توسعه حمل‌ونقل جاده‌ای پاکستان در چارچوب CPEC

زیرساخت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای همچنان یکی از ارکان اصلی رشد اقتصادی، یکپارچگی منطقه‌ای، تسهیل تجارت و تقویت ارتباطات ملی پاکستان به شمار می‌روند و نقشی مهم در بهبود شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی در سراسر کشور دارند.

شبکه‌های حمل‌ونقل همواره نقشی اساسی در گسترش تجارت، یکپارچگی اقتصادی و شکل‌گیری تمدن‌ها داشته‌اند. از جاده ابریشم باستان که آسیا را به اروپا پیوند می‌داد تا کریدورهای تجاری دریایی که قاره‌ها را به یکدیگر متصل می‌کنند، جابه‌جایی افراد، کالاها و ایده‌ها همواره در شکل‌گیری الگوهای توسعه اقتصادی و نفوذ ژئوپلیتیکی نقش داشته است. در عصر حاضر نیز اهمیت راهبردی برخورداری از شبکه‌های ارتباطی کارآمد بیش از گذشته آشکار شده است؛ زیرا زنجیره‌های تأمین جهانی، رقابت‌پذیری صنعتی و اقتصاد دیجیتال به‌طور فزاینده‌ای به زیرساخت‌های یکپارچه و تاب‌آور حمل‌ونقل وابسته هستند. موقعیت جغرافیایی راهبردی پاکستان در محل تلاقی آسیای جنوبی، آسیای مرکزی، خاورمیانه و چین، این کشور را در جایگاهی مهم در شبکه ارتباطات و تجارت منطقه‌ای قرار داده است.

زیرساخت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای همچنان یکی از ارکان اصلی رشد اقتصادی، یکپارچگی منطقه‌ای، تسهیل تجارت و تقویت ارتباطات ملی پاکستان به شمار می‌روند و نقشی مهم در بهبود شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی در سراسر کشور دارند. در این زمینه، «سازمان ملی بزرگراه‌ها (NHA) با توسعه زیرساخت‌های جاده‌ای مدرن، پایدار و قابل‌اعتماد، همچنان نقش محوری در تقویت شبکه حمل‌ونقل کشور ایفا می‌کند. شبکه فعلی NHA شامل ۴۸ بزرگراه ملی، آزادراه و جاده راهبردی است که در مجموع حدود ۱۴,۴۸۰ کیلومتر از خاک کشور را پوشش می‌دهد. سبد پروژه‌های توسعه‌ای NHA در چارچوب برنامه توسعه بخش دولتی (PSDP) برای سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ شامل ۷۱ پروژه راهبردی با مجموع بودجه ۲۲۶.۹۸ میلیارد روپیه بود که بر تعهد دولت به توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای شبکه ارتباطی کشور تأکید داشت. تمرکز اصلی این سبد بر پروژه‌های در حال اجراست؛ به‌گونه‌ای که ۶۷ پروژه با بودجه ۲۲۴.۸۳ میلیارد روپیه را شامل می‌شود. این امر نشان‌دهنده اولویت دولت برای تکمیل به‌موقع کریدورهای اصلی حمل‌ونقل و استفاده کارآمد از سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده است. هم‌زمان، چهار پروژه جدید با بودجه ۲.۱۵ میلیارد روپیه نیز برای پاسخگویی به نیازهای جدید در زمینه ارتباطات و دسترسی در این برنامه گنجانده شده‌اند.

 دستاوردها و عملکردهای کلیدی

پروژه‌ها و طرح‌های توسعه زیرساخت‌های جاده‌ای که در چارچوب برنامه ملی توسعه این زیرساخت‌ها دنبال می‌شوند، در حال حاضر در مراحل مختلف تصویب، برنامه‌ریزی و اجرا قرار دارند. در فاصله ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، با دریافت مجوزهای لازم از سوی ECNEC و CDWP، پیشرفت قابل‌توجهی در اجرای پروژه‌های بزرگ زیرساختی جاده‌ای در سطح ملی حاصل شد. در این دوره، شماری از طرح‌های راهبردی (PC-I) و نسخه‌های اصلاح‌شده آن‌ها در زمینه توسعه آزادراه‌ها، بهسازی بزرگراه‌های ملی، ایجاد کریدورهای ارتباطی منطقه‌ای و تبدیل مسیرهای مهم حمل‌ونقل به بزرگراه‌های دو بانده به تصویب رسیدند. هدف از اجرای این پروژه‌ها، افزایش کارایی تجارت و لجستیک، کاهش زمان سفر و ارتقای ظرفیت، ایمنی و تاب‌آوری شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای پاکستان است.

از جمله مصوبات مهم، نسخه‌های اصلاح‌شده طرح‌های PC-I مربوط به چندین بخش از جاده کراچی-کویته-چمن (N-25) بود؛ از جمله قطعات «خوزدار-کوچلاک»، «کراچی (هاب)-کارارو و واد-خوزدار» و «کارارو-واد و کوچلاک-چمن» که مجموع هزینه برآوردی آن‌ها از ۴۱۵ میلیارد روپیه فراتر می‌رود. همچنین، سومین نسخه اصلاح‌شده طرح PC-I آزادراه حیدرآباد-سُکور (M-6) با هزینه برآوردی ۳۶۳.۷ میلیارد روپیه به تصویب رسید که نشان‌دهنده تداوم تمرکز دولت بر توسعه آزادراه‌های با ظرفیت بالا در چارچوب برنامه ملی اتصال و ارتباطات است.

همچنین مجوزهایی برای تعریض و بهسازی بخش‌های اولویت‌دار جاده N-5، احداث بزرگراه‌های دو بانده و بهسازی بخش‌هایی از بزرگراه ایندوس (N-55)، احداث جاده سیالکوت-امین‌آباد تا کاموکی و امتداد بزرگراه مارگالا از جاده G.T. (N-5) تا آزادراه M-1 صادر شد. افزون بر این، طرح‌های اصلاح‌شده PC-I مربوط به تملک اراضی برای آزادراه کراچی-لاهور، آزادراه سیالکوت-سامبریال-خاریان و احداث آزادراه شش‌بانده و محصور خاریان-راولپندی (M-13) در قالب مشارکت عمومی-خصوصی (PPP) به تصویب رسیدند. این اقدامات بر تمرکز مستمر دولت بر توسعه کریدورهای راهبردی حمل‌ونقل تأکید دارند.

 در این دوره، سازمان ملی بزرگراه‌ها (NHA) به‌طور فعال شماری از طرح‌های اولیه (PC-I) و طرح‌های اصلاح‌شده راهبردی را برای بررسی و تصویب به ECNEC، CDWP  و سایر مراجع ذی‌ربط ارائه و پیگیری کرد. تمرکز اصلی این پروژه‌ها بر توسعه آزادراه‌ها، بهسازی و تعریض بزرگراه‌های ملی، احداث کنارگذرها و تونل‌ها، بهبود کریدورهای ارتباطی منطقه‌ای و ارتقای زیرساخت‌های حمل‌ونقل در مناطق کمتر برخوردار بود. انتظار می‌رود اجرای این طرح‌ها به افزایش کارایی تجارت و لجستیک، تسهیل همگرایی منطقه‌ای و تقویت شبکه حمل‌ونقل کشور کمک کند.

از جمله پروژه‌های عمده پیگیری‌شده در این دوره می‌توان به آزادراه کراچی-حیدرآباد (M-10) با هزینه برآوردی بیش از ۵۱۱ میلیارد روپیه، آزادراه لاهور-ساهیوال-بهاول‌نگر با هزینه برآوردی ۴۰۶.۹ میلیارد روپیه و آزادراه غلام‌خان-عیسی‌خیل با هزینه ۱۸۴.۵ میلیارد روپیه اشاره کرد. همچنین، طرح‌های اصلاح‌شده مربوط به بزرگراه سریع‌السیر خوازه‌خیله-بیشام، بهسازی و تعریض بخش‌هایی از جاده‌های N-40 و N-65 و احداث جاده خاران-باسیمه برای تصویب ارائه شدند. این طرح‌ها نشان‌دهنده تأکید مستمر بر تقویت ارتباطات ملی و منطقه‌ای، به‌ویژه در ایالت‌های بلوچستان و خیبر پختونخوا، هستند.

پروژه‌های دیگری که در این دوره پیگیری شدند شامل تعریض آزادراه‌های M-1 و M-2 با هدف هماهنگی و اتصال آن‌ها به «جاده کمربندی راولپندی»، احداث تونل وانگو هیل در مسیر M-8، بزرگراه سریع‌السیر مانسهرا-مظفرآباد، کنارگذر لالا موسی در مسیر N-5 و چندین پروژه تقاطع غیرهمسطح، کنارگذر و تعمیر و نگهداری بود. هدف از این اقدامات، بهبود جریان ترافیک، افزایش ایمنی جاده‌ها و ارتقای کارایی عملیاتی شبکه حمل‌ونقل است. مجموع این اقدامات بر عزم دولت برای نوسازی زیرساخت‌های جاده‌ای و توسعه کریدورهای راهبردی حمل‌ونقل در سراسر کشور تأکید دارد.

در فاصله ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، سازمان ملی بزرگراه‌های پاکستان تعدادی از طرح‌های PC-II، شامل مطالعات امکان‌سنجی، طراحی‌های مهندسی تفصیلی و ارزیابی‌های فنی، را برای پروژه‌های مهم جاده‌ای و پل‌سازی در سراسر کشور بررسی و پردازش کرد. هدف از انجام این مطالعات، اطمینان از امکان‌پذیری فنی، توجیه اقتصادی، پایداری زیست‌محیطی و برنامه‌ریزی مناسب پروژه‌ها پیش از اجرای طرح‌های عمده زیرساختی است.

از جمله اقدامات مهم، ارائه دومین نسخه اصلاح‌شده PC-II برای مطالعه امکان‌سنجی فنی، اقتصادی و تجاری و همچنین طراحی تفصیلی آزادراه کراچی-حیدرآباد (M-10) ــ که قرار است از طریق مشارکت عمومی-خصوصی (PPP) اجرا شود ــ به وزارت ارتباطات (MoC) برای تصویب در کمیته مرکزی توسعه پروژه‌ها (CDWP) بود. همچنین طرح PC-II مربوط به مطالعه امکان‌سنجی و طراحی تفصیلی تبدیل جاده لارکانا-لاخی (N-105) به یک جاده دو بانده برای بررسی ارائه شد که نشان‌دهنده تداوم تمرکز بر تقویت ارتباطات منطقه‌ای و ارتقای زیرساخت‌های بزرگراهی است.

علاوه بر این، در دوره مورد بررسی، طرح‌های PC-II مربوط به احداث پل چاکای-مرادپور در منطقه هری‌پور، تغییر مسیر و بازسازی جاده کاهوتا-آزاد پاتان که تحت تأثیر رانش زمین در منطقه آزاد کشمیر (AJK) قرار گرفته بود، و مطالعات مدل‌سازی هیدرولیکی برای پل پیشنهادی بر روی رودخانه سند که قرار است کالور کوت را به دِرا اسماعیل‌خان (D.I. Khan) متصل کند، نیز پردازش شدند. انتظار می‌رود این پروژه‌ها به بهبود ارتباطات، افزایش تاب‌آوری شبکه در برابر بلایای طبیعی، مدیریت بهتر ترافیک و ارتقای پایداری بلندمدت شبکه حمل‌ونقل ملی کمک کنند.

توسعه زیرساخت و ارتباطات در چارچوب CPEC

 کریدور اقتصادی چین و پاکستان  (CPEC) که یکی از مهم‌ترین نمادهای مشارکت راهبردی پاکستان و چین به شمار می‌رود، از ارکان همکاری و توسعه اقتصادی منطقه‌ای است. این کریدور بر پایه اعتماد متقابل و اهداف اقتصادی مشترک شکل گرفته و هدف آن تقویت ارتباطات از طریق توسعه شبکه‌های حمل‌ونقل، انرژی و زیرساخت است. CPEC  با کاهش هزینه‌های تجاری و ترانزیتی، افزایش کارایی لجستیک و تقویت پیوند پاکستان با زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای و جهانی، زمینه را برای افزایش سرمایه‌گذاری، رشد اقتصادی و توسعه فراگیر فراهم می‌کند.

در چارچوب توافق دولت با دولت (G2G)، پروژه «تاکوت-رایکوت» به‌عنوان بخشی از طرح تغییر مسیر بزرگراه قراقرم (KKH) به‌صورت مرحله‌ای در حال اجراست. فاز دوم (A) شامل تغییر مسیر بزرگراه قراقرم از تور نالا (Thor Nullah) تا رایکوت (Raikot) به طول مجموع ۱۰۲ کیلومتر است که ۸۸ کیلومتر آن مسیر جدید و ۱۴ کیلومتر نیز جاده‌های ارتباطی را شامل می‌شود. فاز دوم (B) نیز به ارتقای ۱۳۹ کیلومتر از مسیر موجود بزرگراه قراقرم اختصاص دارد که بخش‌های تاکوت تا داسو به طول ۱۰۳ کیلومتر، سازین تا تور نالا به طول ۳۴ کیلومتر و ۲ کیلومتر جاده‌های ارتباطی را دربرمی‌گیرد. طرفین بر سر یک برنامه اجرایی مرحله‌ای و ترتیبات تأمین مالی با نسبت ۸۵ به ۱۵ توافق کرده‌اند و مذاکرات برای نهایی‌سازی توافق تأمین مالی در کوتاه‌ترین زمان ممکن ادامه دارد.

بزرگراه «ایست‌بی (Eastbay Expressway) با ایجاد یک کریدور اختصاصی و بدون چراغ راهنمایی که بندر گوادر، مناطق آزاد و بزرگراه ساحلی مکران را به یکدیگر متصل می‌کند، دسترسی به بندر گوادر را به‌طور قابل‌توجهی بهبود بخشیده است. این پروژه موجب کاهش تراکم ترافیک و هزینه‌های حمل‌ونقل و افزایش اطمینان‌پذیری جابه‌جایی محموله‌ها شده است. در ادامه این طرح، فاز دوم پروژه که در قالب کمک بلاعوض چین و به روش EPC  (مهندسی، تأمین تجهیزات و ساخت) پیشنهاد شده، با هدف تقویت بیشتر ارتباطات از طریق اتصال فرودگاه بین‌المللی جدید گوادر (NGIA) به بندر گوادر و مناطق آزاد دنبال می‌شود تا زمینه برای ایجاد یک شبکه یکپارچه لجستیک دریایی-هوایی فراهم شود. در همین راستا، پیشنهاد تأمین مالی و پیش‌نویس توافق‌نامه چارچوب با طرف چینی به اشتراک گذاشته شده و انتظار می‌رود در مذاکرات سطح بالای آتی، پیشرفت رسمی در این زمینه حاصل شود.

ارتقای خط آهن ML-1 همچنان یکی از اولویت‌های راهبردی برای نوسازی شبکه ریلی و توسعه یک کریدور یکپارچه حمل‌ونقل در چارچوب CPEC 2.0 محسوب می‌شود. در این راستا، مذاکرات برای تأمین مالی بخش کراچی-روهری از سوی طرف ثالث در جریان است. هم‌زمان، پیشنهاد مالی تفصیلی برای بخش روهری-پیشاور تهیه شده تا امکان تأمین مالی قطعات باقی‌مانده توسط چین بررسی شود.

چهار تفاهم‌نامه مربوط به ارتقای مسیر دی.آی. خان-ژوب (N-50)، بزرگراه میرپور-مانگلا-مظفرآباد، آزادراه M-10 و تونل بابوسار در چارچوب «کارگروه مشترک زیرساخت‌های حمل‌ونقل» در حال پیگیری است و طرفین بر تشکیل «کارگروه فنی مشترک» (JTWG) برای انجام مطالعات امکان‌سنجی توافق کرده‌اند. هم‌زمان، پروژه‌های پیشنهادی دولت ایالت خیبر پختونخوا، از جمله آزادراه پیشاور-دی.آی. خان و آزادراه دیر، نیز در قالب مجموعه پروژه‌های CPEC در حال پیگیری هستند.

همکاری‌های معدنی در چارچوب فاز دوم CPEC، موسوم به CPEC 2.0نیز به توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای کمک می‌کند؛ به‌ویژه از طریق طرح پیشنهادی «کریدور معدنی» از نوکندی تا بندر گوادر که هدف آن بهبود ارتباط میان مناطق غنی از منابع معدنی و مراکز صادراتی است. انتظار می‌رود این طرح با تسهیل جابه‌جایی مواد معدنی، افزایش کارایی لجستیکی و توسعه شبکه‌های جاده‌ای منطقه‌ای، از فعالیت‌های اقتصادی مبتنی بر معدن‌کاری در ایالت بلوچستان حمایت کند.

ب) حمل‌ونقل ریلی

راه‌آهن پاکستان همچنان یکی از ارکان اصلی شبکه حمل‌ونقل ملی محسوب می‌شود و نقشی مهم در جابه‌جایی مسافران، حمل بار و تقویت یکپارچگی اقتصادی در سراسر کشور دارد. شبکه ریلی پاکستان با ۴۴۴ دستگاه لوکوموتیو و خطوطی به طول ۷,۷۹۱ کیلومتر، در فاصله ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، ۲۴.۱۶ میلیون مسافر را جابه‌جا کرد. همچنین، حجم عملیات حمل بار به ۴,۸۳۹ میلیون تن-کیلومتر رسید که بیانگر اهمیت مستمر راه‌آهن در پشتیبانی از فعالیت‌های تجاری و لجستیکی کشور است. درآمد ناخالص راه‌آهن پاکستان نیز در دوره مورد بررسی به ۶۳.۶ میلیارد روپیه رسید، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۶۵.۲ میلیارد روپیه بود.