تنوع‌بخشی به منابع انرژی صربستان؛ چالش‌ها و چشم‌اندازهای پیش‌رو

تحولات اخیر در حوزه انرژی صربستان نشان‌دهنده یک «چندجانبه‌گرایی احتیاط‌آمیز» و حرکت به سمت موازنه ژئوپلیتیکی میان شرق و غرب است.

بر اساس گزارش پایگاه اینترنتی بلومبرگ، صربستان و آمریکا در جریان نخستین گفت‌وگوی راهبردی خود در واشنگتن، یادداشت تفاهمی در زمینه توسعه زیرساخت‌ها و تقویت امنیت انرژی امضا کردند که زمینه را برای واردات سالانه حدود ۳۰۰ میلیون متر مکعب گاز و LNG آمریکا و مشارکت شرکت‌های آمریکایی در پروژه نیروگاه برق‌آبی «جرداپ ۳» فراهم می‌سازد. هم‌زمان، روند واگذاری سهام شرکت نفت صربستان (NIS) به گروه MOL مجارستان به دلیل تحریم‌های آمریکا علیه مالکیت روسی آن به مراحل پایانی رسیده است. با وجود این گام‌ها، بلگراد همچنان حدود سه‌چهارم گاز مورد نیاز خود را از روسیه تأمین کرده و قرارداد واردات گاز با شرکت گازپروم را تمدید کرده است تا ثبات تأمین انرژی در کوتاه‌مدت حفظ شود.

از سوی دیگر، موقعیت جغرافیایی صربستان به عنوان کشوری محصور در خشکی و میان اعضای اتحادیه اروپا، این کشور را ناگزیر به هماهنگی با سیاست‌های انرژی اروپا برای کاهش وابستگی به روسیه تا سال‌های ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ کرده است. در همین راستا، بلگراد پروژه‌های احداث خطوط اتصال گازی با رومانی و مقدونیه شمالی را آغاز کرده تا امکان دسترسی به پایانه‌های LNG یونان، منابع گاز جمهوری آذربایجان و دهلیز گازی جنوبی را ایجاد کند. این اقدامات در کنار سیاست‌های گسترده‌تر آمریکا برای تقویت زیرساخت‌های انرژی در حوزه بالکان، نشان‌دهنده تلاش صربستان برای ایجاد گزینه‌های جایگزین و تنوع‌بخشی به منابع تأمین در کنار حفظ روابط موجود است.

دکتر نونا شکاریچ استویانوویچ، پژوهشگر مرکز مطالعات یورو-آتلانتیک اعلام کرد که این یادداشت تفاهم بر توسعه زیرساخت‌های انرژی، امنیت عرضه و همکاری‌های منطقه‌ای متمرکز است و باید در چارچوب سیاست گسترده‌تر اروپا برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه ارزیابی شود. به گفته او، بر اساس این توافق، صربستان ساخت خطوط اتصال گازی جدید را در دستور کار قرار داده و زمینه واردات سالانه حدود ۳۰۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی از آمریکا را فراهم می‌کند. این اقدام همچنین امکان خرید گاز طبیعی مایع (LNG) آمریکا را برای این کشور مهیا خواهد کرد.

هم‌زمان، روند واگذاری بخش عمده سهام شرکت صنعت نفت صربستان (NIS) به گروه MOL  مجارستان وارد مراحل پایانی شده است. این مذاکرات پس از اعمال تحریم‌های دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) علیه NIS به دلیل مالکیت اکثریت سهام آن توسط طرف روسی آغاز شد و اکنون طرف‌های درگیر به توافق نهایی نزدیک شده‌اند. مجوز فعلی فعالیت این شرکت نیز در ۳۱ ژوئیه به پایان می‌رسد.

در حوزه تأمین گاز، صربستان در ماه آوریل قرارداد واردات گاز روسیه را تمدید کرد و توافق فعلی تا پایان سپتامبر اعتبار دارد. دوبراوکا جددوویچ هاندانوویچ، وزیر معدن و انرژی صربستان، اعلام کرده است که این قرارداد تاکنون چندین بار تمدید شده و انتظار می‌رود همکاری دو کشور در سه‌ماهه پایانی سال نیز ادامه یابد تا تأمین پایدار گاز با شرایط مناسب حفظ شود.

شکاریچ استویانوویچ معتقد است اگرچه گاز روسیه در گذشته ارزان‌ترین گزینه برای این بخش از اروپا محسوب می‌شد، اما طی سه تا چهار سال اخیر شرایط بازار تغییر کرده و بازیگرانی مانند آمریکا و جمهوری آذربایجان سهم بیشتری در بازار انرژی منطقه به دست آورده‌اند. به اعتقاد او، در صورت نهایی شدن انتقال سهام NIS به MOL، احتمال تغییر در الگوی تأمین انرژی صربستان افزایش خواهد یافت.

با وجود این تحولات، صربستان همچنان بخش عمده گاز مورد نیاز خود را از روسیه تأمین می‌کند و در کنار آن تلاش دارد مسیرهای جایگزین را نیز توسعه دهد. تاکنون نیز جزئیات مشخصی از همکاری عملی میان بلگراد و واشنگتن در زمینه واردات گاز آمریکا منتشر نشده است.

یکی از مهم‌ترین پروژه‌های مشترک دو کشور، احداث نیروگاه برق‌آبی تلمبه‌ذخیره‌ای «جرداپ ۳» (Đerdap 3) است. در این پروژه، شرکت‌های آمریکایی در ساخت نیروگاه مشارکت خواهند داشت، هرچند تأمین مالی یا ارائه وام خارجی در چارچوب این همکاری تضمین نشده است. در صورت اجرای کامل این طرح، جرداپ ۳ به بزرگ‌ترین پروژه انرژی تاریخ معاصر صربستان تبدیل خواهد شد و می‌تواند زمینه جذب سرمایه‌گذاری‌های جدید، به‌ویژه در حوزه مراکز داده، را فراهم کند.

شورای اروپا در اکتبر سال گذشته تصمیم گرفت کشورهای عضو اتحادیه اروپا واردات گاز طبیعی روسیه را تا سال ۲۰۲۷ متوقف کنند. با این حال، این تصمیم همچنان امکان ترانزیت گاز روسیه از خاک اتحادیه اروپا به کشورهای ثالث از جمله صربستان را فراهم می‌کند.

شکاریچ استویانوویچ معتقد است اگرچه صربستان پس از سال ۲۰۲۲ به تحریم‌های غرب علیه روسیه نپیوسته است، اما موقعیت جغرافیایی این کشور اهمیت زیادی دارد؛ زیرا صربستان کشوری محصور در خشکی است که توسط کشورهای عضو اتحادیه اروپا یا کشورهای نامزد عضویت احاطه شده و ناگزیر از هماهنگی با بخش قابل توجهی از سیاست‌های انرژی اروپا است.

در حال حاضر، بخش عمده گاز روسیه از طریق بلغارستان وارد صربستان می‌شود. بر اساس مقررات جدید اتحادیه اروپا، صربستان می‌تواند تا اول ژانویه ۲۰۲۸ از مسیر ترانزیت کشورهای ثالث به واردات گاز روسیه ادامه دهد.

مارتا کاس، کمیسر اتحادیه اروپا در امور گسترش، نیز تأکید کرده است که اتحادیه اروپا از صربستان در تنوع‌بخشی به منابع تأمین انرژی و ادغام بیشتر در شبکه انرژی اروپا حمایت خواهد کرد.

صربستان از سال گذشته توسعه خطوط اتصال گازی با رومانی و مقدونیه شمالی را آغاز کرده است. انتظار می‌رود خط لوله مشترک با رومانی تا پایان سال ۲۰۲۸ و خط اتصال با مقدونیه شمالی تا سال ۲۰۲۹ به بهره‌برداری برسد.

این پروژه‌ها علاوه بر افزایش امنیت انرژی صربستان، امکان دسترسی این کشور به پایانه‌های گاز طبیعی مایع در یونان را نیز فراهم می‌کنند؛ موضوعی که واردات LNG آمریکا را از نظر فنی امکان‌پذیر خواهد ساخت.

صربستان همچنین نقش مهمی در انتقال گاز به بوسنی و هرزگوین ایفا می‌کند، زیرا این کشور برای تأمین گاز خود تا حد زیادی به مسیر ورودی از خاک صربستان وابسته است و زیرساخت جایگزین یا ذخایر راهبردی قابل توجهی در اختیار ندارد. در حال حاضر، حدود سه‌چهارم گاز مصرفی صربستان از روسیه تأمین می‌شود و بخش باقی‌مانده از طریق واردات گاز جمهوری آذربایجان و خط اتصال گازی با بلغارستان وارد این کشور می‌شود. از زمان آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲، خط لوله ترک‌استریم (TurkStream) تنها مسیر اصلی انتقال گاز روسیه به بخش‌هایی از اروپا از جمله صربستان، مجارستان، اسلواکی و ترکیه باقی مانده است.

به گفته شکاریچ استویانوویچ، در صورت تکمیل خطوط اتصال گازی با رومانی و مقدونیه شمالی، صربستان علاوه بر گاز روسیه، به منابع گاز دریای سیاه، دهلیز گازی جنوبی و گاز جمهوری آذربایجان نیز دسترسی گسترده‌تری خواهد داشت؛ موضوعی که وابستگی این کشور به یک تأمین‌کننده واحد را کاهش می‌دهد.

در همین حال، کشورهای دیگر منطقه نیز به دنبال افزایش واردات LNG آمریکا هستند. آلبانی اخیراً با امضای یک قرارداد ۲۰ ساله میان شرکت LNG USA و شرکت Albgaz، گام مهمی در این مسیر برداشته است. آمریکا همچنین یکی از سرمایه‌گذاران اصلی پروژه‌های توسعه زیرساخت انرژی در بالکان، از جمله کریدور آدریاتیک–یونیان و خط لوله آدریاتیک–یونیان است؛ پروژه‌ای که کرواسی، بوسنی و هرزگوین، مونته‌نگرو و آلبانی را به خط لوله ترانس‌آدریاتیک متصل می‌کند. در مجموع، سیاست آمریکا در منطقه بر توسعه زیرساخت‌های انرژی اروپای مرکزی و جنوب شرقی، افزایش ظرفیت واردات LNG و تقویت تنوع منابع تأمین انرژی متمرکز است. در مقابل، صربستان نیز تلاش می‌کند ضمن حفظ همکاری با روسیه، گزینه‌های جدیدی برای تأمین انرژی ایجاد کند تا امنیت انرژی خود را در بلندمدت افزایش دهد.

 نویسنده: یوانا گورگیورسکی

منبع: پایگاه اینترنتی بلومبرگ صربستان مورخ 24/07/2026

https://rs.bloombergadria.com/ekonomija/srbija/109462/da-li-srbija-otvara-vrata-kupovini-americkog-gasa/news