته تصفیه آب: این پروژهها معمولاً در مناطقی که بیشترین نیاز به منابع آبی دارند، مانند جده، ریاض و مناطق ساحل غربی و شرقی عربستان انجام میشود. این مناطق به دلیل موقعیت جغرافیایی خود و نیاز به تأمین آب برای جمعیت زیاد و فعالیتهای اقتصادی (نظیر صنعت و کشاورزی) از سیستمهای پیشرفته تصفیه آب بهرهمند شدهاند.
3.نتایج دستاوردها
این دستاوردها تأثیرات مثبتی بر مدیریت منابع آبی عربستان داشتهاند:
- حفظ منابع آبی: با کاهش هدررفت آب، منابع آبی این کشور بهطور بهینه مدیریت میشوند و از مصرف غیرضروری جلوگیری میشود.
- افزایش تابآوری در برابر بحرانهای آبی: استفاده از فناوریهای نوین و بهبود کیفیت آب، عربستان را قادر میسازد تا در برابر بحرانهای آبی و تغییرات اقلیمی مقاومتر باشد. همچنین، این پیشرفتها به این کشور این امکان را میدهد که بهطور مستقل منابع آبی خود را تأمین کند و وابستگی به منابع خارجی یا آبهای زیرزمینی کاهش یابد.
- تقویت امنیت آبی: این پیشرفتها به عربستان کمک میکنند تا نیازهای آبی خود را بهویژه در بخشهای حساس مانند کشاورزی و صنعت تأمین کند، بدون اینکه فشار بیشتری به منابع طبیعی خود وارد آورد. این امر به حفظ امنیت غذایی و اقتصادی کشور کمک میکند.
پروژههای آتی عربستان سعودی در مدیریت منابع آب
عربستان سعودی بهمنظور مواجهه با چالشهای آبی و تقاضای روزافزون منابع آبی، پروژههای بلندمدت و نوآورانهای در دست اجرا دارد. این پروژهها شامل استفاده از فناوریهای جدید و بهبود سیاستها و قوانین برای مدیریت بهینه منابع آبی است.
- توسعه سیستمهای هوشمند مدیریت منابع آب
یکی از پروژههای مهم عربستان در زمینه مدیریت آب، استفاده از فناوریهای پیشرفته مانند اینترنت اشیاء (IoT) و هوش مصنوعی (AI) است که به بهینهسازی مصرف آب و جلوگیری از هدررفت آن کمک میکنند:
- اینترنت اشیاء (IoT): با نصب حسگرهای هوشمند در سراسر کشور، دادههای مربوط به مصرف آب و وضعیت منابع آبی جمعآوری میشود. این دادهها بهصورت آنلاین به مراکز داده ارسال میشوند تا تصمیمگیریهای مدیریتی بر اساس اطلاعات واقعی و بهروز انجام شود.
- هوش مصنوعی : از AI برای پیشبینی مشکلات احتمالی مانند بحرانهای آبی یا هدررفت آب استفاده میشود. این سیستمها بهطور خودکار هشدارهایی در صورت بروز مشکلات ارائه میدهند.بهطور مثال، اگر یک منطقه خاص مصرف آب بیشتری نسبت به سایر نقاط داشته باشد، سیستم میتواند هشدار دهد و راهحلهایی برای کاهش مصرف ارائه کند.
2.شیرینسازی آب با استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر
عربستان سعودی در حال سرمایهگذاری گسترده در زمینه شیرینسازی آب با استفاده از انرژی خورشیدی است. این پروژهها بهویژه در مناطق خشک و بیابانی اهمیت دارند:
- شیرینسازی با انرژی خورشیدی: استفاده از انرژی خورشیدی برای شیرینسازی آب میتواند هزینههای انرژی را کاهش دهد و تأثیرات زیستمحیطی فرآیند شیرینسازی را کاهش دهد.
- پروژههای تحقیقاتی: عربستان در حال اجرای پروژههای تحقیقاتی برای توسعه فناوریهای نوین شیرینسازی است که به انرژی کمتری نیاز دارند و میتوانند در مناطق مختلف کشور استفاده شوند.این تحقیقها ممکن است شامل استفاده از فناوریهای نوینی مانند اسمز معکوس خورشیدی یا پمپهای حرارتی خورشیدی باشد.
- این پروژهها به عربستان این امکان را میدهند که در آینده بهطور مستقل و پایدار به منابع آب شیرین دست یابد.
- توسعه سیاستهای آبی پایدار
عربستان علاوه بر نوآوریهای تکنولوژیکی در حال توسعه سیاستهای آبی پایدار است که استفاده بهینه از منابع آبی را تضمین میکند:
- تصویب قوانین جدید: قوانین جدیدی برای محدودیتهای مصرف آب در بخشهای مختلف نظیر کشاورزی، صنعت و خانگی در حال تصویب است.
- کاهش مصرف در کشاورزی و صنعت: برنامههای کاهش مصرف آب در بخشهای کشاورزی و صنعتی بهویژه با استفاده از آبیاری قطرهای و سیستمهای تصفیه و بازیافت آب در حال اجرا هستند.
- استانداردهای جدید مصرف: استانداردهای جدید برای مصرف آب در ساختمانها و صنایع، نظیر الزام به نصب دستگاههای کممصرف یا بهبود کارایی سیستمهای آبیاری در کشاورزی در حال پیادهسازی هستند.
- پروژههای آتی عربستان سعودی در زمینه مدیریت منابع آب نمایانگر رویکرد بلندمدت و نوآورانه این کشور در مواجهه با بحرانهای آبی و تغییرات اقلیمی است. این پروژهها با استفاده از فناوریهای پیشرفته و سیاستهای آبی پایدار به دنبال بهینهسازی مصرف منابع آبی و کاهش فشار بر منابع طبیعی هستند.
منابع:
https://www.arabnews.com/node/2626228/saudi-arabia
https://www.arabnews.com/node/2625552/business-economy
https://www.arabnews.com/node/2625343/business-economy
https://www.arabnews.com/node/2624721/business-economy
[1] Jeddah conference
[2] National Polyethylene Company
[3] the Singapore Water Association
[4] the Skaya Charitable Foundation
[5] ممبران آب (Water Membrane) یک غشای نیمهمخروطی است که در فرآیندهای تصفیه آب و آب شیرینسازی برای جدا کردن ذرات، آلودگیها و مواد محلول از آب استفاده میشود. این غشاها بهطور معمول از مواد خاصی مثل پلیمرها، سرامیکها یا مواد کامپوزیتی ساخته میشوند که ویژگیهای خاصی مانند جذب یا عبور انتخابی مواد از خود را دارند.
[6] Water Recycling