چشم‌انداز بانک توسعه اوراسیا از آینده آسیای مرکزی: صنعت‌محوری فراتر از ترانزیت

کریدورهای حمل‌ونقل و هاب‌های لجستیکی در حال دگرگون کردن شیوه رشد و رقابت آسیای مرکزی هستند. اما این منطقه چگونه می‌تواند واقعاً از این تحول بهره‌مند شود و این روند چه معنایی برای اقتصادهای آسیای مرکزی به‌طور کلی و به‌ویژه برای قزاقستان دارد رشد اقتصادی آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ به ۶.۶ درصد رسید و تولید ناخالص داخلی منطقه از ۵۰۰ میلیارد دلار عبور کرد و پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۲۶ به حدود ۶۰۰ میلیارد دلار برسد.

این منطقه طی ۲۵ سال گذشته به‌طور متوسط سالانه ۶ درصد رشد داشته و در زمره سریع‌ترین مناطق در حال رشد جهان قرار گرفته است. قزاقستان و ازبکستان موتورهای اصلی این رشد هستند، در حالی که اقتصادهای کوچک‌تر با نرخ‌های بالاتر حرکت می‌کنند؛ به‌طوری‌که قرقیزستان بیش از ۹ درصد و تاجیکستان حدود ۸ درصد رشد سالانه دارند. با وجود این روند مثبت، ساختار اقتصادی منطقه کوچک، باز و وابسته به صادرات نفت، گاز و فلزات است و در برابر تشدید جنگ‌های تجاری جهانی آسیب‌پذیری بالایی دارد. بانک توسعه اوراسیا حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد پرتفوی مالی خود را به پروژه‌های صنعتی و کشاورزی صنعتی اختصاص داده است تا پایه‌های رشد پایدار تقویت شود. لجستیک به‌طور متوسط حدود ۲۵ درصد قیمت نهایی کالاها را تشکیل می‌دهد و کمبود زیرساخت انبارداری یکی از گلوگاه‌های اصلی توسعه است، به‌طوری‌که سرانه فضای انبارداری در قزاقستان تنها ۰.۰۸ مترمربع در برابر ۳ تا ۴ مترمربع در کشورهای توسعه‌یافته است. طرح «شبکه حمل‌ونقل اوراسیا ۲۰۳۵» بیش از ۳۰۰ پروژه زیرساختی به ارزش حدود ۲۳۰ میلیارد دلار را در بر می‌گیرد و بر توسعه کریدورهای شمال–جنوب در کنار مسیرهای شرق–غرب تمرکز دارد. درآمد سالانه ترانزیت ریلی اوراسیا حدود ۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود، اما توسعه پایدار مستلزم تبدیل این مزیت ترانزیتی به رشد صنعتی با ارزش افزوده بالاتر است. در این چارچوب، بازار تجهیزات آبیاری با واردات سالانه ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار ظرفیت کافی برای راه‌اندازی تولید بومی و توسعه صادرات منطقه‌ای فراهم می‌کند.

بلوغ آسیای مرکزی به‌عنوان یک منطقه اقتصادی

بر اساس برآوردهای بانک توسعه اوراسیا، آسیای مرکزی سال ۲۰۲۵ را با وضعیت قدرتمندی به پایان رساند و رشد اقتصادی آن به ۶.۶ درصد رسید که بالاترین سطح از سال ۲۰۱۲ تاکنون است. در چشم‌انداز آینده، این بانک انتظار دارد منطقه شتاب قابل‌توجه خود را حفظ کند.

وینوکوروف گفت: «بیست سال پیش، آسیای مرکزی از نظر اقتصادی یک منطقه نبود؛ مجموعه‌ای از کشورها بود. اکنون یک منطقه اقتصادی با تولید ناخالص داخلی حدود ۶۰۰ میلیارد دلار است. این پیش‌بینی ما برای سال ۲۰۲۶ است.او خاطرنشان کرد که بانک توسعه اوراسیا از نخستین نهادهایی بود که به پتانسیل رشد بلندمدت آسیای مرکزی اشاره کرد و افزود این منطقه طی ۲۵ سال گذشته به‌طور متوسط سالانه ۶ درصد رشد کرده است که آن را به یکی از چشمگیرترین داستان‌های موفقیت این قرن تبدیل می‌کند.

اوگنی وینوکوروف با آیدا حیدر، خبرنگار آستانه تایمز، گفت‌وگو کرد. وینوکوروف گفت: ما از پیشگامان پیش‌بینی این داستان موفقیت بودیم. چند سال پیش شروع کردیم به گفتن به جهان: به آسیای مرکزی توجه کنید. این یک داستان دگرگونی است. این یکی از سریع‌ترین مناطق در حال رشد جهان است. اینجا سرمایه‌گذاری کنید، به اینجا بیایید، آسیای مرکزی را نه‌تنها برای تاریخش، بلکه برای آینده‌اش هم ببینید. امروز خوش‌شانس هستیم که می‌بینیم این روایت در حال تبدیل شدن به جریان اصلی است.

او در تشریح چشم‌انداز پایه بانک گفت که انتظار می‌رود منطقه به رشد ۵ تا ۶ درصدی خود ادامه دهد که توسط چندین موتور محرک هدایت می‌شود. قزاقستان همچنان بزرگ‌ترین سهم را دارد و پس از آن ازبکستان قرار می‌گیرد، در حالی که اقتصادهای کوچک‌تر با نرخ‌های حتی بالاتری در حال گسترش هستند.

او گفت: «قرقیزستان سالانه بیش از ۹ درصد رشد داشته و ما برآورد می‌کنیم که در سال ۲۰۲۶ سریع‌ترین اقتصاد در حال رشد آسیای مرکزی باشد. تاجیکستان نیز با ثبات بسیار خوب حدود ۸ درصد رشد می‌کند.»او افزود: «بنابراین این یک روایت نسبتاً همگن است. منطقه به‌طور کلی از نظر اقتصادی برجسته‌تر می‌شود. در اوایل ۲۰۲۵، آسیای مرکزی به یک اقتصاد 500 میلیارد دلاری تبدیل شد و سال آینده قرار است به ۶۰۰ میلیارد دلار برسد.»

1.     جنگ‌های تجاری: خطری که همه از آن دست کشیدند

با وجود چشم‌انداز مثبت، وینوکوروف هشدار داد که ریسک‌های نزولی همچنان وجود دارد.

به گفته وینوکوروف، ازسرگیری درگیری‌های تجاری و تکه‌تکه شدن بیشتر اقتصاد جهانی، خطری جدی برای آسیای مرکزی خواهد بود.او توضیح داد: «ما اقتصادهای کوچک و باز هستیم. ما قیمت‌پذیر هستیم و حجم زیادی نفت، گاز، فلزات آهنی و غیرآهنی صادر می‌کنیم. همه این‌ها در صورت تشدید درگیری‌های تجاری آسیب خواهند دید. ادامه یا احیای جنگ‌های تجاری خطری است که نباید فراموش شود.

2.     چرا بانک توسعه اوراسیا روی صنعت و کشاورزی سرمایه‌گذاری می‌کند

وینوکوروف تأکید کرد که بانک توسعه اوراسیا خود را با تمرکز بر پروژه‌های صنعتی و کشاورزی از دیگر بانک‌های توسعه چندجانبه متمایز می‌کند.او گفت: «در سطح جهانی، بانک‌های توسعه چندجانبه سالانه حدود ۲۰۰ میلیارد دلار وام می‌دهند. این رقم زیاد است، اما کافی نیست. شکاف سرمایه‌گذاری در کشورهای در حال توسعه در حال افزایش است.»در این زمینه، بانک توسعه اوراسیا رویکرد متفاوتی اتخاذ کرده است.

او گفت: «از نظر تاریخی، حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد پرتفوی ما به پروژه‌های صنعتی و کشاورزی صنعتی اختصاص یافته است، حوزه‌هایی که سایر بانک‌های توسعه به‌ندرت در اولویت قرار می‌دهند. بیشتر آن‌ها بر زیرساخت‌های پایه و بخش اجتماعی تمرکز دارند. ما عمیق‌تر می‌رویم. ریسک می‌کنیم. ما تأمین مالی پروژه انجام می‌دهیم.او خاطرنشان کرد که بانک توسعه اوراسیا پروژه‌های صنعتی بزرگی را در قزاقستان تأمین مالی کرده و از امسال این رویکرد را به ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان نیز گسترش داده است. او افزود: «این یکی از پیشنهادهای ارزش کلیدی است که بانک توسعه اوراسیا برای منطقه به ارمغان می‌آورد.»

3.     انبارداری: ستون پنهان رشد

یکی از مطالعات شاخص بانک توسعه اوراسیا در سال گذشته بر زیرساخت‌های انبارداری تمرکز داشت که بانک آن را نقطه عطفی برای اوراسیا در این دهه توصیف می‌کند. به گفته وینوکوروف، بسیاری از مردم هنوز انبارها را به‌عنوان جعبه‌های کسل‌کننده در حاشیه شهرها تصور می‌کنند، در حالی که در واقعیت، انبارداری مدرن فناورانه، پیچیده و در قلب لجستیک قرار دارد. او اشاره کرد که لجستیک حدود ۲۵ درصد از قیمتی را که مصرف‌کنندگان در سوپرمارکت می‌پردازند تشکیل می‌دهد و انبارداری بخش عمده‌ای از آن است.

او گفت: آسیای مرکزی از این نظر به‌شدت کم‌برخوردار است. در اقتصادهای توسعه‌یافته، به ازای هر نفر سه تا چهار متر مربع فضای انبار وجود دارد. در چین یک متر مربع است. در روسیه ۰.۴. در قزاقستان فقط ۰.۰۸ و در دیگر کشورهای آسیای مرکزی حتی کمتر.به گفته وینوکوروف، سه نیروی ساختاری، تقاضا را هدایت می‌کنند: بازآرایی مسیرهای تجاری، به‌ویژه ظهور کریدورهای شمال–جنوب در کنار مسیرهای شرق–غرب؛ رشد سریع تجارت الکترونیک؛ و افزایش تقاضا برای انبارداری تخصصی، از جمله تأسیسات کشاورزی، دارویی و با کنترل دما.او گفت: «قزاقستان به‌ویژه موقعیت خوبی دارد. جایی که مسیرهای شمال–جنوب و شرق–غرب با هم تلاقی می‌کنند، هم‌افزایی به وجود می‌آید. ما دست‌کم سه گره بزرگ لجستیکی می‌بینیم: آلماتی، آستانه و شیمکنت با پتانسیل قوی برای توسعه انبارداری.

در حالی که تقاضا برای انبارهای رده A بالا است، وینوکوروف هشدار داد که ریسک مکانی همچنان حیاتی است.او گفت: اگر توسعه‌دهندگان مکان اشتباهی را انتخاب کنند یا روی جریان‌های تجاری شرط‌بندی کنند که محقق نمی‌شوند، ریسک‌ها افزایش می‌یابد. توصیه من این است که از همین حالا به انبارداری تخصصی فکر کنید: کنترل دما، هاب‌های کشاورزی، پیش از آنکه بازار به‌طور کامل تغییر کند.

4.     فراتر از ترانزیت: تبدیل کریدورها به صنعت

وینوکوروف تأکید کرد که لجستیک را نمی‌توان از حمل‌ونقل جدا کرد. شبکه حمل‌ونقل اوراسیا–۲۰۳۵ بیش از ۳۰۰ پروژه بزرگ زیرساختی به ارزش حدود ۲۳۰ میلیارد دلار را گرد هم می‌آورد.او گفت: آنچه اکنون شاهد آن هستیم تاریخی است. بیش از هزار سال، اتصال در آسیای مرکزی در امتداد مسیرهای شرق–غرب توسعه یافته است، از جاده ابریشم بزرگ آغاز شده است. تنها اکنون است که شاهد ظهور کریدورهای بزرگ‌مقیاس شمال–جنوب هستیم.

با وجود اینکه آسیای مرکزی میزبان پنج اقتصاد محصور در خشکی است، این منطقه و به‌ویژه قزاقستان می‌توانند از این تغییر بهره‌مند شوند.وینوکوروف گفت: قزاقستان اغلب به‌عنوان کشوری توصیف می‌شود که از اقیانوس‌های جهان بیشترین فاصله را دارد. واقعیت میدانی بهتر از این است. با این حال، وظیفه کنونی توسعه اتصال در همه جهات و تبدیل منطقه به یک چهارراه واقعی حمل‌ونقل است.

از جمله ابتکارات کلیدی می‌توان به کریدور شمال–جنوب از طریق دریای خزر اشاره کرد که قزاقستان و ترکمنستان را به ایران متصل می‌کند و همچنین کریدور پیشنهادی ترانس-افغان که آسیای مرکزی را به اقیانوس هند وصل خواهد کرد.وینوکوروف گفت: کریدور ترانس-افغان پتانسیل بالایی دارد، اما به اجماع سیاسی، تأمین مالی قابل‌توجه و کاهش ریسک جدی نیاز خواهد داشت.

5.     بالا رفتن از نردبان صنعتی

در نهایت، وینوکوروف استدلال کرد که ترانزیت به‌تنهایی کافی نیست. او گفت: «قطارهای بلوکی ترانزیتی که از اوراسیا عبور می‌کنند حدود ۲ میلیارد دلار درآمد ایجاد می‌کنند. این سودآور است، اما جایزه اصلی نیست. جایزه واقعی زمانی است که یک کشور روی این جریان‌ها بنشیند و آن‌ها را به توسعه صنعتی تبدیل کند.»

او اشاره کرد که اقتصادهای آسیای مرکزی، به‌ویژه قزاقستان با بالاترین درآمد سرانه در منطقه، به مرحله‌ای رسیده‌اند که رشد بیشتر مستلزم ایجاد یک پایه صنعتی است.او توضیح داد: مفهومی‌به نام نردبان صنعتی وجود دارد. کشورها از تولید با ارزش افزوده پایین به سمت کالاهای با فناوری بالاتر حرکت می‌کنند. قزاقستان جایی در میانه این مسیر است. وظیفه اکنون ادامه حرکت به سمت بالا است.به‌عنوان نمونه‌ای مشخص، وینوکوروف به ابتکار مشترک بانک توسعه اوراسیا و سازمان توسعه صنعتی ملل متحد برای توسعه ظرفیت تولید تجهیزات آبیاری در منطقه اشاره کرد.

او گفت: آسیای مرکزی سالانه بین ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار تجهیزات آبیاری وارد می‌کند و خودش تولید کمی دارد. اندازه این بازار همین حالا هم برای راه‌اندازی تولید محلی، ابتدا برای تقاضای داخلی و سپس برای صادرات، کافی است.

 

https://astanatimes.com/2026/01/edbs-evgeny-vinokurov-central-asias-future-is-industry-not-just-transit/