کشاورزی، ستون فقرات اقتصاد تانزانیا

کشاورزی نقش بسیار مهمی در تامین معیشت مردم و رشد اقتصادی تانزانیا دارد. این بخش بیش از 25 درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) تانزانیا را تشکیل می‌دهد و نزدیک به 65 درصد از نیروی کار کشور را در بخش اشتغال، به‌ویژه در مناطق روستایی، تحت پوشش قرار می‌دهد. کشاورزی همچنین منبع اصلی تأمین مواد غذایی مورد نیاز جامعه و ماده اولیه برای صنایع داخلی به شمار می‌رود. زیربخش‌های مهمی مانند کشت محصولات غذایی، دامپزشکی، جنگلداری و ماهیگیری در این حوزه قرار می‌گیرند و هر کدام به سهم خود چرخ‌های اقتصاد این کشور را به حرکت درمی‌آورند. علاوه بر بازار داخلی، کشاورزی سهم بزرگی از درآمدهای ارزی و صادرات تانزانیا را به خود اختصاص داده است. برنامه دولت تانزانیا برای نوسازی زیرمجموعه‌­های صنعت کشاورزی با جذب فناوری و سرمایه‌ بین‌المللی، فرصت‌های تجاری ارزنده‌ای را برای شرکای این کشور فراهم نموده است. تانزانیا به‌رغم برخورداری از منابع آبی و اراضی حاصلخیز، به دلیل چالش‌های حوزه واکسن‌های دامی، داروهای بیولوژیک و آفت‌کش‌های ارگانیک، نیاز مبرمی‌ به خارج دارد.

شرکای برجسته تانزانیا در حوزه کشاورزی

در سال‌های اخیر، تغییر تمرکز تانزانیا از کشاورزی معیشتی به سمت کشاورزی تجاری و صنعتی، نیازمند یک شبکه حمایتی بین‌المللی قوی بوده است. دولت تانزانیا با هماهنگی از طریق پلتفرم گروه کاری کشاورزی تلاش می‌کند تا سرمایه‌های خارجی را دقیقاً به سمت گلوگاه‌های تولید هدایت کند. یکی از موفق‌ترین الگوهای پیاده‌سازی شده در این راستا، ایجاد کریدورهای رشد کشاورزی است که در آن، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های کلان با مشارکت بخش خصوصی و دانش فنی بین‌المللی تلفیق می‌شود. این استراتژی ریسک سرمایه‌گذاری در مناطق روستایی را کاهش داده و همزمان، دسترسی زارعان خرد را به زنجیره‌های ارزش جهانی هموارتر کرده است.

با این حال، مواجهه با چالش‌های اقلیمی مانند چرخه‌های خشکسالی طولانی و سیلاب‌های ناگهانی در شرق آفریقا، جهت‌گیری این کمک‌های بین‌المللی را به سمت "کشاورزی هوشمند متناسب با شرایط اقلیم محلی" سوق داده است. شرکای توسعه تانزانیا در بخش کشاورزی اکنون بخش عمده‌ای از وام‌های کم‌بهره و کمک‌های فنی خود را به راه‌اندازی سیستم‌های هشدار پیش‌هنگام هواشناسی، توسعه بانک‌های بذر بومی مقاوم و دیجیتالی کردن زنجیره تامین اختصاص می‌دهند که این مهم، تانزانیا را در مسیر تبدیل شدن به "انبار غله" شرق آفریقا و تضمین پایداری اقتصادی در بلندمدت یاری می‌کند. برخی از مهمترین این شرکا به شرح ذیل است:

• بانک جهانی (World Bank)

بانک جهانی به عنوان یکی از کلیدی‌ترین شرکای بین‌المللی تانزانیا در نوسازی بخش کشاورزی، حمایت‌های مالی و ساختاری خود را از طریق اعطای وام‌های کلان و تسهیلات اعتباری بلندمدت به این کشور ارائه می‌کند. شاخص‌ترین جلوه این همکاری، سرمایه‌گذاری تخصصی در قالب "برنامه تاب‌آوری سیستم‌های غذایی تانزانیا" با بودجه سیصد میلیون دلاری است که هدف اصلی آن، تحول در زنجیره تامین غذا، مقاوم‌سازی بخش کشاورزی در برابر تکانه‌های اقتصادی و اقلیمی، و ارتقای توانمندی کشاورزان بومی در بستری پایدار است. محور اصلی این مشارکت راهبردی بر توسعه هم‌زمان زیرساخت‌های فیزیکی و ارتقای دانش فعالان این حوزه استوار است که مهمترین ابعاد این فعالیت‌­ها شامل ساخت و توسعه سیستم‌های مدرن آبیاری، مکانیزاسیون مزارع و به‌سازی زیرساخت‌های روستایی می‌شود. علاوه بر این، بانک جهانی با تمرکز بر رویکردهای علمی، پایداری این چرخه را از طریق راه‌اندازی آزمایشگاه‌های پیشرفته سنجش سلامت خاک و طراحی سیستم‌های هوشمند هشدار زودهنگام خشکسالی تضمین می‌کند تا تانزانیا بتواند با پیش‌بینی دقیق بحران‌های اقلیمی، بازدهی زمین‌های خود را به حداکثر برساند.

• ایالات متحده آمریکا

پیش از کاهش کمک‌­های مالی خارجی ایالات متحده آمریکا به کشورهای فقیر، این کشور از طریق آژانس توسعه بین‌المللی (USAID) و وزارت کشاورزی خود (USDA)، نقشی کلیدی در تحول ساختاری کشاورزی تانزانیا ایفا می‌نمود. این حمایت‌ها در قالب کمک‌های بلاعوض مالی، انتقال دانش فنی پیشرفته و اجرای پروژه‌های مشترک ده ساله در اختیار وزارت کشاورزی تانزانیا قرار می­‌گرفت تا گذار از کشاورزی سنتی به یک سیستم تجاری و رقابتی را سبب شده و توانمندی‌های بومی این کشور آفریقایی را در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی ارتقا دهد. محور اصلی این همکاری بر آموزش کاربردی کشاورزان محلی و معرفی فناوری‌های نوین ناشی از انرژی‌های پاک در مزارع استوار است تا بهره‌وری تولید به شکلی پایدار افزایش یابد. 

• اتحادیه اروپا (EU)

اتحادیه اروپا به‌عنوان یکی از شرکای تجاری و توسعه‌ای تانزانیا، با اعطای کمک‌های مالی بلاعوض و تنظیم موافقت‌نامه‌های تجاری، نقشی کلیدی در ادغام کشاورزی این کشور در زنجیره ارزش جهانی ایفا می‌کند. این نهاد با تمرکز بر رفع موانع صادراتی و بهبود قوانین تجاری تلاش دارد ظرفیت‌های بخش کشاورزی تانزانیا را به استانداردهای بین‌المللی نزدیک کند تا این کشور بتواند سهم خود را از بازارهای جهانی افزایش دهد. محور اصلی این مشارکت بر حمایت مالی از طرح‌­های ملی رشد بخش کشاورزی و صنایع وابسته مانند طرح "کریدور جنوبی رشد صنعت کشاورزی تانزانیا" استوار است که هدف آن اتصال فیزیکی و لجستیکی مزارع به بنادر صادراتی اصلی کشور است. علاوه بر این، اتحادیه اروپا سرمایه‌گذاری ویژه‌ای را روی ظرفیت‌سازی پژوهشی در دانشکده‌های کشاورزی تانزانیا و ارتقای استانداردهای فنی فرآوری محصولات کشاورزی انجام می‌دهد تا ضایعات برداشت، کاهش یافته و کیفیت کالاهای صادراتی تضمین شود.

• هلند

هلند با تمرکز بر رویکرد توسعه هم‌زمان تجارت و سرمایه‌گذاری، استراتژی خود را در تانزانیا بر پایه ایجاد مشارکت‌های پایدار میان بخش‌های خصوصی دو کشور و انتقال تکنولوژی‌های پیشرفته کشاورزی بنا نهاده است. این کشور اروپایی به جای اتکای صرف بر کمک‌های سنتی، تلاش می‌کند تا با بومی‌سازی دانش فنی و تجهیزات مدرن، بهره‌وری زنجیره ارزش را ارتقا داده و زمینه‌ساز ورود فعال‌تر محصولات تانزانیایی به بازارهای رقابتی بین­‌المللی شود. محور اصلی این مشارکت، بر توسعه بخش باغبانی از طریق معرفی فناوری‌های گلخانه‌ای و ارتقای زنجیره تامین بذرهای باکیفیت به‌ویژه برای محصول سیب‌زمینی استوار است. علاوه بر این، هلند سرمایه‌گذاری و هدایت فنی پروژه‌ها را به سمت مکانیزاسیون مرغداری‌ها و توسعه سیستم‌های آبزی‌پروری مدرن سوق داده است تا تانزانیا بتواند با بهینه‌سازی مصرف منابع، گام‌های بلندی را در جهت تنوع‌بخشی به سبد محصولات غذایی و صادراتی خود بردارد.

• صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD) و سازمان فائو (FAO)

صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی و سازمان فائو بعنوان دو بازوی تخصصی سازمان ملل متحد، استراتژی خود را در تانزانیا بر اجرای پروژه‌های میدانی و با تمرکز مستقیم بر حمایت از کشاورزان خرده‌پا و زارعان محلی قرار داده‌اند. این دو نهاد بین‌المللی با تلفیق منابع مالی و دانش فنی تلاش می‌کنند تا از طریق توانمندسازی جامعه محلی، فقر روستایی را کاهش داده و تولید کشاورزی را در سطوح خرد دگرگون سازند.

محور اصلی این مشارکت راهبردی بر راه‌اندازی و برگزاری دوره‌­های آموزشی برای کشاورزان استوار است که در آن‌ها روش‌های بیولوژیک و پایدار دفع آفات (به‌ویژه برای محصول پنبه) به صورت عملی آموزش داده می‌شود. همچنین این دو نهاد بین‌­المللی، در تانزانیا تمرکز ویژه‌ای بر ارتقای زنجیره ارزش محصولات، کاهش ضایعات پس از برداشت و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار برای زنان و جوانان روستایی دارند تا با تسهیل ورود این گروه‌ها به بازارهای رسمی، عدالت اقتصادی و امنیت غذایی پایدار را در مناطق محروم تانزانیا محقق کنند.

علاوه بر شرکای بخش کشاورزی تانزانیا که در بالا بدان­ها اشاره شد، آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن (JICA)، اتحاد برای انقلاب سبز در آفریقا (AGRA) و بنیاد بیل و ملیندا گیتس از دیگر شرکای حوزه کشاورزی تانزانیا هستند که تمرکز خود را بر مکانیزاسیون، اصلاحات ساختاری بازار و تامین مالی خرد قرار داده‌اند. در این میان، آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن از طریق طراحی و راه‌اندازی پروژه‌های کلان کشاورزی، وام‌های بلندمدت و انتقال دانش فنی به بخش خصوصی تانزانیا، به صورت تخصصی بر مکانیزاسیون شالیزارها و دوبرابر کردن تولید برنج در تانزانیا تمرکز دارد. هم‌زمان، بنیاد گیتس و سازمان اتحاد برای انقلاب سبز در آفریقا، از طریق توسعه سیستم‌های بذر بومی و مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی، تسهیل دسترسی کشاورزان به کودهای استاندارد و همکاری با بانک‌های محلی تانزانیا برای ارائه اعتبارات خرد به صنایع کوچک و متوسط توانسته‌اند بهره‌وری محصولاتی مانند ذرت و لوبیا را تا چند برابر افزایش داده و تانزانیا را به یکی از قطب‌های اصلی تامین غله در شرق آفریقا تبدیل کنند.

نیازمندی‌­های حوزه کشاورزی تانزانیا

وابستگی تانزانیا به واردات واکسن‌ها برای دامپروری و نهاده‌های شیمیایی مانند کود برای حوزه کشاورزی، امنیت زیستی و توان صادراتی این کشور را در معرض آسیب قرار داده است. در حوزه دامپروری، شیوع بیماری‌های واگیردار سالانه خسارات سنگینی به دامداران خرده‌پای تانزانیایی وارد می‌کند چرا که بخش عمده‌ای از واکسن‌های وارداتی به دلیل ضعف در زنجیره سرد و عدم انطباق با سویه‌های بومی، کارایی لازم را ندارند. از سوی دیگر، در بخش کشاورزی، ورود آفت‌کش‌های شیمیایی بی‌کیفیت و قاچاق به بازار، علاوه بر برخی مسائل مانند تخریب خاک، منجر به برگشت خوردن محصولات کشاورزی تانزانیا از بنادر اروپایی به دلیل بالا بودن میزان باقیمانده سموم شده است. برای برون‌رفت از این بحران، دولت تانزانیا به دنبال جذب شرکت‌های پیشرو جهانی جهت راه‌اندازی خطوط تولید مشترک در داخل کشور است. بومی‌سازی فناوری تولید داروهای بیولوژیک و آفت‌کش‌های ارگانیک نه تنها هزینه‌های تولید را برای کشاورزان کاهش می‌دهد، بلکه تانزانیا را به مرکز تولید و توزیع نهاده‌های بهداشتی حوزه کشاورزی در منطقه تبدیل خواهد کرد.

بصورت مختصر، بخش کشاورزی و دامپروری تانزانیا در سه حوزه واکسن‌های دامی، داروهای بیولوژیک و آفت‌کش‌های کشاورزی با چالش‌های جدی مواجه است و نیاز مبرمی‌ به سرمایه‌گذاری خارجی، بومی‌سازی تولید و ارتقای استانداردهای نظارتی دارد. با توجه به سهم بالای این بخش‌ها در اقتصاد ملی، رفع این گلوگاه‌ها برای تضمین امنیت غذایی و توسعه صادرات حیاتی است.

تانزانیا با دارا بودن یکی از بزرگ‌ترین گله‌های دامی در قاره آفریقا، به دلیل شیوع گسترده بیماری‌های فرامرزی و مشترک میان انسان و دام، سالانه متحمل خسارات اقتصادی می‌شود. اگرچه "آژانس آزمایشگاه دامپزشکی تانزانیا" گام‌های اولیه‌ای را برای تولید برخی واکسن‌ها مانند هاری و سیاه‌زخم برداشته است اما حجم تولیدات داخلی پاسخگوی نیاز بازار ملی نیست. از این رو، دولت برای پیشبرد کمپین‌های ملی واکسیناسیون، نیازمند جذب سرمایه‌گذاری خارجی جهت احداث کارخانه‌های مدرن، بومی‌سازی فرآیند تولید انبوه و تامین واکسن‌های باکیفیت برای بیماری‌های اولویت‌دار نظیر تب برفکی و نیوکاسل در بخش طیور است. علاوه بر چالش تولید، انتقال و حفظ سلامت بیولوژیک واکسن‌ها تا رسیدن به مقصد نیز مطرح است. با توجه به آب و هوای منطقه و پراکندگی بافت روستایی و مناطق عشایری دورافتاده، واکسن‌های دامی در صورت نبود تجهیزات مناسب به سرعت کارایی خود را از دست می‌دهند. بنابراین تجهیز و نوسازی زیرساخت‌های زنجیره سرد انتقال با استفاده از فناوری‌های نوین و انرژی‌های پاک، دیگر نیاز حیاتی تانزانیا در این حوزه است تا اثربخشی داروها در فرآیند توزیع مزارع دامی تضمین شود.

با صنعتی شدن تدریجی بخش‌های لبنیات و طیور در تانزانیا، تقاضا برای محصولات و داروهای سلامت دام در بازار این کشور افزایش یافته است. یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های فعلی، مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها در مرغداری‌ها و دامداری‌هاست که خطر بروز مقاومت میکروبی و تهدید سلامت انسانی را به دنبال دارد. از این رو، تانزانیا نیاز مبرمی‌ به واردات و بومی‌سازی جایگزین‌های ایمن از جمله داروهای جدید، ضد انگل‌ها، مکمل‌های تقویتی و محصولات تخصصی پیشگیری از عفونت دارد تا پایداری تولیدات دامی صنعتی خود را تضمین کند. علاوه بر تامین دارو، ارتقای توان تشخیص بیماری‌­ها، اولویت دیگر تانزانیا برای کاهش تلفات دامی است. دامداران این کشور به دلیل دسترسی محدود به آزمایشگاه‌های مرکزی، نیازمند ورود کیت‌های تشخیص سریع و ارزان‌قیمت در محل هستند زیرا این فناوری‌ها به دامپزشکان و زارعان محلی اجازه می‌دهد تا بیماری‌های دامی را در مراحل اولیه و پیش از نیاز به درمان‌های دارویی سنگین و پرهزینه شناسایی کنند و بازدهی اقتصادی این صنعت را افزایش دهند.

دولت تانزانیا در سال‌های اخیر اصلاحات بسیار سخت‌گیرانه‌ای را در حوزه سموم شیمیایی آغاز کرده است و سازمان سلامت گیاهی و آفت‌کش‌های تانزانیا، صدها آفت‌کش پرخطر و منقضی مانند پاراکوات را به‌دلیل خطرات زیست‌محیطی و مرجوع شدن محصولات صادراتی باغبانی در بازارهای جهانی، ممنوع و از بازار جمع‌آوری کرده است. این رویکرد نظارتی، ساختار بازار کشاورزی کشور را دگرگون ساخته و نیاز مبرمی‌ به واردات، ثبت و تولید آفت‌کش‌های ارگانیک، بیولوژیک و آنتی‌بیوتیک‌های گیاهی ایجاد کرده است که با استانداردهای سخت‌گیرانه صادراتی اروپا و زنجیره‌های ارزش بین‌المللی همخوانی کامل داشته باشند. در کنار تامین نهاده‌های زیستی، توسعه زیرساخت‌های آزمایشگاهی و ارتقای دانش نیروهای بومی، دو اولویت دیگر تانزانیا برای تکمیل این زنجیره سلامت است. این کشور به شدت نیازمند راه‌اندازی آزمایشگاه‌های پیشرفته برای سنجش دقیق میزان باقی‌مانده سموم در محصولات زراعی پیش از خروج از مرزهاست. هم‌زمان، به دلیل ضعف دانش فنی در میان خرده‌فروشان و زارعان محلی درباره دوز مصرفی و نحوه استفاده ایمن از نهاده‌ها، سرمایه‌گذاری روی فناوری‌های هوشمند پایش آفات و اجرای برنامه‌های آموزش میدانی گسترده، پتانسیل بالایی برای توسعه و مشارکت شرکای تجاری خارجی دارد.

- tadb.co.tz/en/partners

- agra.org/tanzania-how-agra-has-helped-reshape-tanzanias-agriculture/

- tadb.co.tz/en/partners/ministry-agriculture