معادله آب، برق و توسعه (مگاپروژه برق آبی جولیوس نایرره)

پروژه برق‌آبی جولیوس نایرره با هدف تثبیت شبکه توزیع، کاهش هزینه انرژی و فراهم‌سازی بستر رشد اقتصادی تانزانیا بر روی رودخانه روفیجی احداث شده و از نظر ابعاد سازه‌ای و توان تولید برق، در زمره بزرگترین سدهای جهان قرار دارد.

در سراسر دنیا، نیروی برق محرک اصلی توسعه صنعتی و رشد اقتصادی به شمار می‌رود. در طول دهه‌های گذشته، کمبود شدید برق، قطعی‌های مکرر و اتکا به سوخت‌های فسیلی گران‌قیمت، از چالش‌های اصلی پیش­روی اقتصاد تانزانیا بودند که هزینه‌های واحدهای تولیدی را افزایش داده و مانعی در مسیر جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی ایجاد می‌کردند. علاوه بر این، در همان زمان تحلیل‌های بانک جهانی نشان می‌داد که بزرگترین مانع در مسیر رشد اقتصادی و صنعتی‌سازی تانزانیا، نوسانات شبکه برق و بالا بودن هزینه انرژی است. برای برون‌رفت از این چالش، دولت تانزانیا طرح ساخت یکی از بزرگ‌ترین سازه‌های برق‌آبی قاره آفریقا را تحت عنوان "پروژه برق­‌آبی جولیوس نایرره" در دستورکار قرار داد. این پروژه با هدف تثبیت شبکه توزیع، کاهش هزینه انرژی و فراهم‌سازی بستر رشد اقتصادی تانزانیا طراحی و اجرا شد. پروژه مذکور، بر روی رودخانه روفیجی احداث شده و از نظر ابعاد سازه‌ای و توان تولید برق، در زمره بزرگترین سدهای جهان قرار دارد:

• حجم فعلی تولید برق: این نیروگاه با ظرفیت نصب‌شده 2115 مگاوات راه‌­اندازی شده است. این حجم از برق بوسیله نه (9) توربین با توان تولیدی هرکدام 235 مگاوات، به شبکه سراسری تزریق می‌شود؛
• حداکثر توان تولید برق: سد جولیوس نایرره، پس از بهره‌برداری کامل و نصب سایر توربین‌ها قادر است 5920 مگاوات برق به‌صورت پایدار تولید و عرضه کند؛
• ابعاد سازه و مخزن سد: ارتفاع دیواره اصلی سد 134 متر است که آن را به یکی از بلندترین سدهای قاره آفریقا تبدیل کرده است. دریاچه پشت سد ظرفیت ذخیره‌سازی 32 میلیارد مترمکعب آب را داراست که پایداری منبع انرژی را حتی در فصول کم‌باران تضمین می‌کند؛
• مجریان پروژه: این پروژه توسط کنسرسیومی متشکل از دو شرکت‌ مصری (Arab Contractors و Elsewedy Electric) تحت نظارت شرکت دولتی تامین برق تانزانیا (TANESCO) اجرا و به بهره‌برداری رسید.

پروژه فوق، با مدل "سرمایه‌گذاری‌ دولتی در بخش زیرساخت‌ها" راه‌­اندازی شد. بررسی تراز مالی و زنجیره ارزش این پروژه، نشان‌دهنده ابعاد اقتصادی عمیق آن است. حجم کل سرمایه‌گذاری انجام‌شده برای این طرح، در حدود 2.8 الی 3 میلیارد دلار آمریکا برآورد می‌شود. نکته حائز اهمیت در ساختار مالی این پروژه، تامین مالی تقریباً صددرصدی آن از محل درآمدهای داخلی و بودجه ملی تانزانیاست که وابستگی کشور به وام‌های خارجی و شروط نهادهای بین‌المللی را به حداقل رساند. اگرچه هزینه اولیه ساخت سد برای دولت تانزانیا سنگین بود اما تحلیل‌ها برآورد می‌کردند که این پروژه به دلایل زیر، در کوتاه‌ترین زمان به نقطه جبران هزینه­‌ها خواهد رسید: حذف سوخت‌های فسیلی و کاهش قیمت تمام‌شده انرژی. پیش از این، تانزانیا ناچار بود سالانه بخش عمده‌ای از ارز را صرف واردات گازوئیل و سوخت‌های سنگین برای نیروگاه‌های حرارتی کند. جایگزینی انرژی پاک برق‌آبی، سالانه میلیون­‌ها دلار صرفه‌جویی ارزی به همراه دارد. از طرفی، هزینه تولید هر کیلووات‌/ساعت برق از طریق سازه‌های هیدروالکتریک مانند این سد، به مراتب کمتر از نیروگاه‌های حرارتی و گازی است. این کاهش هزینه به نهاد دولتی متولی برق کشور اجازه می‌دهد تعرفه برق صنایع را کاهش داده و حاشیه سود تولیدکنندگان را افزایش دهد.

تا پیش از راه‌اندازی این پروژه، کل ظرفیت تولید برق متصل به شبکه در تانزانیا در حدود 1900 تا 2400 مگاوات نوسان می‌کرد که بخش عمده تولید آن نیز به گاز طبیعی وابسته بود. در آن دوره، حداکثر تقاضای مصرفی کشور به 1900 مگاوات رسیده بود و شبکه برق سراسری، حاشیه امنی برای قطعی‌ ناگهانی یا فصول خشکسالی نداشت. با این حال، ورود کامل پروژه جولیوس نایرره به مدار، ظرفیت تولید برق تانزانیا را عملاً دو برابر کرد و به بیش از 4000 مگاوات افزایش داد تا این جهش خیره‌کننده، تاثیرات ملموسی بر شاخص‌های اقتصادی کشور بر جای بگذارد.

چشم‌انداز اقتصادی تانزانیا در سال‌های اخیر نشان‌دهنده یک جهش در منطقه شرق آفریقاست که بر پایه سیاست‌های پولی منسجم و تنوع‌بخشی به منابع درآمدی استوار است. این کشور با دستیابی به نرخ رشد تولید ناخالص داخلی بالای پنج درصدی و پیش‌بینی ثبات آن در همین محدوده برای میان‌مدت، پویایی بالایی را در بخش‌های کلیدی تجربه می‌کند. جهش مشهود در صنایع استخراجی و معدن، در کنار سرمایه‌گذاری‌های کلان در زیرساخت‌های مواصلاتی و ترانزیتی، بستری پایدار برای توسعه کشاورزی مدرن و رونق گردشگری فراهم آورده است. این هم‌افزایی بخش‌های مختلف، موتور محرکه تولید داخلی را تقویت کرده است.

در همین راستا، انضباط مالی سخت‌گیرانه و تایید ارزیابی‌های نهادهای بین‌المللی مانند صندوق بین‌المللی پول، گواهی بر مدیریت هوشمندانه اقتصاد این کشور است (علیرغم برخی موانع، محدودیت­ها و مشکلات). مهار تورم در محدوده هدف‌گذاری شده 3.5 الی 4 درصدی، سپری در برابر شوک‌های قیمتی و نوسان قیمت کالای اساسی ایجاد کرده است. تانزانیا با اجرای سیاست‌های مالی و پولی منضبط، توانسته است قدرت خرید داخلی را حفظ و از لغزش جامعه به سمت بحران‌ معیشتی ناشی از تورم افسارگسیخته که بسیاری از کشورهای در حال توسعه با آن دست‌ به‌ گریبان هستند، پیشگیری کند. این پایداری و ثبات قیمت­‌ها، پیش‌بینی‌پذیری اقتصاد را برای فعالان بخش خصوصی تسهیل کرده است. در این فضای مساعد برای فعالیت اقتصادی و تجاری، تامین برق پایدار و ارزان، کاتالیزور اصلی در تغییر اقتصاد تانزانیا از یک اقتصاد سنتی و کشاورزی‌محور به یک اقتصاد صنعتی و صادرات‌محور است. مهمترین تاثیرات ابرپروژه برق‌­آبی جولیوس نایرره بر بخش صنعت را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:

پس از بهره‌برداری از سد	پیش از راه‌­اندازی سد	شاخص عملکردی
بیش از 4000 مگاوات	حدود 1900 مگاوات	ظرفیت شبکه
دسترسی به جریان مستمر و پایدار برق	قطعی مکرر، اتکا به ژنراتورهای دیزلی	فعالیت کارخانه‌ها
امکان احداث واحدهای ذوب و فرآوری	محدودیت فرآوری در داخل	معدن و صنایع سنگین
جهش در جذب سرمایه‌گذاری	ریسک بالا به دلیل ضعف زیرساخت­‌ها	جذب سرمایه‌گذاری

صنایع بزرگ تانزانیا مانند کارخانجات سیمان، تولیدی­‌ها و واحدهای فرآوری محصولات کشاورزی برای خطوط تولید خود نیازمند برق هستند. پایداری فعلی شبکه به صنایع این اجازه را داده است تا ظرفیت تولید خود را به حداکثر برسانند. همچنین، تانزانیا اکنون قادر است به جای صادرات مواد خام معدنی مانند سنگ طلا و نیکل، فرآوری اولیه و ارزش‌آفرینی را در داخل خاک خود انجام دهد که این امر ارزش افزوده را چند برابر می‌کند. از سوی دیگر، با توجه به مازاد تولید، تانزانیا پتانسیل تبدیل شدن به قطب انرژی منطقه شرق آفریقا را دارد و از طریق خطوط انتقال نیرو متصل به کشورهای همسایه می‌تواند در فصول پرآب، مازاد انرژی خود را صادر و درآمد ارزی برای دولت ایجاد کند.

این منبع انرژی، بستر مناسبی برای رشد صنایع سنگین، معادن و کارخانجات فراهم آورده و با کاهش هزینه‌های تولید، به افزایش رقابت‌پذیری کالاهای داخلی در بازارهای جهانی کمک می‌کند. همچنین، این پروژه‌ها با جذب سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی، بخش‌های جانبی نظیر حمل‌ونقل و عمران را رونق داده و محرک قدرتمندی برای رشد تولید ناخالص داخلی محسوب می‌شوند.

در کنار تامین انرژی، این سدها ابزارهای چندمنظوره‌ای برای مدیریت منابع حیاتی و توسعه پایدار هستند. ایجاد مخازن بزرگ آبی، پتانسیل را برای توسعه زنجیره ارزش کشاورزی از طریق شبکه‌های آبیاری مدرن، کنترل سیلاب‌های مخرب فصلی و رونق بخشیدن به صنایع شیلات و گردشگری فراهم می‌سازد. از منظر منطقه‌ای، کشورهایی که به توان تولید مازاد برق دست می‌یابند، می‌توانند از طریق خطوط انتقال فرامرزی به صادرکنندگان استراتژیک انرژی تبدیل شوند که این امر علاوه بر ارزآوری، نفوذ آن‌ها را نیز افزایش می‌دهد. اگرچه هزینه‌های سرمایه‌ای اولیه این پروژه‌ها سنگین است و اغلب ریسک‌های بدهی یا چالش‌های زیست‌محیطی را به همراه دارد اما بازدهی بلندمدت آن‌ها در ایجاد اشتغال وسیع و زیرساخت‌های تاب‌آور، اقتصادهای در حال توسعه را به سمت خوداتکایی هدایت می‌کند.

با این وصف، سد و نیروگاه برق‌آبی جولیوس نایرره تحولی ساختاری در اقتصاد تانزانیا ایجاد کرده است. این ابرپروژه با ورود به مدار، ظرفیت تولید برق کشور را به بیش از دو برابر افزایش داده و با پایان دادن به قطعی­‌های مکرر و طولانی‌مدت، پایداری شبکه ملی را تضمین نموده است. این جهش انرژی مستقیماً چرخ‌های دستورکار صنعتی‌سازی تانزانیا را در بخش‌هایی مانند معدن، سیمان و ترابری ریلی مدرن به حرکت درآورده و با کاهش تعرفه برق، هزینه‌های عملیاتی بخش خصوصی و خانوارها را کاهش داده است.

علاوه بر تحول در بخش انرژی، سد جولیوس نایرره به‌عنوان یک پیشران اقتصادی چندمنظوره عمل می‌کند. مخزن عظیم 34 میلیارد مکعبی این سد، با کنترل سیلاب‌های رودخانه روفیجی، امنیت جانی و مالی جوامع محلی پایین­‌دست را تامین کرده و زیرساخت لازم برای توسعه اراضی کشاورزی تحت آبیاری و شیلات را ایجاد کرده است. از سوی دیگر، تانزانیا با اتکا به این ظرفیت انبوه، در حال تکمیل خطوط صادرات برق به کشورهای همسایه نظیر زامبیا در قالب شبکه اتصال شرق آفریقاست که این کشور را به قطب توزیع برق در مرکز و جنوب قاره تبدیل می‌کند.

 مواهب احداث سد

نیروگاه برق‌آبی جولیوس نایرره به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های زیرساختی آفریقا، از مهمترین سنگ بناهای تحول صنعتی تانزانیا به شمار می‌رود. این پروژه، ظرفیت تولید برق کشور را به‌طور چشمگیری افزایش داده و به‌عنوان یک محرک چندبعدی، زنجیره‌های ارزش را در بخش‌های مختلف اقتصادی فعال کرده است. هدف اصلی برنامه­‌ریزان دولتی، عبور تانزانیا از یک اقتصاد سنتی مبتنی بر کشاورزی معیشتی به یک اقتصاد مدرن و صنعتی است. فراوانی و پایداری برق حاصل از این سد، بستری امن برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌کند تا با اطمینان بیشتری در بخش‌های تولیدی سرمایه‌گذاری کنند و چرخ‌های توسعه پایدار را با شتاب بیشتری به حرکت درآورند.

نیروگاه فوق، با تزریق 2115 مگاوات برق به شبکه، بحران قطعی مکرر و نوسانات شدید را در تانزانیا تقریباً رفع کرده است. صنایع سنگین مانند کارخانجات سیمان، برای بقا و رقابت‌پذیری به انرژی ارزان و مداوم نیاز دارند که این سد دقیقاً این نیاز را برآورده می‌سازد. کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی گران‌قیمت و وارداتی، هزینه تمام‌شده تولید را کاهش داده و به کارخانه‌ها اجازه می‌دهد با حداکثر ظرفیت کار کنند.

در بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی، ساخت این سد از طریق مدیریت منابع آب و کنترل سیلاب‌های مخرب فصلی، تحولی در امنیت غذایی و تامین مواد اولیه کارخانه‌ها ایجاد کرده است. کانال‌کشی‌های مدرن و ایجاد شبکه‌های آبیاری پایدار در پایین‌دست سد، بستر لازم را برای کشت انبوه و تجاری محصولاتی مانند پنبه، شکر و دانه‌های روغنی فراهم ساخته است. ثبات در تولید محصولات کشاورزی، خوراک مستمر کارخانه‌های صنایع غذایی و نساجی را تضمین می‌کند و مانع از تعطیلی فصلی آن‌ها می‌شود. 

علاوه بر این، بخش‌های معدن و صنایع سنگین تانزانیا با اتکا به این منبع انرژی وارد فاز جدیدی از شکوفایی شده‌اند. تانزانیا سرشار از منابع معدنی غنی مانند طلا، زغال‌سنگ و گاز طبیعی است اما فرآوری این مواد و تبدیل آن‌ها به محصولات نهایی همواره نیازمند ده‌ها مگاوات برق پایدار بود که پیش از راه‌­اندازی سد، در کشور وجود نداشت. این تغییر رویکرد از فروش مواد خام معدنی به سمت صادرات محصولات فرآوری‌شده صنعتی، درآمد ارزی کشور را جهش داده و هزاران شغل تخصصی ایجاد کرده و خواهد کرد.

در نهایت، این سد تاثیر زیادی بر توسعه بخش ترانزیت، لجستیک و حمل‌ونقل صنعتی تانزانیا گذاشته است. با تامین برق ارزان و سراسری، پروژه قطار برقی تانزانیا (SGR) توانسته است با بالاترین کارایی عملیاتی شود و بنادر اصلی کشور مانند دارالسلام را به مناطق صنعتی داخلی و کشورهای محصور در خشکی همسایه متصل کند. این سیستم حمل‌ونقل ریلی سریع و ارزان، هزینه و زمان جابجایی مواد اولیه و کالاهای صادراتی را کاهش داده و با بهبود زیرساخت‌های لجستیکی، تانزانیا را به شاهراه ترانزیتی در منطقه شرق و مرکز آفریقا تبدیل کرده است.

اتصال به شبکه برق منطقه­

اتصال شبکه­‌های ملی برق منطقه شرق، مرکز و جنوب آفریقا، بستری فراهم کرده است تا کشورهای همجوار بتوانند کمبود انرژی خود را از طریق تبادلات فرامرزی جبران کنند. این شبکه که در قالب مجموعه‌های بزرگی مانند "بازار مشترک برق شرق آفریقا" و "بازار مشترک برق جنوب آفریقا" سازماندهی شده، به دنبال ایجاد یک بازار مشترک، پایدار و پویا برای برق است. به نحوی که کشورهای برخوردار از مازاد انرژی می‌توانند تولید اضافی خود را به مناطق نیازمند هدایت کنند و از این طریق، به رونق صنعتی منطقه کمک کرده و پایداری کل شبکه انرژی منطقه را تضمین کنند.

تانزانیا با راه‌اندازی سد جولیوس نایرره و دستیابی به مازاد تولید، ساختار خطوط انتقال داخلی خود را به گونه‌ای ارتقا داده که بتواند به طور هم‌زمان به قطب‌های انرژی شمال و جنوب قاره متصل شود. این کشور با سرمایه‌گذاری بر روی خطوط انتقال پرقدرت و ایستگاه‌های توزیع، ظرفیت شبکه ملی خود را افزایش داده است. این اتصال زیرساختی به تانزانیا اجازه می‌دهد تا جریان مداوم برق را فراتر از مرزهای جغرافیایی خود هدایت کرده و به بازیگری مهم در این حوزه تبدیل شود.

در سطح منطقه‌ای، اتصال تانزانیا به کشورهای همسایه با اجرای پروژه‌های ملموس و خطوط انتقال مستقیم برق، عملیاتی و پیاده‌سازی شده است. یکی از مهم‌ترین این خطوط، پروژه انتقال زامبیا-تانزانیا-کنیاست که بطور مستقیم بستر صادرات برق تانزانیا را به کشورهای حوزه جنوب و شرق فراهم می‌کند. علاوه بر کنیا و زامبیا که خریداران اصلی برق تانزانیا به شمار می‌روند، اتصال شبکه برق تانزانیا به کشورهایی نظیر اوگاندا، رواندا و بوروندی نیز راه­‌اندازی شده است. این شبکه‌های متقاطع مرزی، تانزانیا را به منبع اصلی تامین انرژی برای همسایگانی تبدیل کرده که سال‌هاست با بحران قطعی برق و کمبود منابع مواجه هستند.

پایداری طولانی‌مدت پروژه برق‌آبی جولیوس نایرره و حفظ دستاوردهای اقتصادی ملموس ناشی از آن، مستلزم مدیریت هوشمندانه برخی چالش‌هاست. ارزیابی‌های اخیر صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی نشان می‌دهند که تضمین موفقیت این پروژه در گرو اتخاذ رویکردهای مدیریتی درست و توازن مالی است. این نهادها تاکید می‌کنند که تانزانیا برای تثبیت موقعیت خود باید سه اولویت اساسی را در صدر برنامه‌های توسعه‌ای خود قرار دهد. این اولویت‌ها شامل مقابله با آسیب‌پذیری‌های اقلیمی از طریق تنوع‌بخشی به سبد انرژی و استفاده بیشتر از منبع خورشیدی و بادی، توسعه خطوط انتقال پیشرفته برای جلوگیری از اتلاف برق و نهایتاً، مدیریت بدهی‌های دولتی در کنار سرمایه‌گذاری در آموزش نیروی انسانی است.

esi-africa.com/news/julius-nyerere-hydropower-project-tanzania/

africaenergyinsights.com/Tanzania/post/tanzaniaanother-historical-

milestone-written-julius-nyerere-hydropower-project-jnhpp/

documents1.worldbank.org/curated/en/873041518179010553/pdf/Small-hydro

-resource-mapping-in-Tanzania-hydropower-atlas-final-report.pdf