احداث نخستین نیروگاه هسته‌ای قزاقستان و تأثیر آن بر ساختار نظام انرژی کشور

دولت قزاقستان تأمین پایدار انرژی را یکی از عوامل تعیین‌کننده رشد اقتصادی، توسعه صنعتی و اجرای پروژه‌های بزرگ زیرساختی کشور می‌داند.در همین چارچوب، رئیس‌جمهور قزاقستان دستیابی به مازاد پایدار ظرفیت برق تا سال ۲۰۲۹ و تسریع در بهره‌برداری از ظرفیت‌های جدید تولید و تنظیم بار شبکه را از اولویت‌های بخش انرژی تعیین کرده است

پروژه نیروگاه هسته‌ای بالقاش به‌عنوان یکی از اجزای مهم برنامه توسعه بلندمدت انرژی کشور، اهداف زیر را دنبال می‌کند:

• افزایش ظرفیت پایدار تولید برق و پاسخ‌گویی به رشد تقاضا؛
• تقویت امنیت انرژی و کاهش وابستگی به واردات برق؛
• کاهش فشار بر شبکه انتقال برق، به‌ویژه در مناطق جنوبی؛
• ایجاد زیرساخت لازم برای توسعه صنعت انرژی هسته‌ای؛
• افزایش پایداری نظام تأمین برق در بلندمدت.

وضعیت فعلی تولید و مصرف برق در قزاقستان

قزاقستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۸٫۸ درصد نیاز سالانه برق خود را از طریق تولید داخلی تأمین کرده است. با وجود این، تراز سالانه تولید و مصرف به‌تنهایی بیانگر وضعیت واقعی شبکه برق نیست.چالش اصلی کشور، کمبود ظرفیت قابل دسترس در ساعات اوج مصرف است. این مشکل به‌ویژه در فصل زمستان تشدید می‌شود و قزاقستان را ناچار به واردات برق از کشورهای همسایه با قیمت‌های بالاتر می‌کند.بر اساس پیش‌بینی‌های وزارت انرژی قزاقستان، کسری ظرفیت با احتساب ذخیره موردنیاز در سال‌های آینده ادامه خواهد داشت.

با توجه به زمان پیش‌بینی‌شده بهره‌برداری از نخستین واحد نیروگاه در سال‌های ۲۰۳۷ تا ۲۰۳۸، پروژه بالقاش قادر نخواهد بود کمبود ظرفیت برق کشور را تا سال ۲۰۲۹ جبران کند.ازاین‌رو، در کوتاه‌مدت توسعه نیروگاه‌های گازی و نوسازی نیروگاه‌های موجود نقش اصلی را در تأمین ظرفیت موردنیاز خواهند داشت.

مشخصات و ظرفیت تولید نیروگاه بالقاش

نخستین نیروگاه هسته‌ای قزاقستان با دو واحد تولیدی و ظرفیت مجموع ۲۴۰۰ مگاوات برنامه‌ریزی شده است.بر اساس محاسبات آژانس انرژی اتمی قزاقستان، تولید سالانه این نیروگاه حدود ۱۸٫۹ میلیارد کیلووات‌ساعت خواهد بود.این میزان تولید، ظرفیت قابل توجهی برای تقویت تراز انرژی کشور، به‌ویژه در مناطق جنوبی، ایجاد خواهد کرد.بااین‌حال، تأثیر واقعی نیروگاه بر رفع کمبود برق به عواملی از جمله رشد مصرف، نحوه بهره‌برداری از شبکه و ظرفیت انتقال برق وابسته خواهد بود.

تأثیر نیروگاه بر تأمین برق مناطق جنوبی

مناطق جنوبی قزاقستان از جمله بخش‌های دارای کمبود قابل توجه تولید برق هستند و بخشی از نیاز خود را از طریق انتقال انرژی از مناطق شمالی تأمین می‌کنند.

بر اساس اطلاعات گزارش، وضعیت تولید و مصرف برق در مناطق جنوبی به شرح زیر است:

 

تولید سالانه نیروگاه بالقاش معادل حدود ۶۲ درصد مصرف فعلی مناطق جنوبی خواهد بود و از کسری فعلی تولید برق این مناطق نیز فراتر می‌رود.بااین‌حال، این موضوع به معنای رفع خودکار و کامل کمبود برق نیست؛ زیرا میزان تقاضا، شرایط بهره‌برداری و ظرفیت انتقال در زمان راه‌اندازی نیروگاه می‌تواند متفاوت باشد.استقرار نیروگاه در نزدیکی مناطق جنوبی همچنین می‌تواند فشار بر خطوط اصلی انتقال برق را کاهش داده و هزینه انتقال انرژی در مسافت‌های طولانی را به‌صورت بالقوه کمتر کند.

روند اجرای پروژه و همکاری با روسیه

قزاقستان طی سال‌های اخیر اقدامات سازمانی، حقوقی، فنی و مالی لازم برای اجرای نخستین پروژه نیروگاه هسته‌ای خود را دنبال کرده است.در سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، آژانس انرژی اتمی قزاقستان و شرکت «نیروگاه‌های هسته‌ای قزاقستان» مذاکرات رقابتی با تأمین‌کنندگان بین‌المللی فناوری هسته‌ای برگزار کردند.در نتیجه این فرآیند، شرکت دولتی روس‌اتم به‌عنوان رهبر کنسرسیوم بین‌المللی احداث نیروگاه انتخاب شد.

مراحل اصلی پیشرفت پروژه عبارت‌اند از:

• سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵: برگزاری مذاکرات رقابتی با عرضه‌کنندگان فناوری هسته‌ای و انتخاب روس‌اتم؛
• اوت ۲۰۲۵: آغاز مطالعات مهندسی و بررسی شرایط زمین‌شناسی و هیدرولوژی منطقه؛
• آوریل ۲۰۲۶: تصویب راهبرد توسعه صنعت انرژی هسته‌ای قزاقستان تا سال ۲۰۵۰؛
• مه ۲۰۲۶: امضای توافقات بین‌دولتی قزاقستان و روسیه درباره اصول و شرایط ساخت نیروگاه؛
• سپتامبر ۲۰۲۶: امضای قرارداد طراحی، تأمین تجهیزات و احداث نیروگاه میان شرکت قزاقستانی و «اتم‌استروی‌اکسپورت»، از زیرمجموعه‌های روس‌اتم.

مطالعات مهندسی برای تعیین محل دقیق احداث نیروگاه همچنان ادامه دارد. پس از انتخاب محل، طراحی نیروگاه با رعایت الزامات ایمنی هسته‌ای و حفاظت پرتوی انجام خواهد شد.

توسعه زیرساخت انتقال و اتصال به شبکه برق

احداث نیروگاه هسته‌ای به‌تنهایی برای بهره‌برداری کامل از ظرفیت تولید آن کافی نیست.برای انتقال برق تولیدی به مصرف‌کنندگان، شبکه ملی برق باید از ظرفیت فنی لازم برخوردار باشد.شرکت KEGOC اعلام کرده است که اتصال نیروگاه بالقاش به شبکه برق کشور مستلزم اجرای پروژه‌های بزرگ توسعه زیرساخت انتقال خواهد بود.در این چارچوب، طرح ویژه انتقال توان نیروگاه مشخص خواهد کرد که چه خطوط انتقال و پست‌های برقی برای اتصال نیروگاه به شبکه موردنیاز است.بنابراین، توسعه شبکه انتقال باید هم‌زمان با اجرای پروژه نیروگاه دنبال شود؛ زیرا بدون تکمیل زیرساخت‌های مربوط، امکان انتقال کامل ظرفیت تولیدی نیروگاه به مناطق مصرف وجود نخواهد داشت.

ضرورت حفظ نیروگاه‌های گازی و زغال‌سنگی

نیروگاه‌های هسته‌ای قادر به تولید پایدار و مستمر برق هستند، اما شبکه برق برای پاسخ‌گویی به نوسانات مصرف به منابع تولید انعطاف‌پذیر نیز نیاز دارد.نیروگاه‌های گازی، برق‌آبی و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی از جمله گزینه‌های مناسب برای تنظیم بار شبکه محسوب می‌شوند.در مقابل، تولید نیروگاه‌های خورشیدی و بادی تحت تأثیر شرایط جوی و زمان قرار دارد و نیروگاه‌های زغال‌سنگی نیز معمولاً انعطاف کمتری برای تغییر سریع ظرفیت تولید دارند.بر اساس اطلاعات KAZENERGY، قزاقستان برنامه دارد تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۴ گیگاوات ظرفیت جدید تولید انعطاف‌پذیر، عمدتاً از طریق نیروگاه‌های گازی، ایجاد کند.این ظرفیت‌ها علاوه بر تنظیم تولید برق، برای پاسخ‌گویی به اوج مصرف نیز موردنیاز خواهند بود.همچنین بخشی از نیروگاه‌های زغال‌سنگی همچنان برای تأمین گرمایش و حفظ قابلیت اطمینان شبکه ضروری خواهند بود.

ضرورت ایجاد ظرفیت ذخیره و پشتیبان

یکی از الزامات مهم بهره‌برداری از نیروگاه بالقاش، ایجاد ظرفیت پشتیبان برای شرایط توقف ناگهانی واحدهای هسته‌ای است.هر یک از واحدهای نیروگاه دارای ظرفیت ۱۲۰۰ مگاوات خواهد بود.در صورت توقف ناگهانی یکی از واحدها، شبکه برق به همان میزان با کاهش تولید مواجه می‌شود.بر اساس ارزیابی KEGOC، پس از راه‌اندازی نیروگاه باید ظرفیت ذخیره‌ای حداقل معادل توان یک واحد هسته‌ای در شبکه وجود داشته باشد.این ظرفیت باید از طریق سایر نیروگاه‌ها و منابع پشتیبان شبکه تأمین شود تا پایداری نظام برق در شرایط اضطراری حفظ گردد.

تأثیر احداث نیروگاه بر تعرفه برق

راه‌اندازی نیروگاه هسته‌ای الزاماً به کاهش قیمت برق برای مصرف‌کنندگان منجر نخواهد شد.احداث نیروگاه نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده است و نحوه تأمین مالی و بازپرداخت هزینه‌های سرمایه‌گذاری می‌تواند بر قیمت عمده‌فروشی برق تأثیر بگذارد.از سوی دیگر، افزایش تولید داخلی برق می‌تواند نیاز قزاقستان به واردات گران‌قیمت برق در فصل زمستان را کاهش دهد.در شرایط فعلی، کشور در دوره‌های اوج مصرف زمستانی برق را با قیمت بالاتر وارد می‌کند، درحالی‌که در برخی دوره‌های تابستانی صادرات برق با قیمت پایین‌تر انجام می‌شود.کاهش نیاز به واردات گران‌قیمت می‌تواند هزینه کلی تأمین برق را کاهش دهد.بااین‌حال، تأثیر نهایی نیروگاه بر تعرفه‌ها به شرایط تأمین مالی پروژه، هزینه سرمایه‌گذاری و سازوکار بازگشت سرمایه وابسته خواهد بود.

مشارکت صنایع داخلی و توسعه نیروی انسانی

قزاقستان در کنار اجرای پروژه احداث نیروگاه، توسعه ظرفیت‌های داخلی صنعت هسته‌ای را نیز دنبال می‌کند.در همین راستا، برنامه‌های چهارساله‌ای برای توسعه تولید داخلی و تربیت نیروی انسانی متخصص در بخش انرژی هسته‌ای تصویب شده است.هدف این برنامه‌ها، فراهم کردن زمینه مشارکت شرکت‌های داخلی در پروژه و توسعه توان تخصصی کشور برای فعالیت در صنعت هسته‌ای است.

برنامه بلندمدت توسعه انرژی هسته‌ای

احداث نیروگاه بالقاش نخستین مرحله توسعه صنعت انرژی هسته‌ای قزاقستان محسوب می‌شود.بر اساس برنامه‌های اعلام‌شده، این کشور در بلندمدت احداث دو نیروگاه هسته‌ای دیگر را نیز در دستور کار دارد.اجرای این پروژه‌ها به‌تدریج سهم انرژی هسته‌ای را در ترکیب تولید برق کشور افزایش خواهد داد.این تحول مستلزم تغییرات ساختاری در نظام انرژی، از جمله توسعه خطوط انتقال، ایجاد ظرفیت ذخیره، افزایش تولید انعطاف‌پذیر و هماهنگی میان منابع مختلف تولید برق خواهد بود.بااین‌حال، انرژی هسته‌ای جایگزین کامل نیروگاه‌های گازی، زغال‌سنگی، برق‌آبی، منابع تجدیدپذیر و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی نخواهد شد و هر یک از این منابع همچنان نقش مشخصی در تأمین و تنظیم برق خواهند داشت.

برنامه احداث نخستین نیروگاه هسته‌ای قزاقستان نشان می‌دهد که پروژه بالقاش یکی از اقدامات مهم بلندمدت این کشور برای تقویت امنیت انرژی و افزایش پایداری نظام تأمین برق است.با وجود ظرفیت تولید ۲۴۰۰ مگاوات و تولید سالانه پیش‌بینی‌شده ۱۸٫۹ میلیارد کیلووات‌ساعت، زمان بهره‌برداری از نیروگاه در سال‌های ۲۰۳۷ تا ۲۰۳۸ موجب می‌شود این پروژه تأثیری بر تحقق هدف مازاد پایدار ظرفیت برق تا سال ۲۰۲۹ نداشته باشد.در کوتاه‌مدت، جبران کمبود ظرفیت برق قزاقستان همچنان به توسعه نیروگاه‌های گازی، نوسازی ظرفیت‌های موجود و تقویت زیرساخت‌های شبکه وابسته خواهد بود.در بلندمدت، نیروگاه بالقاش می‌تواند نقش قابل توجهی در بهبود تأمین برق مناطق جنوبی، کاهش وابستگی به انتقال برق از مناطق شمالی و محدود کردن نیاز به واردات برق ایفا کند.از نظر اجرایی، همکاری با روس‌اتم، تکمیل مطالعات فنی، تعیین محل احداث، توسعه زیرساخت انتقال و تربیت نیروی انسانی متخصص از مراحل مهم پیشبرد پروژه محسوب می‌شوند.از نظر فنی نیز ایجاد ظرفیت پشتیبان حداقل معادل ۱۲۰۰ مگاوات و حفظ منابع تولید انعطاف‌پذیر برای تضمین پایداری شبکه ضروری خواهد بود.از منظر اقتصادی، اگرچه کاهش واردات گران‌قیمت برق می‌تواند به بهبود هزینه‌های تأمین انرژی کمک کند، اما کاهش تعرفه برق برای مصرف‌کنندگان قطعی نیست و به شرایط تأمین مالی و بازپرداخت سرمایه‌گذاری بستگی دارد.در نهایت، موفقیت برنامه هسته‌ای قزاقستان صرفاً به ساخت و راه‌اندازی نیروگاه‌ها وابسته نیست، بلکه به توسعه هماهنگ کل نظام انرژی کشور، شامل ظرفیت تولید، شبکه انتقال، منابع ذخیره و پشتیبان و زیرساخت‌های فنی و انسانی بستگی خواهد داشت.

منبع:

https://www.inform.kz/ru/pervaya-aes-v-kazahstane-kak-izmenitsya-energosistema-strani-6fb10fd6