توافق تجاری اتحادیه اروپا و مرکوسور؛ نقش محوری ایتالیا

پس از بیش از ۲۵ سال مذاکره، توافق‌نامه تجارت آزاد میان اتحادیه اروپا و بلوک مرکوسور در تاریخ ۹ ژانویه ۲۰۲۶ با کسب اکثریت کیفی کشورهای عضو اتحادیه اروپا به تصویب رسید. ایتالیا در این تصویب نقش تعیین‌کننده ایفا کرد. دولت جورجا ملونی (Giorgia Meloni) با بهره‌گیری از اهرم رأی خود (به عنوان کشوری پرجمعیت که می‌توانست وزن لازم برای رسیدن به اکثریت کیفی را تأمین یا مختل کند)، در لحظات پایانی امتیازات مناسبی به دست آورد و از موضع تردید به حمایت کامل تغییر جهت داد. این مانور دیپلماتیک نه تنها تصویب توافق را ممکن ساخت، بلکه تضمین‌های قابل قبولی برای بخش کشاورزی اروپا – به‌ویژه کشاورزان ایتالیایی – به همراه داشت و جایگاه ایتالیا را به عنوان بازیگری تأثیرگذار در صحنه اروپا تقویت کرد. این امتیازات شامل تشدید سازوکارهای حفاظتی برای بخش کشاورزی اروپا، دسترسی سریع‌تر به بودجه ۴۵ میلیارد یورویی برای حمایت از کشاورزان اتحادیه اروپا و تمرکز بر حفاظت از برندهای بومی‌بود. این پیمان می‌تواند وابستگی اروپا به چین را کاهش دهد و صادرات صنعتی ایتالیا، از جمله خودرو و محصولات غذایی، را تقویت ‌نماید، در حالی که نگرانی‌های زیست‌محیطی و کشاورزی همچنان باقی است.

 نقش محوری و تعیین‌کننده ایتالیا در تصویب
ایتالیا با تهدید به پیوستن به جبهه مخالفان (به رهبری فرانسه)، رأی‌گیری را در دسامبر 2025 به تعویق انداخت و کمیسیون اروپا را وادار به ارائه امتیازات ملموس کرد. رأی مثبت ایتالیا در ۹ ژانویه، همراه با حمایت آلمان، اسپانیا و دیگران، اکثریت کیفی (حداقل ۱۵ کشور نماینده ۶۵ درصد جمعیت اتحادیه) را تأمین کرد. در این رای گیری مخالفان (فرانسه، لهستان، اتریش، ایرلند و مجارستان) نتوانستند مانع تصویب شوند در حالی که بلژیک رای ممتنع ماند.
جورجا ملونی و تیم دیپلماتیک او، به‌ویژه آنتونیو تایانی (Antonio Tajani) وزیر امور خارجه ایتالیا و فرانچسکو لولوبریجیدا وزیر کشاورزی این کشور ، با تمرکز بر نگرانی‌های بخش کشاورزی، دستاوردهای ملموسی از جمله حفاظت از ۵۷ محصول با نشان جغرافیایی (Geographical Indications) همچون پنیر پارمزان/گرانا پادانو (Grana Padano)، پروزکو (Prosecco) و دیگر اقلام شاخص در برابر عرضه محصولات مشابه مانند «Parmesão» در آمریکای جنوبی را کسب کرد.

 سازوکارهای حمایتی ویژه برای بخش کشاورزی
یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای ایتالیا، تقویت بی‌سابقه سازوکارهای حفاظتی (safeguards) بود که به تعبیر مقامات ایتالیایی، «جامع‌ترین نظام حمایتی» در تاریخ توافق‌های تجارت آزاد اتحادیه اروپا به شمار می‌رود:
• کاهش آستانه مداخله از ۸ درصد به ۵ درصد: این کاهش به درخواست مستقیم رم صورت گرفت به این معنی که اگر در دوره سه‌ساله، حجم واردات محصولات حساس کشاورزی ( شامل گوشت گاو، مرغ، تخم‌مرغ، مرکبات، شکر) به طور متوسط ۵ درصد افزایش یابد و همزمان قیمت‌ها ۵ درصد کاهش یابد، کمیسیون اروپا موظف به آغاز تحقیقات و اعمال اقدامات حفاظتی (مانند تعلیق ترجیحات تعرفه‌ای) خواهد بود. این تغییر، حساسیت و سرعت واکنش اتحادیه را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد و از «اختلال بازار» در مراحل اولیه پیشگیری می‌کند. این سازوکار صرفاً برای بخش کشاورزی و مواد غذایی طراحی شده و محصولات صنعتی را در بر نمی‌گیرد.
• تعهد مالی جدید: اورزولا فون در لاین (Ursula von der Leyen)، رئیس کمیسیون اروپا، دسترسی زودتر از موقع به بودجه‌ای بالغ بر ۴۵ میلیارد یورو برای حمایت از کشاورزان اروپایی (به‌ویژه در چارچوب بودجه بلندمدت 2034–2028) را وعده داد. این رقم، همراه با صندوق بحران و کاهش تعرفه واردات کود، هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد و جبران‌کننده احتمالی فشارهای وارداتی است.
• استانداردهای بهداشتی و نظارتی سخت‌گیرانه: بر اساس ای توافق واردات باید کاملاً با مقررات اتحادیه اروپا (از جمله باقی‌مانده سموم و سلامت حیوانات) هم‌راستا باشد و نظارت‌ها تشدید می‌شود.
• حفاظت از برندهای بومی: این توافقنامه از ۵۷ محصول ایتالیایی با اصالت جغرافیایی حمایت می‌کند تا از عرضه کالاهای تقلبی با نام‌های مشابه در کشورهای عضو مرکوسور جلوگیری شود. چند مورد کلیدی و مشهور به عنوان نمونه: پنیر گرانا پادانو (Grana Padano)، شراب پروزکو (Prosecco)، پنیر پارمزان (Parmesan) . یکی از اهداف اصلی این حمایت، حذف محصولاتی مانند “Parmesão” (نسخه تقلبی پنیر پارمزان در آمریکای جنوبی) برای ورود به بازار اروپا است.

3- پیامدهای اقتصادی و راهبردی با تأکید بر ایتالیا:

این توافق برای اتحادیه اروپا و ایتالیا پیامدهایی دارد:
• گشایش بازار: حذف یا کاهش شدید تعرفه‌های مرکوسور (۳۵ درصد بر قطعات خودرو، ۲۸ درصد بر محصولات لبنی، ۲۷ درصد بر شراب) راه را برای صادرات ایتالیایی (خودرو، ماشین‌آلات، مواد شیمیایی، محصولات لوکس و غذایی) به بازاری با صدها میلیون مصرف‌کننده هموار می‌کند.
• رقابت با چین: توافق به اروپا امکان می‌دهد سهم بازار از دست‌رفته در آمریکای لاتین را از چین بازپس گیرد، وابستگی به پکن را کاهش دهد و دسترسی به مواد خام راهبردی را تضمین کند.
• تقویت خودمختاری راهبردی: به گفته آنتونیو تایانی وزیر خارجه ایتالیا، این پیمان به «حاکمیت اقتصادی ایتالیا و اروپا» کمک شایانی می‌کند و در برابر رویکردهای تجاری یک‌جانبه آمریکا و چین، قدرت نرم اروپا را افزایش می‌دهد.

 چالش‌ها و نگرانی‌های باقی‌مانده:
با وجود پیامد های مثبت، نگرانی‌های زیست‌محیطی (افزایش احتمالی جنگل‌زدایی در آمازون به دلیل تقاضای بیشتر گوشت گاو برزیل) و اعتراضات کشاورزان در فرانسه، لهستان و دیگر کشورها پابرجاست. با وجود تعهدات به توافق پاریس و مبارزه با جنگل‌زدایی غیرقانونی، گروه‌هایی مانند دوستان زمین این پیمان را مخرب برای آب‌وهوا نامیدند. ایتالیا با تمرکز بر استانداردهای بهداشتی سخت‌گیرانه و نظارت بر سموم، تلاش کرد تا این ریسک‌ها را کاهش دهد، اما تحلیل‌ها نشان می‌دهد که اجرای عملی این تعهدات چالش‌برانگیز است.

• توافق اتحادیه اروپا–مرکوسور نه تنها یک مدل از مذاکرات تجاری، بلکه نمونه‌ای از دیپلماسی هوشمندانه است. ایتالیا با قرار گرفتن در موقعیت «رأی تعیین‌کننده»، از اهرم خود استفاده کرد، امتیازات مناسبی برای کشاورزان به دست آورد و همزمان در جبهه برندگان ژئوپلیتیکی ایستاد.
• شرکت‌های خودروسازی اروپایی از کاهش تعرفه ۳۵ درصدی بر خودرو و قطعات آن در بازار آمریکای لاتین سود خواهند برد، هرچند این کاهش به صورت تدریجی خواهد بود.
• رئیس کمیسیون اروپا با به ثمر رساندن این توافق، یک پیروزی ژئوپلیتیکی مهم برای اتحادیه به دست آورد و جایگاه آن را به عنوان یک شریک جهانی قابل اعتماد تقویت کرد، هرچند هزینه آن وعده یارانه‌های سنگین به کشاورزان بود.
• رئیس‌جمهور فرانسه که تحت فشارهای داخلی سرسخت‌ترین مخالف توافق بود، در جلوگیری از تصویب آن شکست خورد که این امر به عنوان ضربه‌ای به نفوذ او در صحنه اروپا تلقی می‌شود.
• این توافق فرصتی برای اروپا فراهم می‌کند تا سهم بازار خود را در آمریکای لاتین، به‌ویژه در بخش‌هایی مانند خودروسازی، ماشین‌آلات و هوانوردی، در مقابل چین افزایش دهد و نفوذ سیاسی خود را از طریق همکاری‌های عمیق‌تر افزایش دهد.
• این توافق‌نامه احتمالاً در ۱۷ ژانویه بین رئیس کمیسیون اروپا و رهبران کشورهای مرکوسور در پاراگوئه امضای رسمی خواهد شد و برای تایید به پارلمان اروپا ارجاع خواهد شد.

مراجع:

https://www.ilsole24ore.com/art/ue-la-firma-dell-accordo-commerciale-record-il-mercosur-oggi-voto-ambasciatori-AIoTLhm?

utm_term=Autofeed&utm_medium=TWSole24Ore&utm_source=Twitter#Echobox=1767967047

https://www.politico.eu/article/eu-mercosur-trade-deal-the-winners-and-losers/

https://www.theguardian.com/world/2026/jan/08/french-farmers-paris-protest-eu-mercosur-trade-deal

https://www.politico.eu/article/italy-multiplies-signals-it-could-back-eu-mercosur-deal-antonio-tajani/