تاثیر موافقت‎نامه منطقه تجارت آزاد آفریقا بر اقتصاد اتیوپی

با آغاز مرحله تجاری موافقت‎نامه منطقه تجارت آزاد آفریقا از اول ژانویه 2021 فرصت‎های زیادی بر روی اکثر کشورهای آفریقایی از جمله اتیوپی گشوده شد. دستیابی به بازار بزرگ قاره آفریقا و افزایش درآمدهای صادراتی از جمله مهمترین مزایای پیوستن و بهره‎وری از این منطقه می‌باشد. پیوستن به منطقه تجارت آزاد و برداشته شدن موانع تعرفه‎ای می‎تواند صادرات اتیوپی در داخل آفریقا را رونق دهد. این کشور از لحاظ تولید محصولات کشاورزی از مزیت بالای صادراتی برخوردار است که می‎تواند از پتانسیل‎های دست نخورده موجود بیشترین استفاده را در جهت افزایش ذخایر ارزی خود ببرد. البته عدم تنوع در محصولات صادراتی، ضعف بخش خصوصی و فقدان شرکت های بزرگ تولیدی از جمله چالش‎هایی است که توان رقابتی اتیوپی را در بازارهای آفریقایی تا حدودی سلب می‎نماید. به این عوامل باید کاهش درآمدهای تعرفه‎ای و مالیاتی را نیز اضافه نمود که در کوتاه مدت اثرات منفی بر اقتصاد اتیوپی خواهد گذاشت.

مرحله تجاری موافقت‎نامه منطقه تجارت آزاد آفریقا بطور رسمی از اول ژانویه 2021 آغاز گردید. این موافقت‎نامه به دنبال گردهم آوری یک جمعیت 1.3 میلیارد نفری در یک بازار اقتصادی 3.4 تریلیون دلاری می‎باشد که در نوع خود بزرگترین منطقه تجارت آزاد پس از تاسیس سازمان تجارت جهانی می‌باشد. 54 کشور عضو اتحادیه آفریقا به جز اریتره این موافقت‎نامه را امضاء و 34 کشور آنرا به تصویب رساندند. اتیوپی نیز نوزدهمین کشوری بود که در تاریخ 10 آوریل 2019 اسناد تصویب این موافقت نامه را تودیع نمود. هدف اصلی این موافقت‎نامه ایجاد یک بازار واحد قاره‎ای برای کالا و خدمات است که جریان آزاد تجارت و سرمایه‎گذاری‎ها را تضمین می‎نماید. موافقت‎نامه مذکور همچنین مسیر را برای تاسیس یک اتحادیه گمرکات قاره‎ای و آفریقایی هموار می‎نماید. این توافق‎نامه یک سازو کار دسترسی به بازارهاست که انتظار می‎رود مزایای زیادی برای کشورهای آفریقایی به همراه داشته و تجارت بین آفریقایی را از طریق آزادسازی روندهای تجاری، تقویت نماید.

برنامه اقدام تقویت تجارت بین آفریقایی هفت مجموعه اقدامات اولویت بندی شده را مشخص کرده که عبارتند از: سیاست تجاری، تسهیل تجارت و ظرفیت سازی، زیرساخت‎های مربوط به تجارت، تجارت مالی، اطلاعات تجاری و ادغام بازارهای عامل. این امر منجر به ایجاد بازار بسیار بزرگتری خواهد شد که رقابت را بهبود می‎بخشد و تولید را در مرزهای آفریقا تشویق و سبب ارتقاء استاندارد کالاهای تولیدی می‎شود. یکی از اصلی‎ترین اقداماتی که کشورهای عضو این منطقه باید انجام دهند برداشتن 90 درصد تعرفه‎های کالا و خدمات است که طی یک برنامه زمانبندی شده باید انجام پذیرد. اتیوپی نیز اخیراً موافقت خود را جهت کاهش تدریجی تعرفه‌ها تا 90 درصد طی 15 سال آینده اعلام نموده است.

مزایای موافقت نامه منطقه تجارت آزاد آفریقا برای اتیوپی

مهمترین خصیصه تجارت آفریقا در جوامع اقتصادی منطقه‎ای این است که این تجارت یا در درون خود این جوامع است و یا با یک جامعه دیگر است و بطور مناسبی در سراسر دیگر جوامع پراکنده نشده است. روابط تجاری در میان 8 جامعه اقتصادی منطقه‎ ای تنها بر گروه‎های اندکی متمرکز است. در این راستا موافقت‎ نامه منطقه تجارت آزاد آفریقا می‎تواند فرصت مناسبی  را در راستای ایجاد یک فضای سازنده جهت گفتگو و مذاکره در خصوص تجارت در سراسر این 8 جامعه اقتصادی فراهم آورد. تجارت درون آفریقایی در مقایسه با تجارت با خارج از آفریقا، با تعرفه‎های نسبتاً بالایی مواجه است. بنابراین حذف تدریجی تعرفه‎ها برای تجارت درون آفریقایی جهت تقویت صادرات و بهره ‎مندی از بازارهای آفریقا بسیار ضروری است.

طبق برآوردهای کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای آفریقا در صورت حذف تعرفه‎ها بر واردات کالا و خدمات، تجارت درون آفریقایی 53.2 درصد افزایش خواهد یافت که در صورت برداشته شدن موانع غیر تعرفه‎ای حتی دو برابر هم خواهد شد. این موافقت ‎نامه با تشویق کشورهای آفریقایی به تمرکز بر تولیدات و محصولات کشاورزی که به کارگر زیاد نیاز دارند، می‎تواند در ایجاد فرصت‎های شغلی برای جوانان بسیار موثر باشد. شرکت‎ های کوچک و متوسط که 80 درصد کسب و کارهای این قاره را به خود اختصاص می دهند می ‌توانند از از طریق این موافقت نامه دسترسی بهتری به بازارهای آفریقایی پیدا کنند.

کاهش زمان ترخیص کالا و بهبود وضعیت حمل و نقل از اثرات مثبت این موافقت نامه خواهد که برای کشورهای کشاورزی محور که محصولات صادراتی شان فاسد شدنی است، بسیار مفید خواهد بود. همچنین وضعیت نا امنی غدایی در آفریقا را بهبود خواهد بخشید. تسهیل تجارت، حمل و تقل و ترتیبات همکاری‌های گمرکی برای کشورهای محصور در خشکی که باید برای حمل و نقل کالا متحمل هزینه‌های بالا و اتلاف زمان شوند بسیار راه‎گشا خواهد بود. بطور کلی موافقت نامه مذکور سبب رشد تولید ناخالص داخلی، اشتغال‎زایی و افزایش تجارت درون آفریقایی خواهد شد. از دیگر اثرات منطقه تجارت آزاد آفریقا، ایجاد تنوع و توسعه صادرات محصولات صنعتی و تکنولوژیکی کشورهای عضو اتحادیه آفریقا می‎باشد.

از سال 2013 تا سال 2017 صادرات اتیوپی به آفریقا نسبتاً ثابت بوده گرچه واردات افرایش یافته است. در سال 2017 کسر تجاری اتیوپی رقمی در حدود 300 میلیون دلار بوده است. در این مقطع زمانی این کشور در حدود 800 میلیون دلار واردات و 500 میلیون دلار صادرات داشته است. با نگاهی به مقاصد صادراتی اتیوپی در سال 2018-2019 متوجه خواهیم شد آسیا با 41.6 درصد بیشترین سهم صادراتی اتیوپی را به خود اختصاص می‎دهد و پس از آن اروپا با 25.4 درصد و آفریقا با 20.8 و آمریکا با 11.3 درصد قرار دارند. آسیا با 62.3 درصد همچنین بزرگترین مقصد وارداتی اتیوپی است و پس از آن اروپا با 21.4 درصد، آمریکا با 10 درصد و آفریقا با 6.2 درصد قرار دارند. از سال 2013-2018 میانگین سهم آفریقا در کل صادرات اتیوپی در حدود 20.4 درصد و سهم آن در واردات اتیوپی 4.33 درصد بوده است.

پیوستن به منطقه تجارت آزاد و برداشته شدن موانع تعرفه‎ای می‌تواند صادرات اتیوپی در داخل آفریقا را رونق دهد. این کشور از لحاظ محصولات کشاورزی از مزیت بالای صادراتی برخوردار است که می‎تواند از پتانسیل‎های دست نخورده موجود بیشترین استفاده را در جهت افزایش ذخایر ارزی خود ببرد. طبق اطلاعات موجود مهمترین مقصد صادراتی محصولات کشاورزی اتیوپی از قبیل قهوه، گل، حبوبات، غلات، دانه‎های روغنی، کنجد و دام زنده خارج از آفریقاست که علت اصلی آن وضع تعرفه‎ های سفت و سخت از سوی کشورهای آفریقایی است. مهمترین واردت کننده گل ‎های اتیوپی، اروپا است که 90 درصد آن به هلند صادر می‎شود. قهوه که جز مهمترین کالای صادراتی اتیوپی است طبق آمارهای سال 2017-2018 عمدتاً به شش کشور آلمان (22%)، عربستان (16%)، آمریکا (11%)، بلژیک (7%)، سودان (6%) و ایتالیا (5%) صادر شده است.

در حال حاضر بخاطر مزایای جغرافیایی بسیاری از دام زنده در بازار شرق آفریقا فروخته می‎شود و اتیوپی با شرایط تعرفه ای سفت و سختی نسبت به رقبایش روبرو است. سومالی، سودان و مصر  بزرگترین وارد کنندگان دام زنده سنگین هستند. از دیگر محصولات کشاورزی صادراتی اتیوپی حبوبات است که طبق اعلام سازمان خوابار جهانی، این کشور از بزرگترین تولیدکنندگان و صادر کنندگان این محصول می‎باشد. اتیوپی همچنین از پتانسیل بسیار بالایی در صادرات کنجد برخوردار است. بزرگترین خریدار این محصول از اتیوپی چین است در حالی که پتانسیل بسیار زیادی برای صادرات این محصول در شرق آفریقا وجود دارد. بطورکلی منطقه تجارت آزاد می‎تواند سهم اندک اتیوپی از بازار صادراتی آفریقا را که در حال حاضر در حدود 20 درصد بطور چشمگیری افرایش دهد. از دیگر مزایای این موافقت ‎نامه ارزان‎ تر شدن هزینه واردات از آفریقا برای اتیوپی نسبت به قاره‌های دیگر است.

در بخش صنعت نیز پتانسیل‎ های زیادی پیش روی اتیوپی قرار دارد. این کشور از پتانسیل بالای صادراتی چرم به شرق آفریقا، چین و اتحادیه اروپا برخوردار است. تقاضای بسیار زیادی برای محصولات پوست و چرم اتیوپی در بازارهای آفریقایی وجود دارد که اتیوپی می‎تواند از این منطقه تجارت آزاد در زمینه این محصولات به رقابت بپردازد. این کشور همچنین از پتانسیل صادرات کتان و محصولات نساجی به شرق افریقا برخوردار است. این موافقت نامه فرصت‎های خوبی را برای بهره مندی از بازار آفریقا پیش روی این کشور قرار می دهد. در این کشور پارک‎های صنعتی متعددی توسط دولت و بخش خصوص احداث شده که به صادرات محصولات نساجی، چرم و سایر محصولات به بازارهای بین المللی مشغولند. آزاد سازی بازارهای آفریقا در جذب سرمایه گذاری مستقیم خارجی برای این پارک ها نیز نقش موثری خواهد داشت.

چالش‎های موافقت نامه منطقه تجارت آزاد آفریقا برای اتیوپی

یکی از چالش های پیش روی منطقه تجارت آزاد بحث نهایی سازی امتیازات تعرفه ای و ارائه برنامه زمانبندی لغو تعرفه‎ها توسط کشورهای عضو اتحادیه آفریقا است. این امر فرایندی زمانبر است و باید در خصوص 200 مورد تعرفه‎ای بحث و مذاکره صورت گیرد. همچنین تصویب برنامه زمانبندی امتیازات تعرفه ‎ای از سوی کشورها نیاز به زمان زیادی دارد. صادرات آفریقا غالباً تحت تاثیر محصولات کشاورزی و منابع معدنی قرار دارد و بخش خصوصی آن نسبتاً ضعیف و مشتمل بر شرکت‎های کوچک و غیر رسمی است. شمار قابل توجهی از محصولات توسط شرکت‎های بزرگ خارجی و از طریق سرمایه‎گذاری مستقیم خارجی تامین می‎گردد و لذا دستیابی به یک پروتکل تجاری در خصوص اهداف کالایی چالش برانگیز خواهد بود.

مهمترین چالشی که قاره آفریقا با آن مواجه است ناشی از شکاف زیاد توسعه‎ای میان کشورهای این قاره می‎باشد. در این راستا رشد زیاد اقتصادی و رفاهی نصیب کشورهایی خواهد شد که از ظرفیت های بالایی در بخش تولیدی برخوردارند و در مقابل اقتصادهای کوچک و کم‎تر توسعه یافته در نتیجه کاهش تعرفه‎ها با کاهش قابل توجه درآمدهای مالی مواجه خواهند شد که بر صنایع داخلی‎شان تاثیر منفی خواهد گذاشت. به عنوان مثال کشورهای مصر، نیجریه و آفریقای جنوبی جمعاً حدود 50 درصد تولید ناخالص داخلی قاره آفریقا را به خود اختصاص می دهند. کاهش قابل توجه درآمدهای تعرفه ای و توزیع نابرابر هزینه‌ها و منافع از مهمترین چالش های پیش روی اکثر کشورهای آفریقایی می‌باشد.

از جمله چالش هایی که اتیوپی در حوزه صادرات محصولات کشاورزی با آن مواجه است عدم تنوع و وابستگی به بازار یک یا دو کشور است که صادرات آن را در قبال نوسانات شدید قیمتی و کاهش بلند مدت قیمت‎ها آسیب‎پذیر نموده و بر درآمدهای صادراتی این کشور تاثیر منفی می‎گذارد. لذا اتیوپی برای بهره ‎وری بهتر از منطقه تجارت آزاد باید برای تنوع بخشی و کسب بازارهای بیشتر صادراتی تلاش نماید. از لحاظ صنعتی اتیوپی در سطح پایینی قرار دارد که همین سبب می‌شود توان رقابت با شرکت‎های بزرگ در سایر کشورها را نداشته باشد. بخش صنعت اتیوپی عمدتا تحت تاثیر شرکت‎های کوچک و صنایع مبتنی بر منابع قرار دارد. سهم محصولات صنعتی در کل صادرات اتیوپی نیز رقم پایینی است و طبق آمارهای سال 2016-2017 کمتر از 13 درصد بوده است. همچنین محصولات صادراتی بخش تولید اتیوپی از ارزش پایینی برخوردار هستند که عمدتا محصولات چرمی، نساجی، پوشاک و صنایع گوشتی را تشکیل می‎دهند که بر توان رقابتی آن تاثیر می‎گذارد.

نتیجه گیری

با توجه به سهم پایین اتیوپی در تجارت با قاره آفریقا، موافقت نامه منطقه تجارت آزاد فرصت‎های زیادی را پیش روی این کشور برای دسترسی به بازارهای صادراتی قاره آفریقا و در نتیجه افزایش درآمدهای آن قرار می‎دهد. اگرچه ممکن است این کشور در کوتاه مدت و در دوران گذار با چالش‎هایی همچون بیکاری، کاهش درآمدهای دولتی از ناحیه تعرفه و مالیات‎های داخلی مواجه شود ولی با توجه به اینکه سهم واردات اتیوپی از قاره آفریقا پایین است خیلی از این جهت متاثر نخواهد شد. یکی از مهمترین چالش های اتیوپی جهت ورود به یک بازار بزرگ قاره‎ای، فقدان بخش خصوصی قوی و عدم برخورداری از شرکت های بزرگ و قدرتمند تولیدی است که توان رقابت را از این کشور در بازار واحد آفریقایی تا حدودی سلب می نماید.