سرمایه گذاری کشورهای عرب حوزه خلیج فارس در اتیوپی و تاثیر آن بر توسعه این کشور

روابط اتیوپی با کشورهای حوزه خلیج فارس به ویژه عربستان سعودی و امارات طی یکسال و نیم گذشته بطور قابل ملاحظه ای توسعه یافته است. حجم بالای تزریق منابع مالی از سوی کشورهای فوق الذکر در اتیوپی نشان دهنده رویکرد و اهتمام مقامات جدید اتیوپیایی جهت جذب سرمایه‌های نفتی کشورهای عربی جهت توسعه زیرساخت ها و رسیدن به رشد اقتصادی پایدار است. تغییرات سیاسی در کشور اتیوپی و تسهیل روند سرمایه گذاری خارجی در این کشور در کنار متغیرهای سیاسی شرایط را برای افزایش نفوذ کشورهای عربی در این کشور فراهم آورده است و انتظار می رود با توجه به اهدافی که اتیوپی برای دستابی به رشد اقتصادی پایدار در آینده ترسیم نموده این روابط بیش از پیش افزایش یابد و عرصه را برای کشورهای ترکیه، قطر و دیگر کشورها تنگ تر نماید.

با روی کار آمدن دکتر ابی احمد در اتیوپی تغییرات کیفی چند وجهی در روابط بین این کشور و کشورهای عرب خلیج فارس ایجاد شد. در واقع از دیدگاه مقامات جدید اتیوپی کشورهای عرب  حوزه خلیج فارس از این جهت که از پتانسیل عظیم سرمایه ای جهت سرمایه گذاری در بخش های مختلف اتیوپی بعلاوه همجواری جغرافیایی برخوردار می‌باشند، واجد اهمیت هستند  از دیدگاه آنان سیاست بازگشایی مرزهای اقتصادی و حرکت به سوی خصوصی سازی تکمیل کننده رابطه مفقوده در تجارت و سرمایه گذاری در اتیوپی و جلب سرمایه‌های خارجی از جمله کشورهای حوزه خلیج فارس می‌باشد.
از جنبه داخلی مهمترین عامل رشد سرمایه گذاری مستقیم خارجی و سرمایه گذاری مشترک در کشور اتیوپی مربوط به تغییرات سیاسی در این کشور طی یکسال گذشته است. در واقع از زمان روی کار آمدن ابی احمد به عنوان نخست وزیر ، این کشور شاهد تغییرات اساسی بوده است. وی به تنش های دو دهه ای با اریتره پایان داد، اصلاحات جدیدی را جهت کاستن از سرکوب ها ارائه و وعده داد که اولین انتخابات آزاد و عادلانه را در اتیوپی برگزار نماید. ابی احمد دوره جدیدی را آغاز کرد و شروع به جذب حمایت کشورهای عرب حوزه خلیج فارس نمود. وی با زیرکی و با آگاهی از وابستگی امارات و عربستان به موقعیت ویژه کشورهای ساحلی دریای سرخ و شاخ آفریقا، در عین پذیرش حمایت های مالی و همکاری‌های مشترک اقتصادی – امنیتی، خود را از بحران‌های خلیج فارس بویژه بحران قطر- سعودی دور نگه داشته است. در واقع در دوران وی شاهد نوعی چرخش در سیاست خارجی اتیوپی که برای دهه‌ها به دنبال این بود که استقلالش را در قبال دولت های خارجی حفط نماید، هستیم.
برای کشورهای شاخ آفریقا که از لحاظ منابع در فقر می‌باشند، منافع اقتصادی ناشی از سرمایه گذاری کشورهای خلیج فارس بسیار حایز اهمیت است. اتیوپی از جمله کشورهایی است که از کمبود ارزهای خارجی رنج می‌برد. این کشور که برای رشد اقتصادی دو رقمی‌برنامه ریزی نموده خویش ، نیازمند سرمایه گذاری خارجی به عنوان موتور اولیه توسعه در هر اقتصادی است. به بیان دیگر سرمایه گذاری مستقیم خارجی یک منبع مهم برای تولید فرصتهای سرمایه ای و درآمدی برای کشورهای کمتر توسعه یافته است. این امر بطور خاص برای اتیوپی صادق است که از سرمایه داخلی کافی برای تامین پروژهای عظیم سرمایه گذاری برخوردار نیست. طبق آمار منتشره توسط آنکتاد، اتیوپی در سالهای 2017 تا 2018 جز پنج کشور نخست در جذب سرمایه گذاری خارجی در آفریقا بوده است.

شکل 1- جریان سرمایه گذاری خارجی در آفریقا (5 تا از بزرگترین پذیرندگان سرمایه خارجی - مقادیر به میلیون دلار می‎باشد)

بر اساس اعلام این سازمان، در سال 2018 اتیوپی میزبان 3.3 میلیارد سرمایه گذاری خارجی بوده و انتظار می‎رود با توجه به افزایش شمار پارک های صنعتی کشور این میزان در سال 2019، شاهد افزایش چشمگیری باشد. شایان ذکر است سرمایه گذاری خارجی در جهان در سال 2018 معادل 1.3 تریلیون دلار بوده است.
بطورکلی شرق آفریقا از مناطقی است که بیشترین و سریعترین رشد اقتصادی را در میان سایر مناطق این قاره دارد. این منطقه در سال 2018 رشد 6.2 درصدی در تولید ناخالص داخلی را به ثبت رسانده است. اتیوپی که یکی از بزرگترین اقتصادهای شرق آفریقاست از نظر سرانه تولید ناخالص داخلی در رتبه ششم بعد از جیبوتی، کنیا، کومور، ارتیره و جمهوری متحده تانزانیا قرار می‌گیرد. در سال 2018 هردو کشور جیبوتی و اتیوپی رشد بیش از 5 درصدی در تولید ناخالص داخلی را به ثبت رساندند.(1)
طبق آمارهای کمیسیون سرمایه گذاری اتیوپی، این کشور طی نه ماهه اول تقویم مالی اتیوپی که از 8 ژوئیه 2018 آغاز شده در حدود 1.83 میلیارد دلار سرمایه گذاری مستقیم خارجی جذب نموده است که نسبت به آمار سال قبل که توسط آنکتاد منتشر شده کاهش نشان می دهد. این سرمایه گذاری‌ها توسط 152 شرکت خارجی از کشورهایی همچون: چین، اندونزی، مالزی، هنگ کنگ، عربستان سعودی، کره، مصر، سودان و نروژ تامین شده است. این سرمایه گذاری‌ها در بخش های مختلفی همچون شکر، پلاستیک، تولید تلفن همراه، کابل، فلزات، ساختمان سازی، ال پی جی و... بوده است. (2)
به گفته کارشناسان حرکت اتیوپی به سوی بازگشایی اقتصادش به روی سرمایه گذاری بخش خصوصی، زمینه مناسبی برای سرمایه گذاران حوزه خلیج فارس در این کشور فراهم آورده است. ابتکار عمل " تسهیل در تجارت " که توسط نخست وزیر ارائه گردید نقش اساسی در کم کردن بروکراسی‌های دست و پا گیر که سرمایه گذاران خارجی با آن مواجه بودند، داشت.
کارشناسان معتقدند حاصلخیزی خاک اتیوپی در کنار شرایط مناسب آب و هوایی و سازگاری آن نسبت به کشت طیف گسترده ای از محصولات کشاورزی و همچنین منابع نسبتاٌ زیاد آبی، می‌تواند مطابق با اولویت های کشورهای خلیج فارس برای سرمایه گذاری در بخش کشت فرا سرزمینی باشد. اکثر کشورهای خلیج فارس بخاطر شرایط نامطلوب آب و هوایی و کمبود بارندگی وابسته به واردات محصولات غذایی از کشورهای خارجی هستند و لذا اتیوپی می‌تواند با فراهم آوردن شرایط، ارزهای خارجی را برای اقتصاد رو به رشدش جذب کند و از آنجایی که کشورهای عرب حوزه  خلیج فارس از سرمایه‌های نفتی هنگفتی برخوردارند، ترغیب کشورهای یاد شده به سرمایه گذاری در بخش کشاورزی اتیوپی می‌تواند برای اقتصاد این کشور بسیار مفید باشد.

در کنار عوامل ذکر شده، از متغییرهای سیاسی تاثیر گذار بر تحولات شاخ آفریقا که تاثیرات زیادی هم بر شرایط اقتصادی این منطقه دارند نمی‌توان چشم پوشی کرد. به عنوان نمونه یکی از علل حضور فعال عربستان در منطقه شاخ افریقا از جمله اتیوپی جدای از اینکه این منطقه حوزه پیرامونی عربستان است و از منظر تجاری، اقتصادی، امنیتی و مهاجرت برای این کشور مهم است، می‌تواند رقابت های منطقه ای با ترکیه، قطر و سایر کشورهای این حوزه باشد.  برای امارات تهدید رو به رشد دزدی دریایی در سومالی در دهه 2000 همراه با شیوع جنگ در یمن در سال 2015 این کشور را ترغیب نمود که تمرکز جدیدی روی منطقه شاخ آفریقا نماید. رشته بندرها و پایگاه‌های آن در امتداد حاشیه جنوبی شبه جزیره عربستان و تا دریای سرخ بخشی از استراتژی این کشور جهت تاثیر گذاری بر منطقه شاخ آفریقا به ویژه از طریق تصاحب شریان‌های اقتصادی آن است.

سرمایه گذاری کشورهای حوزه خلیج فارس در اتیوپی
حکومت اتیوپی سرمایه گذاری‌های زیادی را برای توسعه شبکه‌های زیر ساختی این کشور انجام داده و در حال تنظیم سیاست هایی برای ایجاد فضای مطلوب سرمایه گذاری خارجی است. این تلاشها شاهد موفقیت در جذب شرکت های بزرگ حوزه خلیج فارس برای سرمایه گذاری در این کشور چه بصورت مستقیم و چه مشترک بوده است. از میان چهار کشور عربستان، امارات، قطر و کویت، سهم عربستان و امارات از سایرین به مراتب بیشتر است. در واقع سرمایه گذاری‌های انجام شده توسط این دو کشور در اتیوپی بخش بزرگی از تمام سرمایه گذاری‌های کشورهای خلیج فارس در منطقه شاخ آفریقا را تشکیل می دهد.

شکل 2- سرمایه گذاری کشورهای  عربی حوزه خلیج فارس در شاخ آفریقا: 2000 الی 2017

از لحاظ پراکندگی جغرافیایی نیز کشور اتیوپی بیشترین حجم سرمایه گذاری در شاخ آفریقا را به خود اختصاص داده است.

شکل 3- نقشه سرمایه گذاری کشورهای عرب حوزه خلیج فارس در شاخ آفریقا: 2000 الی  2017

سرمایه گذاری عربستان در اتیوپی در درجه اول در بخش های کشاورزی و تولیدی و همچین در بخش انرژی پاک می‌باشد. مهمترین سرمایه گذار عربستانی در این کشور شیخ محمد العمودی است. وی از طریق کمپانی اش به نام MIDROC در بخش های مختلف از جمله کشاورزی، تولید، معدن و ساختمان سازی سرمایه گذاری کرده است. مهمترین مقصد سرمایه گذاری عربستان در اتیوپی شهرهای آدیس آبابا و اوروما می‌باشد. اخیراً نیز کمپانی عربستانی Acwa Power قراردادی را با اتیوپی در زمینه پروژه‌های انرژی خورشیدی به امضاء رسانده است.
همانند عربستان سعودی، سرمایه گذاری امارات عربی متحده در اتیوپی نیز بسیار گسترده است و عمدتاً در دو شهر آدیس‎آبابا و اوروما متمرکز می‌باشد. کارخانه داروسازی امارتی Julphar از جمله شرکت هایی است که در اتیوپی مشغول به فعالیت می‌باشد . شرکت توسعه ای Eagle Hills مستقر در ابوظبی، سرمایه گذاری بزرگی در تجارت املاک اتیوپی انجام داده و پروژه عظیم La Gare مشتمل بر بخشهای مختلف اقامتی، تجاری، درمانی و... را آغاز نموده است.
تصمیم دولت امارات برای سپرده گذاری 3 میلیارد دلاری در بانک مرکزی اتیوپی نمایانگر شکوفایی روابط بین دو کشور است که نقش اصلی در تامین ذخایر ارزی مورد نیار اتیوپی ایفا می‌کند. از سوی دیگر شاهد امضای قرارداد اعزام کارگر از اتیوپی به امارات به میزان 50000 نفر هستیم که علاوه بر حل بخشی از مشکل بیکاری فراگیر در اتیوپی، مقادیر قابل توجهی ارز ناشی از دستمزد این کارگران نیز به اقتصاد اتیوپی سرازیر خواهد شد. مشابه چنین توافقاتی با عربستان سعودی در زمینه تجارت املاک و مستغلات، ساخت پروژه‌های عظیم در آدیس آبابا، تامین نیروی کار برای عربستان نیز حاصل شده است. شایان ذکر است نزدیک به نیم میلیون کارگر اتیوپیایی (قانونی و غیر قانونی) در عربستان حضور دارند. طبق گزارش کمیسیون سرمایه گذاری اتیوپی، شرکت محمد نور 100 میلیون دلار جهت سرمایه گذاری در زمینه ساختمان سازی و همچنین شرکت لوله عربستان سرمایه گذاری در حدود 5 میلیون دلار برای تولید لوله در قالب سرمایه گذاری مشترک را ثبت نموده اند.
مدل سرمایه گذاری کشورهای عربی در اتیوپی به صورت سرمایه گذاری مستقیم خارجی و سرمایه گذاری مشترک (joint ventures) با شرکت های اتیوپیایی است. در واقع بیش از نیمی از این سرمایه گذاری‌ها در قالب سرمایه گذاری خارجی است. برخلاف سرمایه گذاری عربستان در بخش کشاورزی اتیوپی که قالباً از نوع سرمایه گذاری مستقیم است، در بخش تولیدی آنها بیشتر تمایل دارند تا با شرکت های اتیوپیایی مشارکت کنند. عربستانی‌ها با طیف گسترده ای از سرمایه گذاران خارجی در اتیوپی که عمدتاً آمریکایی و سودانی می‎باشند مشارکت دارند. در مقابل بیشتر سرمایه گذاری‌های امارتی‌ها در اتیوپی در قالب سرمایه گذاری مشترک است.
علاوه بر سرمایه گذاری‌های کشورهای عربی در اتیوپی شاهد کمک های مالی این کشورها جهت تقویت نفوذ و اثر گذاری خود در اتیوپی نیز هستیم در همین راستا به گفته یکی از نماینده مجلس اتیوپی، امارات قصد دارد 370 میلیون دلار جهت احداث  ساختمان جدید پارلمان اتیوپی به این کشور کمک بلاعوض نماید.

شکل 4- میزان تجارت خارجی اتیوپی با عربستان و امارات متحده عربی  (مقادیر به میلیون دلار می‌باشد)

صادرات اتیوپی به
سال	2014	2015	2016	2017	2018
کشور
عربستان	240	180	174	193	171
امارات	82	85	131	118	108

 

واردات اتیوپی از
سال	2014	2015	2016	2017	2018
کشور
عربستان	1076	751	714	744	698
امارات	675	629	647	625	600

منبع جداول :

 https://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/tableView.aspx 

دکتر ابی احمد با توجه به سیاست های اصلاحات اقتصادی که در پیش گرفته جهت رسیدن به اهداف از پیش تعیین شده، کشورش را بسیار نیازمند سرمایه گذاری خارجی می‌بیند و لذا با آگاهی از وابستگی کشورهای حوزه خلیج فارس به ویژه عربستان و امارات به موقعیت خاص کشورهای ساحلی دریای سرخ و شاخ آفریقا از جمله اتیوپی توانسته با دور نگه داشتن خود از بجران‌های حوزه خلیج فارس بویژه بحران قطری - سعودی فضا را برای جذب سرمایه‌های این کشورها فراهم نماید.
این درک بطور متقابل در طرف های عربی نیر وجود دارد چراکه آنها نیز دریافته اند وضعیت دولتهای شاخ آفریقا بسیار شکننده است و آنها جهت رشد اقتصادی و توسعه کشورشان به حمایت های مالی و سرمایه‌های خارجی نیار مبرم دارند لذا با در نظر گرفتن این عامل و عوامل دیگری همچون لزوم مقابله با نفوذ سیاسی و اقتصادی رقبای منطقه‎ای از قبیل ترکیه و قطر و همچنین موقعیت استراتژیک کشورهای شاخ آفریقا جهت مدیریت بهتر جنگ یمن تصمیم به افرایش نفود خود در این منطقه از جمله کشور اتیوپی گرفته اند و انتظار می رود با تشدید رقابت ها در این منطقه این روند در آینده نیز با شدت بیشتری ادامه یابد.

(1)https://www.un.org/development/desa/dpad/wp-content/uploads/sites/45/WESP2019_BOOK-web.pdf. p 121

(2) https://newbusinessethiopia.com/investment/ethiopia-attracts-1-83-billion-foreign-direct-investments/