بررسی بازار لبنیات در اتیوپی

صنعت تولید محصولات لبنی اتیوپی علیرغم برخورداری این کشور از 11.4 میلیون رأس دام سنگین شیرده به علت عدم سرمایه گذاری و وجود موانع زیرساختی، فنی و نهادی همچنان در مراحل اولیه توسعه است. این کشور بخش زیادی از محصولات لبنی خود را از خارج کشور و عمدتا از کشورهای اروپایی وارد می‎نماید. کشورهای هلند، فرانسه، نیوزیلند، سوئیس، ایرلند، مصر، آلمان، آمریکا، بلژیک و هند 10 کشور پیشرو در صادرات محصولات لبنی به اتیوپی می‎باشند. رشد سریع جمعیت و افزایش نرخ شهرنشینی منجر به تغییر تقاضا برای محصولات لبنی در این کشور شده به طوری که فضا را برای سرمایه‎گذاری در صنعت لبنیات و تجارت در این زمینه فراهم نموده است. اگرچه با توجه به حضور قدرتمند رقبای اروپایی در بازار لبنیات اتیوپی شرایط برای ورود شرکت‎های ایرانی کمی مشکل بنظر می‎رسد ولی با توجه به برنامه‎های دولت اتیوپی جهت توسعه صنعت لبنیات، تقاضای موثر روبه رشد در این کشور، در کنار تنوع محصولات تولیدی کشورمان و همچنین ارائه محصولات با قیمتی جذاب و رقابتی می‎توان امیدوار به حضور شرکت‎های ایرانی در این کشور بود.

بخش لبنیات در اتیوپی طی یک دهه گذشته پیشرفت چشمگیری داشته است. اتیوپی به دلیل برخورداری از  جمعیت زیاد دام، وضعیت مطلوب کشاورزی و اکولوژیکی برای اصلاح نژادهای حیوانی با بازده بالا و تولید علوفه برای دام، از ظرفیت زیادی برای توسعه صنعت لبنیات برخوردار است. این کشور از بیشترین تعداد دام زنده در قاره آفریقا برخوردار است. طبق تحقیقات انجام شده توسط موسسه توسعه صنعت گوشت و لبنیات اتیوپی، این کشور دارای 57.83 میلیون راس گاو می‎باشد که 55 درصد از آنان ماده می‌باشند. با این حجم از راس گاو و همچنین شرایط آب و هوایی و اقلیمی، اتیوپی از پتانسیل بالایی برای توسعه بخش تولید محصولات لبنی برخوردار است.

در اتیوپی 11.4 میلیون گاو شیرده وجود دارد و حجم شیر تولیدی حدود 3 میلیارد لیتر در سال است. این رقم در 18 سال پیش کمتر از 1 میلیارد لیتر بود. جمعیت گاو شیرده اتیوپی در تمام مناطق کشور توزیع شده است، اما چهار منطقه که از بیشترین تعداد گاو شیرده برخوردارند، عبارتند از: ارومیا 44%، آمهارا 17%، ملل و مردم جنوب 22% و تیگرای 9% .

طی سالهای اخیر دولت اتیوپی اولویت را به تحول بخش کشاورزی به عنوان بخشی از برنامه رشد و تحول ملی داده است. معرفی برنامه توسعه و تحول 2015 الی 2020 همراه با ارائه طرح جامع دام، نقشه راهی را برای توسعه بخش تولیدات محصولات لبنی و تولید شیر بیشتر در این کشور، ترسیم نمود. طبق برآوردهای صورت گرفته انتظار می‎رود سهم بخش لبنیات از تولید ناخالص داخلی از 28 میلیارد بیر در سال  15-2014 به 52.9 میلیارد بیر در سال 2020 افزایش یابد.

در اتیوپی برای توسعه زنجیره ارزش، سوله‎های مختلف جمع آوری شیر در شهرهای بزرگ کشور همچون: آدیس‎آبابا، بیشوفتو، آداما، هومرا، بهاردر، گوندار، هاواسا، دیرداوا و .... تأسیس شد. ساختار زنجیره ارزش لبنی به گونه‎ای سازمان یافته است که تولیدکنندگان، شیر خام را از مزارع لبنیات، بخش خصوصی، تعاونی‌ها و اتحادیه‎ها جمع آوری می‌کنند. در حال حاضر، بیش از 50 شرکت فراوری لبنی فعال در این کشور وجود دارد و اکثر شرکت ها در مجاورت پایتخت (آدیس آبابا) فعالیت می‎کنند. میانگین سرانه مصرف لبنیات اتیوپی در حدود 20 لیتر برآورد شده است.

واردات محصولات لبنی

علیرغم اینکه اتیوپی از تعداد زیادی راس دام زنده و گاو شیرده در قاره آفریقا برخوردار است طی سال‎های 2009 الی 2018 در حدود 24.11 میلیون لیتر شیر و مشتفات آن شامل ماست، پنیر، کره، خامه و ... از کشورهای خارجی وارد شده است که برای این کشور 2.615 میلیارد بیر هزینه در بر داشته است. قاره‎های پیشرو صادر کننده محصولات لبنی به اتیوپی عبارتند از اروپا با سهم 76.04%، آسیا با 12.38%، آفریقا با 7.48%، شمال و مرکز آمریکا با 4%، استرالیا و کشورهای آمریکای جنوبی با 0.07% و 0.02%.

طبق آمارهای اداره گمرک اتیوپی، هلند، فرانسه، نیوزیلند، سوئیس، ایرلند، مصر، آلمان، ایالات متحده، بلژیک و هند، 10 کشور پیشرو در صادرات محصولات لبنی به اتیوپی می‎باشند. این کشورها به ترتیب 21.77%، 15.34%، 9.41% ، 6.31 %، 5.14 %، 5 %، 4.47 %، 4 %، 3.99 % و 2.64% کل محصولات لبنی را که از سال 2009 تا 2018 به اتیوپی صادر شده‎اند را به خود اختصاص می دهند. از میان کل محصولات لبنی وارداتی، شیر و خامه در انواع مختلف آن در حدود 84.69%، انواع مختلف پنیر 8.46% کشک 4.22% ، کره 1.02%، ماست 1%، چربی و روغن بدست آمده از شیر 0.35% و شیرکره 0.26% هزینه‌ها را به خود اختصاص می دهند.

نکته قابل ذکر دیگر اینکه اتیوپی یکی از اقتصادهای در حال رشد آفریقا است که طی یک دهه گذشته نرخ رشد اقتصادی بطور میانگین 10 درصدی را تجربه نموده است. این امر در خصوص رشد بالقوه مصرف محصولات لبنی نیز صادق است. افزایش سریع جمعیت و افزایش نرخ شهرنشینی منجر به تغییر تقاضا برای محصولات لبنی شده بطوری که تقاضا برای این محصولات رو به افزایش است. توسعه صنعت لبنیات همچنین می‎تواند منجر به فعالیت های درآمدزا در مناطق روستایی، افزایش درآمد و فرصت های شغلی برای کشاورزان شود. به همین دلیل بخش تولید لبنیات همواره مورد حمایت دولت این کشور بوده و خواهد بود.

اتیوپی پتانسیل بسیار زیادی برای تولید لبنیات دارد. با توجه به سیاست های دولت این کشور در زمینه توسعه صنعت لبنیات، انتظار می‎رود این بخش طی یک تا دو دهه آینده به رشد خود ادامه دهد. علاوه بر این، وضعیت مناسب کشاورزی، برخورداری از خاک حاصلخیز و بارندگی زیاد در برخی فصول سال شرایط مناسبی را برای رشد بهتر این بخش فراهم می‌کند. از آنجایی که زنجیره ارزشی تولید لبنیات هنوز در مراحل اولیه توسعه است، سرمایه گذاران جدید فرصت های فراوانی برای توسعه و نوسازی بیشتر این صنعت دارند.

باید این نکته را مد نظر قرار داد که بهره‎وری بخش لبنیات به دلیل برخی چالش‎های زیرساختی، اقتصادی، فنی و نهادی، به طور نامتناسبی پایین است. چالش‎های فعلی بخش دامداری اتیوپی همچون کمبود خوراک، تولید شیر کم هر رأس، کمبود امکانات سرمایشی و ذخیره‎سازی در مزارع و کوچک‎بودن بخش دامداری، در کنار محدودیت‎های دیگری همچون دسترسی ناکافی به منابع مالی، ارتباط ضعیف بین بازیگران زنجیره‎ای، بخش خصوصی و خدمات هوش مصنوعی محدود و بیماری‎های دام، از جمله چالش‎های پیش رو است. با این وجود، سرمایه‎گذاران خارجی می‎توانند با ورود به این حوزه به سرعت جهت رفع کمبودها اقدام کنند. بطور کلی بخش لبنیات اتیوپی با تغییر مدیریت از مشارکت بخش دولتی به سمت مشارکت بخش خصوصی، در وضعیت مناسبی برای حضور شرکت های خارجی قرار گرفته است.

با توجه به مقررات تجاری اتیوپی، صادرات و واردات بجز در مواردی خاص در انحصار شرکت‎های داخلی این کشور می‎باشد. لذا شرکت های ایرانی در صورت تمایل به حضور در بازار اتیوپی تنها با مشارکت شرکت‎های داخلی اتیوپیایی قادر به حضور در بازار صادراتی آن کشور خواهند بود. همچنین شرکت‎های ایرانی در قالب ثبت شرکت های تولیدی و با سرمیاه گذاری در آن کشور نیز می‌توانند مقدمات حضورشان را فراهم نمایند.

شایان ذکر است، حداقل سرمایه مورد نیاز جهت ثبت شرکت در اتیوپی 200 هزار دلار در قالب سرمایه‎گذاری مستقل و 150 هزار دلار در قالب سرمایه‎گذاری مشترک با شرکت های داخلی می‎باشد.

منابع:

Ethiopia Meat and Dairy industry Development Institute, Evaluate the Trend of Imported Milk and Milk Products in Ethiopia, world journal of dairy and food Sciences, No. 14, 2019

 Jelle Zijlstra and Others, Investment Opportunity in Ethiopia: Dairy sector, Waganingen UR Livestock Reserch- Netherlands- Africa Business Council, 2015.

 Ethiopia: Land of Lucrative Dairy Investment and Trade Opportunities, Available at: https://ethiopianembassy.be/ethiopia-land-of-lucrative-dairy-investment-and-trade-opportunities/