بازگشت جنگ تعرفهای ترامپ: ارزیابی تأثیر سیاستهای اخیر آمریکا بر آسیای مرکزی با تمرکز بر ازبکستان
در روزهای ابتدایی ژوئیه 2025 ، دونالد ترامپ در قامت رئیسجمهور آمریکا، موج تازهای از سیاستهای حمایتگرایانه را با صدور دستورالعملهایی برای اعمال تعرفههای سنگین بر واردات از 14 کشور آغاز کرد. در این میان، قزاقستان بهعنوان نخستین کشور آسیای مرکزی که با تعرفه 25 درصدی روبرو شد، به نمادی از سیاست جدید تقابلی آمریکا در برابر رقبا و حتی شرکای تجاری بدل شد. هرچند ازبکستان بهطور رسمی در فهرست اعلامی قرار نگرفته، اما بهدلیل موقعیت ژئواقتصادیاش در منطقه، عضویت در گروه بریکس و همگرایی با چین، بهشدت در معرض تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم این سیاست قرار دارد.لذا بررسی و تحلیل پیامدهای این تحولات بر اقتصاد آسیای مرکزی بهویژه ازبکستان و ترسیم روندهای آیندهپژوهانهترضروری بنظر می رسد.
سیاست تعرفهای ترامپ نهتنها بازگشت به دوران منازعه تجاری دوره اول ریاستجمهوری اوست، بلکه اینبار با دامنهای گستردهتر و هدفمندتر اجرا میشود. قزاقستان بهعنوان تنها کشور آسیای مرکزی که بهصورت مستقیم مشمول تعرفه شده، از دو جنبه هدف قرار گرفته است:نخست، صادرات مواد خام (بهویژه فلزات، اورانیوم، محصولات پتروشیمی) و دوم، نقش ترانزیتی آن در طرح «کمربند و جاده» چین. اگرچه در ظاهر هدف این سیاست، ایجاد موازنه در تراز تجاری آمریکا است، اما در باطن، تلاشی است برای تضعیف پویایی اقتصادی چین و متحدان نوظهورش در اوراسیا. از منظر منطقهای، این اقدام آمریکا زنجیره تأمین را مختل کرده و سبب بازنگری کشورهایی مانند قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان در نقشه تجاری خود شده است. بهطور خاص، ازبکستان که بیش از 86٪ صادراتش به آمریکا را در حوزه خدمات و فلزات سبک متمرکز کرده، ممکن است در نگاه اول، آسیب چندانی نبیند. اما با توجه به وابستگی میانبخشی صادرات این کشور به تقاضای جهانی فلزات و مواد خام، کوچکترین تغییر در رفتار بازار آمریکا میتواند باعث اثرات دومینووار در قیمتهای جهانی و کاهش درآمدهای صادراتی شود. همچنین احتمال افزایش تعرفه بر سایر شرکای تجاری آسیای مرکزی و گسترش دامنه سیاستهای تنبیهی، ازبکستان را در وضعیتی قرار داده که باید بین ادامه روند چندجانبهگرایی با غرب و تقویت روابط با چین و روسیه یکی را ترجیح دهد. تا کنون، شواهد حاکی از چرخش تدریجی به سوی شرق است که خود پیامدهایی بلندمدت برای توازن قدرت اقتصادی در منطقه خواهد داشت.
تحلیل دوم: موقعیت ازبکستان میان فشارهای تجاری و فرصتهای ژئواقتصادی
در سال 2024 حجم مبادلات ازبکستان با آمریکا نزدیک به 900 میلیون دلار بوده که تنها حدود 300 میلیون دلار آن صادرات کالا محسوب میشود. از این رقم، کمتر از 15٪ مشمول کالاهای صنعتی است که بهطور مستقیم تحت تأثیر تعرفههای جدید قرار میگیرند. بنابراین، از نگاه عددی و کوتاهمدت، شوک تعرفهای آمریکا تأثیر بزرگی بر اقتصاد ملی ازبکستان ندارد. اما وقتی دامنه تأثیر را به روابط غیرمستقیم و تحولات بلندمدت توسعه تجارت بسط دهیم، این معادله تغییر میکند .آمریکا با اعمال این سیاستها نهتنها ازبکستان را در تنگنای تجاری قرار میدهد، بلکه اعتبار آن را در مذاکرات تجاری چندجانبه منطقهای نیز کاهش میدهد.
اکنون دیگر سرمایهگذاران بینالمللی با تردید بیشتری به بازارهای آسیای مرکزی نگاه میکنند، بهویژه آنکه ریسکهای ژئوپلیتیک افزایش یافته و آینده روابط واشنگتن با کشورهای همسو با چین نامطمئنتر از همیشه است. در این میان، دولت ازبکستان باید مسیر میانهای بین استقلال تجاری و بلوکبندی سیاسی بیابد. فرصت برای این کشور در پیوند ژرفتر با ساختارهای مالی آسیا – مانند بانک سرمایهگذاری زیرساخت آسیایی، پیمان شانگهای، یا مکانیسم مالی بریکس – نهفته است. همچنین توسعه صادرات به بازارهای جایگزین همچون خاورمیانه، آسیای شرقی و اروپا میتواند بخشی از خلأ ناشی از فشار تعرفهای آمریکا را جبران کند. از منظر صنعتی، تعرفههای جدید میتواند محرکی برای بومیسازی تولید و افزایش ارزشافزوده داخلی باشد؛ مشروط بر اینکه سیاستهای حمایتی داخلی، شفاف و کارآمد پیادهسازی شوند. همچنین بحران پیشآمده فرصتی را فراهم میسازد تا ازبکستان، مسیر دیجیتالیسازی تجارت و تنوعبخشی به خدمات نوآورانه را با شتاب بیشتری دنبال کند.
منابع:
- Politico (2025/07/08), "Trump’s Tariff Letters Roil Asian Allies", Link 2. AP News (2025/07/08), "Shares in Asia are mixed as Trump’s new tariffs approach", Link
- Kun.uz (2025/04/04), "Uzbekistan-US trade reaches $882 million in 2024", Link
- CaspianPost (2025/07/07), "Trump announces 25% tariffs on Kazakhstan", Link
- IMF Country Report: Uzbekistan 2025 – Draft Highlights, [Restricted internal access]
- Asian Development Bank Outlook 2025 (Central Asia Section