گسترش تعاملات دانشگاهی و اقتصادی پاکستان و چین

تعاملات اقتصادی، دانشگاهی و فناورانه پاکستان و چین هم‌زمان با هفتاد و پنجمین سالگرد برقراری روابط دیپلماتیک دو کشور در حال ورود به مرحله‌ای جدید است؛ مرحله‌ای که در آن همکاری‌ها به‌تدریج از پروژه‌های سنتی زیرساختی و سرمایه‌گذاری‌های دولتی فراتر رفته و بخش خصوصی، فناوری، انرژی پاک، کشاورزی، آموزش و توسعه انسانی را نیز دربر می‌گیرد. در همین چارچوب، یک سمپوزیوم بین‌المللی دانشگاهی از ۴ تا ۷ سپتامبر ۲۰۲۶ در دانشگاه پکن برگزار شد و حدود ۱۰۰ محقق، پژوهشگر اندیشکده، دیپلمات و نماینده تجاری از دو کشور در آن حضور داشتند.

خلیل هاشمی، سفیر پاکستان در چین، در این نشست اعلام کرد که شرکت‌های چینی و پاکستانی طی دو سال گذشته بیش از ۲۲ میلیارد دلار توافق‌نامه تجاری B2B امضا کرده‌اند که حدود ۳۰ درصد آن، معادل نزدیک به ۷ میلیارد دلار، به تلاش‌ها برای انتقال و استقرار شرکت‌های چینی در پاکستان مربوط می‌شود. این روند می‌تواند زمینه مشارکت گسترده‌تر بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری صنعتی را در مرحله دوم کریدور اقتصادی چین و پاکستان (CPEC) فراهم کند؛ مرحله‌ای که انتظار می‌رود در آن انتقال فناوری، همکاری‌های صنعتی و توسعه زنجیره‌های تولید و صادرات نقش بیشتری داشته باشند.

هاشمی همچنین گفت که طی دو سال گذشته چهار مرکز جدید مطالعات پاکستان در شهرهای شنژن، شاندونگ، هانگژو و شنیانگ راه‌اندازی شده است. به گفته وی، فعالیت این مراکز در مقایسه با برنامه‌های سنتی مطالعات پاکستان، توجه بیشتری به حوزه‌های فناورانه از جمله فناوری شیمیایی و هوش مصنوعی دارد. این تحول نشان‌دهنده تغییر جهت همکاری‌های دانشگاهی دو کشور از مطالعه صرف روابط دوجانبه به سمت ایجاد ظرفیت‌های علمی و تخصصی است که بتوانند مستقیماً از همکاری‌های اقتصادی، صنعتی و فناورانه حمایت کنند. در این چارچوب، توسعه همکاری در زمینه هوش مصنوعی، مهارت‌های دیجیتال، پژوهش‌های مشترک، آزمایشگاه‌های مشترک و آموزش‌های مبتنی بر فناوری می‌تواند یکی از محورهای جدید روابط دو کشور باشد.

یکی دیگر از محورهای مهم این نشست، انرژی سبز و ارتباط آن با امنیت اقتصادی پاکستان بود. مائو کجی، پژوهشگر مرکز همکاری‌های بین‌المللی کمیسیون توسعه و اصلاحات ملی چین، اظهار داشت که گذار سبز دیگر صرفاً ابزاری برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نیست، بلکه می‌تواند به یک ابزار مدیریت ریسک و افزایش امنیت انرژی تبدیل شود. وی با استناد به بررسی داده‌های ۱۲ اقتصاد جنوب و جنوب‌شرقی آسیا در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ گفت افزایش ۱۰ درصدی وابستگی یک کشور به نفت و گاز وارداتی پس از وقوع یک بحران، با افزایش حدود ۳.۶ درصدی واردات انرژی سبز و ۷.۹ درصدی واردات خودروهای برقی همراه بوده است. وی افزود که مجموع واردات پنل‌های خورشیدی پاکستان تا پایان ماه مه ۲۰۲۶ از ۵۵.۷ گیگاوات عبور کرده و برآورد بانک دولتی پاکستان نشان می‌دهد جایگزینی تولید برق مبتنی بر سوخت‌های فسیلی با انرژی خورشیدی در بلندمدت می‌تواند هزینه سالانه واردات انرژی کشور را بین ۵.۲ تا ۷.۸ میلیارد دلار کاهش دهد. به اعتقاد وی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند مسیر انتقال شوک‌های ژئوپلیتیکی به بازار داخلی انرژی و تورم را کوتاه‌تر کند و وابستگی پاکستان به خرید سوخت با ارز خارجی را کاهش دهد. همچنین استفاده از منابع تأمین مالی مبتنی بر ارزهایی مانند رنمینبی می‌تواند در کاهش محدودیت‌های تأمین مالی خارجی پاکستان مؤثر باشد.

، دستیار مدیرعامل، مدیر ارشد انطباق و مشاور حقوقی ارشد شرکت CSAIL عملکرد پروژه برق‌آبی کاروت را تشریح کرد. به گفته وی، این پروژه تاکنون بیش از ۱۲ میلیارد کیلووات‌ساعت برق تولید کرده و نیازهای برق حدود پنج میلیون نفر را تأمین می‌کند. پروژه کاروت سالانه حدود ۱.۴ میلیون تن زغال‌سنگ استاندارد صرفه‌جویی کرده و انتشار دی‌اکسیدکربن را حدود ۳.۵ میلیون تن کاهش می‌دهد. وی همچنین اعلام کرد که پس از پایان دوره امتیاز، این پروژه به‌صورت رایگان به عنوان یک دارایی دائمی‌به دولت پاکستان منتقل خواهد شد. علاوه بر این، مجموع ظرفیت نصب‌شده پروژه‌های بادی این شرکت در پاکستان به ۱۵۰ مگاوات و تولید تجمعی آنها به حدود ۳.۲ میلیارد کیلووات‌ساعت رسیده است. این پروژه‌ها نمونه‌ای از آن چیزی هستند که می‌تواند همکاری‌های CPEC را از تمرکز صرف بر ایجاد زیرساخت به سمت تقویت امنیت انرژی و گذار پاکستان به سمت منابع پاک‌تر سوق دهد.

کشاورزی نیز از دیگر حوزه‌هایی بود که در این نشست به عنوان زمینه‌ای برای همکاری تخصصی‌تر میان مناطق مختلف دو کشور مطرح شد. ژانگ شولان، مدیر مرکز مطالعات آسیای جنوبی دانشگاه شاندونگ، بر استفاده از ظرفیت‌های تخصصی استان‌ها و مناطق مختلف چین تأکید کرد؛ به‌گونه‌ای که سین‌کیانگ می‌تواند در زمینه تولید پنبه و مقابله با بیابان‌زایی، شانشی در توسعه نیروی انسانی و هوبئی در حوزه بذر و فناوری‌های کشاورزی با مناطق مختلف پاکستان همکاری کند. در طرف پاکستان، سند می‌تواند از طریق کشاورزی قراردادی و ایجاد زنجیره‌های تأمین صادراتی، صادرات محصولاتی مانند فلفل چیلی به سیچوان و انبه به چین را توسعه دهد. پنجاب نیز با استفاده از مزارع نمایشی به دنبال معرفی فناوری‌های جدید در زمینه برنج هیبریدی، ذرت و گل‌کلم است. گلگت-بلتستان از ظرفیت بازارهای مرزی برخوردار است و بلوچستان نیز می‌تواند با توسعه زنجیره‌های کشاورزی با ارزش افزوده بالاتر، سردخانه‌ها و زیرساخت‌های لجستیکی، سهم بیشتری در تجارت کشاورزی با چین به دست آورد. این رویکرد می‌تواند همکاری کشاورزی دو کشور را از تجارت محصولات خام به سمت فناوری، بهره‌وری، فرآوری و ایجاد زنجیره‌های صادراتی سوق دهد.

هم‌زمان، توسعه انسانی و آموزش نیز به عنوان بخش جدیدی از همکاری‌های پاکستان و چین مورد توجه قرار گرفت. ژو یوان و شیائو شوئکین از دانشگاه مطالعات خارجی پکن اظهار داشتند که CPEC در حال تحول از یک پروژه عمدتاً زیرساختی به بستری گسترده‌تر برای توسعه انسانی است. آنها به برنامه‌های آموزشی و توانمندسازی در بلوچستان اشاره کردند که امکان ادامه تحصیل را برای حدود ۵۵۰ دختر فراهم کرده است. همچنین دختران حدود ۴۴ درصد از نخستین گروه پذیرفته‌شدگان مؤسسه فنی و حرفه‌ای گوادر را تشکیل داده‌اند و دوره‌هایی مانند هوش مصنوعی و تجارت الکترونیک در این مرکز ارائه می‌شود. در کنار آن، برنامه‌ریزی برای ایجاد کالج «بان مو» با هدف تقویت همکاری میان مراکز آموزشی و بنگاه‌های اقتصادی و تربیت نیروی متخصص در حوزه دیجیتال دنبال می‌شود.

روابط پاکستان و چین در آستانه هفتاد و پنجمین سال روابط دیپلماتیک، در حال حرکت از مدل سنتی مبتنی بر زیرساخت و سرمایه‌گذاری دولتی به سمت مشارکت گسترده‌تر اقتصادی و دانشی است. امضای بیش از ۲۲ میلیارد دلار توافق‌نامه‌، جابه‌جایی حدود ۷ میلیارد دلار از فعالیت‌های شرکت‌های چینی، توسعه مراکز مطالعات پاکستان با تمرکز بر فناوری، گسترش همکاری در انرژی خورشیدی و بادی، پروژه‌های کشاورزی تخصصی و صادرات‌محور و افزایش سرمایه‌گذاری در آموزش و مهارت‌های دیجیتال، همگی نشان‌دهنده ابعاد جدید این همکاری هستند. در این چارچوب، مرحله بعدی CPEC می‌تواند علاوه بر اتصال فیزیکی و توسعه زیرساخت‌ها، بر انتقال فناوری، ایجاد صنایع صادرات‌محور، ارتقای مهارت نیروی انسانی، امنیت انرژی و توسعه زنجیره‌های ارزش در بخش‌هایی مانند کشاورزی و فناوری تمرکز کند. برای پاکستان، چالش اصلی تبدیل سرمایه‌گذاری و تخصص چین به ظرفیت‌های پایدار داخلی، اشتغال تخصصی، افزایش تولید و صادرات و تقویت توان تحقیق و توسعه خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند نقش روابط اقتصادی پاکستان و چین را از یک همکاری زیرساختی به یک مشارکت جامع اقتصادی، فناورانه و انسانی ارتقا دهد.