جایگاه جهانی صنعت حمل و نقل قزاقستان پس از تحولات فوریه 2022

قزاقستان ظرف 15 سال گذشته 35 میلیارد دلار در زیرساخت حمل و نقل سرمایه‌گذاری نموده است. شاخص‌های موجود نیز حاکی از رشد ترانزیت در قزاقستان است.

در ده سال گذشته و در راستای توسعه "جاده ابریشم جدید" از طریق ابتکار جاده و راه، چین در پی این بوده است که اقتصادهای جهانی را در یک شبکه چین‌محور یکپارچه کند. به همین دلیل راه‌آهن سریع‌السیر چین – اروپا که از روسیه و سپس اوکراین یا بلاروس عبور می‌کند به سرعت رشد کرد. به لطف یارانه‌های دولتی (چین)، قطارهای باری این مسیر به سرعت جایگاهی بالاتر از حاملان هوایی و دریایی یافتند زیرا قیمت تمام‌شده بار ارسالی از این طریق به یک پنجم ترابری هوایی بار کاهش یافته و 75% نیز از حمل توسط کشتی سریع‌تر است. بدین ترتیب این راه‌آهن روشی ارجح برای برخی محصولات گران‌قیمت مورد تقاضای بالا از جمله خودروهای برقی و اقلام تجارت الکترونیک است.

بر اساس آمارهای رسمی راه‌آهن چین، حجم بار جابجاشده توسط خط‌آهن چین - اروپا در هشت ماه نخست 2023 در مقایسه با مقطع مشابه سال ماقبل آن 23% رشد نشان می‌دهد. اما این موضوع به این دلیل است که بسیاری از کالاهای ارسالی چین، از روسیه فرا‌تر نرفته‌اند! بازار روسیه اکنون پذیرای تعداد بیشتری خودروهای چینی است. در واقع اکنون این خط‌آهن به خط‌آهن چین – روسیه تبدیل شده است!

لهستان گزارش کرده است ترافیک قطارها در مالاسِویچ[i] (ایستگاه بزرگ قطار میان لهستان و بلاروس که 90% قطارهای عبوری به اروپا از آن می‌گذرند) پس از فوریه 2022 نصف شده است. در طرف شرقی وضعیت بدتر هم گزارش شده است. بر اساس آمار "شاخص اتحاد ریلی اوراسیا"[ii] حجم بار جابجاشده در مسیر روسیه – قزاقستان و بلاروس در مقطع ژانویه – آگوست 2023 با کاهش 48.95 درصدی به 149360 کانتینر 20 فوت رسید. این آمار تنها معادل 11.8% آمار اعلامی از سوی راه‌آهن چین (1.26 میلیون کانتینر 20 فوت) در همین زمان است. سال 2022 این سهم برابر 25.7% و در آوریل 2021 برابر 42.3% بود. اکنون همچنین تعداد کشورهای پذیرنده قطارهای عبوری از روسیه از 11 کشور دو سال پیش به 5 کشور بلژیک، مجارستان، لهستان، آلمان و هلند کاهش یافته‌اند.[1]

 

 نقش و جایگاه قزاقستان

 وضعیت صنعت حمل و نقل قزاقستان به روایت آمار (با درنظر گرفتن اینکه کل بار ارسالی چین به اروپا در سال 2022 از مسیر دریایی برابر 1.6 میلیارد تن بوده است):

	میزان بار جابجاشده/روش/مقطع زمانی	میلیون تن	رشد (نسبت به مدت مشابه سال ماقبل)	ملاحظات
1.	میزان بار جابجاشده در قزاقستان در نه ماه 2023	725.6	%3.2+
2.	میزان بار جابجاشده توسط راه‌آهن در قزاقستان در نه ماه 2023	308.1	-
3.	میزان بار جابجاشده توسط راه‌آهن در قزاقستان در کل 2022	405	%2.6-
4.	میزان ترانزیت بار قزاقستان در هشت ماه 2023	20.7	%25+	با 974500 کانتینر 20 فوت جابجا شده است. این میزان معادل 1.29% کل صادرات چین به اروپا از مسیر دریایی و شامل کالاهای پزشکی و گرانقیمت است به دلیل لزوم ارسال سریع به اروپا از طریق قزاقستان ارسال می‌شود.
5.	میزان ترانزیت بار قزاقستان در هشت ماه 2023 به صورت ریلی	17.1	-	تقریباً 82% کل بار ترانزیتی قزاقستان
6.	میزان ترانزیت بار قزاقستان در نه ماه 2023 به صورت جاده‌ای	3.6	%44+	سهم چین از این ترانزیت با 1.5 میلیون تن به دوبرابر افزایش رسیده است.
7.	میزان بار جابجاشده در قزاقستان در نه ماه 2023 به صورت جاده‌ای	5.5	%22+
8.	میزان ترانزیت بار قزاقستان در کل سال 2022	26.8	11.2%+
9.	بار جابجاشده ریلی در مسیر قزاقستان به ایران از طریق ترکمنستان تا پایان اکتبر 2023	1.6	%19+
10.	میزان بار جابجاشده در کریدور میانی (ترانس‌خزر) در هشت ماه 2023	1.74	%85+	به لحاظ تعداد کانتینر کاهش 37 درصدی وجود دارد. کلاً ظرفیت این مسیر سالانه 6 میلیون تن است که قزاقستان و آذربایجان قصد دارند تا 2027 این ظرفیت را به 10 میلیون تن برسانند.
11.	میزان بار جابجاشده در کریدور میانی (ترانس‌خزر) در کل سال 2022	1.68	%100+

 

در بستر تحولات ناشی از جنگ در شرق اروپا و اعمال تحریم‌ها علیه روسیه، قزاقستان در پی اجرای دستور رئیس‌جمهورش برای تبدیل به نقطه ثقل صنعت حمل و نقل و لجستیک اوراسیا است. قاسم-ژومارت توقایف، رئیس‌جمهور قزاقستان در تاریخ 10/06/1402 برنامه بلندپروازانه‌ای را برای تبدیل این کشور به "قدرتی تمام‌عیار" در این حوزه ترسیم نمود. وی دولت را مکلف کرد سهم حمل و نقل و لجستیک در تولید ناخالص داخلی کشور تا سال 2026 را به 9% برساند (این عدد در پایان 2022 برابر 6.2% تولید ناخالص داخلی و در نیمه نخست 2023 نیز برابر 5.9% بود).

دولت قزاقستان در همین راستا با تصویب مفهوم توسعه حمل و نقل و لجستیک 2030، چشم‌انداز توسعه بسترهای مختلف حمل و نقل شامل راه‌آهن، جاده، دریایی و هوایی و لجستیک لازم را مشخص نموده است. بر اساس آخرین آمارها، در نه‌ماهه 2023 برابر 725.6 میلیون تن بار در قزاقستان جابجا شده که نسبت به مدت مشابه سال ماقبل 3.2% رشد نشان می‌دهد.[2] در هشت ماه 2023، ترافیک ترانزیت قزاقستان به 20.7 میلیون تن رسید که معادل %25 از مقطع مشابه 2022 بیشتر بود. این تناژ با 974500 کانتینر 20 فوت جابجا شده است. در این مقطع 2.26 میلیون تن بار به صورت جاده‌ای جابجا شد که بیانگر 18.9% رشد نسبت به 2022 بود. در کل سال 2022 میزان 26.8 میلیون تن بار در قزاقستان ترانزیت شد. در مقطع 2021-2015 میانگین رشد سالانه ترانزیت بار توسط کلیه روش‌ها برابر 14.8% بوده است. قزاق‌ها می‌خواهند تا 2030 در راستای برنامه‌های این کشور برای توسعه ظرفیت حمل و نقل و لجستیک بار، حجم ترانزیت کالا از طریق قزاقستان به عدد 35 میلیون تن در سال برسد.[3] آنها ظرف 15 سال گذشته با هدف توسعه شبکه ترانزیت و کریدورهای میان‌قاره‌ای 35 میلیارد دلار در بخش حمل و نقل و لجستیک خود سرمایه‌گذاری نموده‌اند.[4]

 

راه‌آهن

راه‌آهن قزاقستان در 2022 جمعاً 405 میلیون تن بار جابجا نمود. در نه‌ماهه 2023 این عدد برابر 308.1 میلیون تن بوده است. تقریباً 90% بار ترانزیتی قزاقستان با شبکه ریلی این کشور جابجا می‌شود. 5 کریدور ریلی بین‌المللی مهم از قزاقستان عبور می‌کند. کریدورهای شمال-جنوب و ترانس‌آسیا (در قزاقستان از دوستیق[iii]/آلتینکول[iv] – موئینتی[v] – آستانه – پتروپاول) در مسیر چین – اروپا هستند. علاوه بر این، کریدور آسیای مرکزی راه‌آهن ترانس‌آسیا به عنوان پیونددهنده حیاتی ترانزیت میان روسیه و کشورهای آسیای میانه عمل می‌کند. این مسیر در قزاقستان از ساریاقاش[vi] در جنوب شروع و از طریق آریس[vii] و قندیاقاش[viii] به اوزینکی[ix] می‌رسد.

 مسیر دوستیق/آلتینکول – آقتوگای[x] – آلماتی – ساریاقاش نیز بخش از کریدور جنوبی خط‌آهن ترانس‌آسیا است که چین و جنوب شرق آسیا را به آسیای میانه و خلیج فارس متصل می‌کند.

 قزاقستان همچنین بخشی از برنامه کریدور تراسیکا (کریدور حمل و نقل اروپا، قفقاز و آسیا) است که سیزده کشور را دربر می‌گیرد. بخش قزاقستانی این کریدور نیز در ایستگاه دوستیق/آلتینکول آغاز و از طریق موئینتی و بینئو[xi] به بنادر آقتائو و کوریک در بخش غربی کشور می‌رود.

همچنین خط‌ریلی قزاقستان – ترکمنستان – ایران در مسیر شرقی کریدور شمال – جنوب، پیوند مستقیمی میان چین و ایران بوجود آورده است. در ده ماه 2023 میزان ترافیک بار در این مسیر به ایران با 25% رشد نسبت به سال قبل به 1.6 میلیون تن رسید. برای توسعه این مسیر طرف‌ها در حال ارتقاء زیرساخت‌ها و امکانات پایانه‌ای، رفع موانع اداری و ایجاد شرایط مطلوب برای شرکت‌های حمل و نقل هستند.

 مسیر بین‌المللی ترانس‌خزر (کریدور میانی)

این مسیر اکنون همچنین مورد توجه اروپا و آمریکا نیز هست. ترانس‌خزر یک مسیر چندروشی به طول 6180 کیلومتر است. در هشت ماه 2023 میزان حجم بار جابجاشده با کشتی در آن از مبدأ بنادر آقتائو و کوریک 1.74 میلیون تن بوده که در مقایسه با سال گذشته موید رشد 85 درصدی است. البته تعداد کانتینر جابجاشده 12600 عدد بود که نشاندهنده کاهش 37 درصدی است. این کاهش ناشی از استفاده تجار از مسیر دریایی اعلام‌شده است زیرا شرکت‌های حمل و نقل دریایی (از شرق چین به اروپا) قیمت خود را کاهش داده و نیز یارانه‌های دولت چین به حمل و نقل بار از طریق خزر نیز قطع شده است. در کل ظرفیت مسیر ترانس‌خزر شش میلیون تن شامل 80 هزار کانتینر 20 فوتی است.[5]

 اما در این مسیر گلوگاه‌های زیرساختی و دردسرهای اداری و گمرکی زیادی هست. دریای خزر نیز دریایی مواج است که وزش باد در آن باعث تاخیر در حرکت کشتی‌ها می‌شود. باری که از چین عازم اروپا شود از طریق کریدور میانی 38 روز در راه خواهد بود در حالیکه مسیر روسیه این بار را 12 روزه به مقصد می‌رساند. حتی با وجود حمایت‌های دولتی هم قیمت‌های ارسال بار بالا هستند.  اروپایی‌ها اما از آن حمایت می‌کنند. مائرسک (دانمارک) و دویچه بان[xii] (آلمان) سال گذشته خبر از همکاری در این مسیر دادند.[6]

 به منظور بهبود وضعیت ترانزیت در این کریدور قزاقستان و گرجستان نقشه راه دوجانبه‌ای را به امضاء رسانده و در نوامبر 2022 در آقتائو نیز توافقی سه‌جانبه میان قزاقستان، ترکیه و آذربایجان به امضاء رسید. این کشورها امیدوارند در سال 2027 ظرفیت ورودی ترانس‌خزر را از 6 میلیون تن به 10 میلیون تن سالانه افزایش داده و زمان تحویل کالا را نیز به 18-14 روز برسانند به طوری که سیر کالا در قزاقستان نهایتاً حدود 5 روز به طول بینجامد. برنامه‌های درنظرگرفته‌شده برای ارتقاء ظرفیت مسیر شامل دیجیتالی کردن امور اداری در مرزها و نقاط بازرسی، بنادر و دیگر امکانات زیرساختی و توسعه جغرافیایی مشارکت‌کنندگان کریدور از طریق جذب شرکای بیشتر نیز می‌باشد.

 به گفته مقامات قزاق، یک توافق دولتی با چین برسر توسعه مسیر ترانس‌خزر به ویژه برای حمل ریلی کانتینرها در مسیر چین – اروپا برای امضاء آماده شده است. این توافقنامه با هدف ارتقاء ظرفیت حمل بار در این مسیر، تسهیل تبادل اطلاعات ردگیری بار در داخل هر دو کشور تحریر شده است. قرار است قزاقستان مرکز لجستیک خود را در بندر خشک شی‌آن چین ساخته و یک پایانه چندمنظوره نیز در بندر پوتی گرجستان و یک هاب لجستیک در استان آلماتی احداث گردد.[7]

 قزاقستان به طور ویژه کارهای ساخت راه دوم در مسیر دوستیق-موئینتی با طول 836 کیلومتر را در حال انجام دارد. مقامات قزاقستانی می‌گویند این مسیر ظرفیت حمل بار میان چین و اروپا را 5 برابر افزایش داده و سرعت حمل بار را از 800 کیلومتر به 1500 کیلومتر در روز می‌رساند.[8] انجام این پروژه با برآورد سرمایه‌گذاری 543 میلیارد تنگه‌ای (1.1 میلیارد دلار) برای سال 2025 درنظرگرفته شده است. دولت قزاقستان پروژه را از محل صندوق ملی با خرید اوراق قرضه از صندوق ملی رفاه سمروغ قزینه تامین خواهد کرد.

 همچنین خط‌آهن جدید دربازا[xiii]-مکتارال[xiv] نیز ضمن کاهش بار ترافیک ایستگاه ساریاقاش، قزاقستان را به ازبکستان متصل و مکتارال را نیز در شبکه اصلی ریلی قزاقستان یکپارچه خواهد نمود. این مسیر اتصالات ترانزیتی با ایران، افغانستان، پاکستان و هند را نیز بهبود خواهد بخشید. مطالعات امکان‌سنجی این پروژه در اکتبر 2023 خاتمه یافت. در مقطع 2025-2024 هزینه انجام این پروژه برابر 250 میلیارد تنگه (523.1 میلیون دلار) ارزیابی شده است که از محل صندوق ملی تامین خواهد شد.

 قزاقستان همچنین قصد دارد مسیر 272 کیلومتری ریلی بختی - آیاگوز[xv] را با سرمایه‌گذاری 577.5 میلیارد تنگه (1.2 میلیارد دلار) و با تامین اعتبار از سوی بانک توسعه اوراسیا و احتمالاً بخش خصوصی احداث کند که باعث کاهش فشار بر ایستگاه‌های مرزی دوستیق و آلتینکول بوده و ظرفیت حمل بار میان چین و قزاقستان را تا 20 میلیون افزایش خواهد داد.

 بنادر اصلی

طبیعتاً در توسعه مسیرهای حمل و نقلی، بنادر قزاقستان از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. آقتائو به عنوان چهارراهی برای مسیرهای چندمنظوره حمل و نقل جهانی عمل می‌کند. موقعیت راهبردی این بندر زمینه را برای تداوم ترابری محصولات مختلف از جمله بار خشک، نفت خام و مشتقات در جهات مختلف توسط آن مهیا می‌سازد. بنابر اعلام وزارت حمل و نقل قزاقستان‌ هاب کانتینری جدید در آقتائو به ظرفیت 200 هزار کانتینر 20 فوت و با سرمایه 20.2 میلیارد تنگه (42.3 میلیون دلار) قرار است در سال 2025 ساخته شود. دولت قزاقستان در پی سرمایه‌گذار است. پایانه دریایی سرژه در بندر کوریک نیز در 29 سپتامبر 2023 افتتاح شد. این پروژه شامل یک پایانه غلات به ظرفیت یک میلیون تن، یک پایانه نفتی به ظرفیت 5.5 میلیون تن و یک پایانه دیگر به ظرفیت سه میلیون تن است.

 مسیرهای جاده‌ای

هشت کریدور جاده‌ای بین‌المللی به طول 13200 کیلومتر از قزاقستان عبور می‌کنند. جاده اروپای غربی – غرب چین به طول 2747 کیلومتر یکی از بزرگراه‌های کلیدی است که از قزاقستان عبور کرده و بخش قزاقستان آن در فاصله 2017-2009 بازسازی شد.

 کریدورهای مختلفی با عبور از قزاقستان، چین و اروپا را متصل می‌کنند. یکی از این راه‌ها از چین شروع و با عبور از سِمِی و پاولودار در قزاقستان به اومسک در روسیه وصل می‌شود. این مسیر 1116 کیلومتر طول دارد. این کریدور یکی از مسیرهای اصلی شرق قزاقستان است. در 2023 قزاقستان بازسازی جاده 893 کیلومتری آقتوبه – آتیرائو – آستاراخان را در برنامه دارد. تا 2025 نیز قزاق‌ها جاده آتیرائو – اورالسک – ساراتوف (روسیه) به طول 587 کیلومتر را بازسازی خواهند نمود. رومن واسیلنکو، معاون وزیر خارجه قزاقستان در کنفرانسی مطبوعاتی در تاریخ 1402.08.01 اعلام کرد کشورش برای پیشبرد این جاده مهم از اتحادیه اروپایی، آمریکا، روسیه، چین و سایر کشورهای منطقه و موسسات مالی و اعتباری بین‌المللی سرمایه جذب خواهد نمود.[9] به گفته واسیلنکو، برآوردها و مطالعات امکان‌سنجی پروژه به مدت یک سال در حال انجام بوده و مقرر است در ژانویه 2024 همایش سرمایه‌گذاری مربوطه در بروکسل برگزار شود.[10]

 به گفته ساتجان آبلالیِف، معاون وزیر حمل و نقل، در نه ماه نخست 2023 حجم بار جاده‌ای جابجاشده در قزاقستان برابر 5.5 میلیون تن و 22% بیشتر از مدت مشابه سال قبل است. از این میزان، 3.6 میلیون تن مربوط به ترانزیت بوده است که نسبت به مدت مشابه سال 2022 برابر 44% رشد نشان می‌دهد. سهم چین از این ترانزیت با 1.5 میلیون تن به دوبرابر افزایش رسیده است.

 به گفته کارشناسان، چین سالانه 1.6 میلیارد تن کالا از طریق دریا به اروپا می‌فرستد که کمتر از  درصد آن از مسیر جاده‌ای قزاقستان ترانزیت می‌شود. این کالاها عمدتاً شامل اقلام پزشکی و کالاهای گران قیمت هستند که مستلزم سرعت در ارسال می‌باشند.

 توسعه ناوگان جاده‌ای حمل بار نقش مهمی در رقابتی بودن بازار حمل و نقل قزاقستان ایفا می‌نماید. این کشور قصد دارد در سال‌های آتی تجهیزات حمل جاده‌ای را دوبرابر نماید. بدین منظور وزارت حمل و نقل پیشبرد برنامه جذب نمایندگی‌های شرکت‌های بزرگ حمل و نقل بین‌المللی را در دستور کار خود دارد. به گفته آبلالیف:"قزاقستان مشغول مذاکره و پیشبرد توافقات دولتی در حوزه حمل و نقل جاده‌ای با دانمارک، مقدونیه، پرتغال و امارات است. از طریق امارات دسترسی به بنادر خلیج فارس و بازار بار هند، پاکستان و سایر کشورها را پیگیری می‌کنیم. همزمان، با ایجاد سامانه اتوماسیون صدور مجوز بار خارجی بر اساس سفارش بار، شرایط رقابت داخلی برای شرکت‌های قزاقستانی نیز عادلانه‌تر خواهد شد".[11]

 توسعه حمل و نقل جاده‌ای به طور مستقیم بر کلیه بخش‌های اقتصاد قزاقستان تاثیرگذار ارزیابی می‌شود. هم‌اکنون 8 کریدور بزرگراهی بین‌المللی به طول جمعاً 13 هزار کیلومتر از قزاقستان عبور می‌کند که مسیر اروپای غربی – غرب چین، شمال – جنوب و اروپا – قفقاز – آسیا (تراسیکا) مهم‌ترین آن هستند. 5 کریدور ریلی راهبردی نیز از قزاقستان عبور می‌کنند.

 قزاق‌ها به خوبی بر اهمیت رفع موانع توسعه این کریدورها وقوف دارند. اطاله فرایندهای اداری مجوزها و امور گمرکی، عدم توسعه‌یافتگی زیرساخت‌ها و سازماندهی ضعیف حمل و نقل است جزء موارد مهم مشکلات این کشور است.

[i] Malaszewicze

[ii] Eurasian Rail Alliance Index”

[iii] Dostyk

[iv] Altinkol

[v] Moyynty

[vi] Saryagash

[vii] Arys

[viii] Kandyagash

[ix] Ozinki

[x] Aktogay

[xi] Beineu

[xii] Deutche Bahn

[xiii] Darbaza

[xiv] Maktaral

[xv] Bakhty - Ayagoz

[1] Available at:

https://pdf.defence.pk/threads/china-europe-rail-shipments-shunned-amid-ukraine-war-have-triggered-a-train-reaction.780541/

[2] Available at:

https://astanatimes.com/2023/11/kazakhstan-capitalizes-on-geopolitical-shifts-to-emerge-as-eurasias-transport-and-logistics-hub/

[3] Ibid

[4] Available at:

https://astanatimes.com/2023/12/kazakhstan-plans-to-boost-volume-of-cargo-transit-from-china-to-europe-by-2029/

[5] Available at:

https://astanatimes.com/2023/11/kazakhstan-capitalizes-on-geopolitical-shifts-to-emerge-as-eurasias-transport-and-logistics-hub/

[6] Available at:

https://pdf.defence.pk/threads/china-europe-rail-shipments-shunned-amid-ukraine-war-have-triggered-a-train-reaction.780541/

 

[7] Available at:

https://astanatimes.com/2023/11/kazakhstan-capitalizes-on-geopolitical-shifts-to-emerge-as-eurasias-transport-and-logistics-hub/

 

[8] گزارش  "تلاش قزاقستان برای تبدیل شدن به یک قدرت در زمینه حمل و نقل و لجستیک"، سامت خیراندیش میلاد، 20/07/1402

[9] Available at:

https://astanatimes.com/2023/11/kazakhstan-capitalizes-on-geopolitical-shifts-to-emerge-as-eurasias-transport-and-logistics-hub/

[10] Available at:

https://astanatimes.com/2023/11/for-astana-diplomacy-investment-not-a-zero-sum-game/

 

[11] Available at:

https://astanatimes.com/2023/12/kazakhstan-plans-to-boost-volume-of-cargo-transit-from-china-to-europe-by-2029/