معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران

۱۴۰۴/۰۱/۱۵- ۰۸:۰۰

عربستان در مسیر تنوع‌سازی اقتصادی

عربستان سعودی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان، چندین دهه اقتصاد این کشور وابسته به صادرات نفت بوده است. با این حال نوسانات بازار نفت و نیاز به یک اقتصاد پایدار دولت عربستان را به سمت اجرای برنامه‌های متنوع‌سازی اقتصادی سوق داده است. چشم‌انداز ۲۰۳۰ یکی از مهم‌ترین طرح‌های این کشور برای کاهش وابستگی به نفت و توسعه بخش‌های مختلف اقتصادی است. این گزارش به بررسی راهکارهای عربستان در مسیر تنوع‌سازی اقتصادی، چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو می‌پردازد.

چشم‌انداز ۲۰۳۰: راهبردی برای توسعه پایدار

در سال ۲۰۱۶ ولیعهد عربستان، برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ را معرفی کرد که هدف آن تغییر ساختار اقتصادی کشور از وابستگی به نفت به سوی توسعه بخش‌های متنوع‌تر است. این برنامه بر خصوصی‌سازی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین، توسعه بخش خصوصی، تقویت زیرساخت‌ها و بهره‌وری منابع انسانی تمرکز دارد. همچنین دولت عربستان به دنبال افزایش سهم زنان در بازار کار، ارتقای آموزش و بهبود سطح زندگی شهروندان است.

کاهش وابستگی به نفت و توسعه بخش‌های جایگزین

۱. انرژی‌های تجدیدپذیر

عربستان با سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، در تلاش است تا وابستگی خود به نفت را کاهش دهد. پروژه‌هایی مانند طرح خورشیدی سَکاکا و نیروگاه بادی دومة الجندل نشان‌دهنده تعهد این کشور به تولید انرژی پایدار است. هدف این دو پروژه به عنوان بخشی از برنامه انرژی‌های تجدیدپذیر عربستان تولید ۵۰ درصد برق کشور از منابع تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ است. توسعه پروژه‌های مشابه مانند شهر خورشیدی نئوم و سایر نیروگاه‌های خورشیدی و بادی در حال برنامه‌ریزی است. عربستان با اجرای این پروژه‌ها در حال رقابت با سایر کشورهای منطقه مانند امارات در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر است.

۲. صنعت و تولید

یکی از اولویت‌های کلیدی عربستان در مسیر تنوع اقتصادی، توسعه بخش صنعتی و تولیدی برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی است. این کشور با اجرای چشم‌انداز ۲۰۳۰، به دنبال افزایش تولید داخلی، حمایت از صنایع نوظهور و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی در بخش‌هایی مانند خودروسازی، پتروشیمی، صنایع دفاعی و تولید تجهیزات پیشرفته است. توسعه شهرک‌های صنعتی مانند شهر اقتصادی ملک عبدالله و شهر صنعتی جُبَیل، همچنین افزایش ظرفیت تولید محصولات صادرات‌محور، از راهکارهای این برنامه محسوب می‌شود. علاوه بر این، استفاده از فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و رباتیک در خطوط تولید نقش مهمی در رقابت‌پذیری جهانی این صنایع دارد.

۳. گردشگری

گردشگری یکی از محورهای کلیدی در برنامه تنوع اقتصادی عربستان و کاهش وابستگی به صنعت نفت محسوب می‌شود. عربستان سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در توسعه زیرساخت‌های گردشگری، هتل‌ها، تفریحات لوکس و اماکن تاریخی انجام داده است. پروژه‌هایی مانند شهر نئوم، دریای سرخ، العُلا و القدیه با هدف جذب میلیون‌ها گردشگر داخلی و خارجی طراحی شده‌اند. لغو محدودیت‌های ویزا برای گردشگران و توسعه سفرهای زیارتی و مذهبی (مانند حج و عمره) نیز بخشی از این سیاست است. عربستان همچنین با میزبانی رویدادهای فرهنگی و ورزشی بین‌المللی مانند فرمول ۱ و مسابقات بوکس در تلاش است خود را به‌عنوان یک مقصد گردشگری جهانی معرفی کند. هدف این برنامه، افزایش سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار در این بخش است. طبق برنامه ریزی عربستان سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی از 3 درصد به 10 درصد افزایش می یابد. هدف‌گذاری اصلی، جذب ۱۰۰ میلیون گردشگر در سال تا ۲۰۳۰ است که شامل گردشگران داخلی و خارجی می‌شود.

۴. فناوری و نوآوری

فناوری و نوآوری یکی از ارکان اصلی چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان برای تنوع‌سازی اقتصادی و کاهش وابستگی به نفت است. این کشور با سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، رباتیک، فناوری‌های زیستی و شهرهای هوشمند در تلاش است تا اقتصاد خود را مدرن‌سازی کند. یکی از مهم‌ترین پروژه‌های این حوزه شهر نئوم است که به‌عنوان اولین شهر کاملاً هوشمند جهان طراحی شده و از انرژی‌های تجدیدپذیر و فناوری‌های پیشرفته بهره می‌برد. عربستان همچنین با حمایت از استارتاپ‌ها و شرکت‌های فناور‌محور قصد دارد اقتصاد دانش‌بنیان را تقویت کند. تأسیس مراکز تحقیقاتی پیشرفته مانند دانشگاه علوم و فناوری ملک عبدالله و شهرک فناوری ملک عبدالعزیز نقش مهمی در توسعه نوآوری داشته است. علاوه بر این، گسترش اینترنت ۵G، توسعه فناوری مالی( فین‌تک) و دیجیتالی‌سازی بخش‌های مالی و تجاری به رشد سریع اقتصاد دیجیتال عربستان کمک کرده است. همکاری با غول‌های فناوری مانند مایکروسافت، گوگل و تسلا نیز به انتقال دانش و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی کمک کرده است. با این تحولات، عربستان در مسیر تبدیل شدن به قطب فناوری و نوآوری در منطقه حرکت می‌کند و این اقدامات می‌تواند فرصت‌های شغلی گسترده‌ای برای جوانان این کشور ایجاد کند.

۵. کشاورزی و دامپروری

با وجود محدودیت‌های اقلیمی، عربستان در حال سرمایه‌گذاری گسترده در بخش کشاورزی پایدار و دامپروری مدرن است.کشاورزی هوشمند: استفاده از گلخانه‌های هیدروپونیک، سیستم‌های آبیاری پیشرفته و اصلاح بذرهای مقاوم به خشکی از مهم‌ترین سیاست‌های این کشور است.مرغداری و دامپروری: دولت در تلاش است تا با افزایش بهره‌وری در مزارع پرورش طیور و استفاده از فناوری‌های نوین در تولید گوشت و لبنیات، وابستگی خود به واردات این محصولات را کاهش دهد. همچنین حمایت از سرمایه‌گذاری در تولید خوراک دام و طیور یکی دیگر از سیاست‌های کلیدی است.

چالش‌های پیش روی عربستان در مسیر تنوع‌سازی اقتصادی

1.وابستگی تاریخی به نفت

عربستان دهه‌ها بر درآمدهای نفتی متکی بوده و این وابستگی، تغییر ساختار اقتصادی را دشوار کرده است. کاهش درآمدهای نفتی در شرایط رکود بازار می‌تواند بر بودجه پروژه‌های تنوع‌سازی تأثیر بگذارد.

2.تغییر فرهنگ کار و نیروی انسانی

اقتصاد عربستان به نیروی کار خارجی وابسته است و ایجاد فرهنگ کارآفرینی و مهارت‌آموزی برای نیروی کار داخلی چالش مهمی محسوب می‌شود. بسیاری از جوانان هنوز به مشاغل دولتی علاقه‌مندند و انتقال آنها به بخش خصوصی نیازمند اصلاحات گسترده آموزشی و فرهنگی است.

3.سرمایه‌گذاری و جذب سرمایه‌گذاران خارجی

برای موفقیت در مسیر تنوع اقتصادی، جذب سرمایه‌های خارجی حیاتی است. اما نگرانی‌هایی مانند ثبات قوانین تجاری، بوروکراسی دولتی و رقابت منطقه‌ای می‌تواند مانع سرمایه‌گذاری پایدار در بخش‌های غیرنفتی شود.

4.محدودیت منابع آبی و چالش‌های زیست‌محیطی

عربستان یکی از کم‌آب‌ترین کشورهای جهان و تنها کشور فاقد رودخانه در جهان است و توسعه بخش‌هایی مانند کشاورزی و تولید صنعتی نیاز به مدیریت بهینه منابع آب دارد. علاوه بر این، رشد شهرهای صنعتی و پروژه‌های عظیم مانند نئوم می‌تواند اثرات زیست‌محیطی مهمی‌به همراه داشته باشد.

5.تحولات سیاسی و ژئوپلیتیکی

عربستان به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای، درگیر چالش‌های ژئوپلیتیکی متعددی از جمله تنش‌های منطقه‌ای، رقابت با ایران، جنگ یمن و روابط با قدرت‌های جهانی است. این مسائل می‌توانند روی سرمایه‌گذاری‌های خارجی و رشد اقتصادی تأثیر بگذارند.

6.مقاومت ساختاری و بوروکراسی دولتی

اصلاحات اقتصادی نیازمند تغییرات در نظام مالیاتی، قوانین تجارت، خصوصی‌سازی و حمایت از کارآفرینی است. اما ساختار سنتی و بوروکراتیک دولتی گاهی روند اجرای اصلاحات را کند می‌کند.

7.رقابت منطقه‌ای

کشورهایی مانند امارات و قطر در سال‌های اخیر به رقبای جدی عربستان در حوزه گردشگری، فناوری و سرمایه‌گذاری تبدیل شده‌اند. عربستان باید بتواند محیطی رقابتی‌تر و جذاب‌تر برای سرمایه‌گذاران و کارآفرینان فراهم کند.

نتیجه‌گیری

عربستان سعودی با اجرای چشم‌انداز ۲۰۳۰ در تلاش است اقتصاد خود را از وابستگی به نفت رها کرده و به یک اقتصاد چندوجهی تبدیل شود. این برنامه شامل سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، توسعه گردشگری، رشد صنعت، تقویت فناوری و گسترش کشاورزی و دامپروری است. در حالی که این مسیر با چالش‌هایی مانند کاهش درآمدهای نفتی، تغییر فرهنگ کار و محدودیت منابع آبی روبه‌رو است، فرصت‌های قابل توجهی مانند جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی، افزایش صادرات غیرنفتی و همکاری‌های بین‌المللی وجود دارد. اجرای موفقیت‌آمیز این سیاست‌ها می‌تواند عربستان را به یکی از بازیگران اصلی اقتصاد جهانی تبدیل کند.

منابع

  1. Saudi Vision 2030 - Official Website (www.vision2030.gov.sa)
  2. International Monetary Fund (IMF) - Reports on Saudi Arabia
  3. World Bank - Economic Reports on the Gulf Region
  4. Saudi Arabian General Investment Authority (SAGIA) Reports
  5. Reports from the Ministry of Economy and Planning, Saudi Arabia
  6. Articles from Reuters, Bloomberg, and Al Arabiya on Saudi Economic Diversification

Research papers on Middle Eastern economic reforms and sustainability

متن دیدگاه
نظرات کاربران
تاکنون نظری ثبت نشده است

امتیاز شما