معرفی سامانه اطلاعات منابع زمینشناسی اندونزی «Geo RIMA»
سامانه [1]GeoRIMA یکی از پایگاههای رسمی اطلاعات زمینشناسی و معدنی اندونزی است که توسط مرکز منابع معدنی، زغالسنگ و زمینگرمایی (PSDMBP) وابسته به سازمان زمینشناسی وزارت انرژی و منابع معدنی اندونزی اداره میشود. این سامانه با تلفیق نقشههای جغرافیایی، آمار منابع و ذخایر، گزارشهای اکتشافی، مطالعات تخصصی و ترازنامههای رسمی، امکان بررسی ظرفیتهای معدنی، زغالسنگ و زمینگرمایی اندونزی را در سطح استان و شهرستان فراهم میکند.
GeoRIMA علاوه بر نمایش محل پراکندگی مواد معدنی، اطلاعات مربوط به طبقات منابع و ذخایر و میزان پیشرفت مطالعات اکتشافی را نیز ارائه و از این رو یکی از منابع پایه برای شناخت ظرفیت معدنی اندونزی محسوب میشود. سامانه GeoRIMA[2] یکی از پایگاههای رسمی اطلاعات زمینشناسی و معدنی اندونزی است که توسط مرکز منابع معدنی، زغالسنگ و زمینگرمایی[3] وابسته به سازمان زمینشناسی اندونزی [4]در وزارت انرژی و منابع معدنی این کشور[5] ایجاد شده است. هدف این سامانه، ارائه عمومی اطلاعات درباره پراکندگی و پتانسیل مواد معدنی، زغالسنگ و منابع زمینگرمایی در سراسر اندونزی است. آدرس این سامانه https://geologi.esdm.go.id/georima/ میباشد.
این سامانه صرفاً یک نقشه معادن نیست، بلکه میتوان آن را یک سامانه یکپارچه اطلاعات منابع زمینشناسی اندونزی دانست که دادههای مکانی منابع معدنی را در کنار آمار منابع و ذخایر، گزارشهای اکتشافی، مطالعات تخصصی و ترازنامههای رسمی منابع در اختیار کاربر قرار میدهد. نهاد متولی آن، PSDMBP، طبق مقررات وزارت انرژی اندونزی مسئول انجام مطالعات و اکتشافات، پایش و ارزیابی و همچنین تهیه تراز منابع و ذخایر مواد معدنی، زغالسنگ و زمینگرمایی کشور است.
بخش «پتانسیل»؛ نقشه پراکندگی منابع
مهمترین قسمت سامانه، بخش Potensi پتانسیل است. این قسمت نقشهای تعاملی از اندونزی ارائه میکند که کاربر میتواند یک ماده معدنی را انتخاب و محل رخدادها و محدودههای شناساییشده آن را روی نقشه مشاهده کند. اطلاعات در چهار گروه اصلی مواد معدنی فلزی، مواد معدنی غیرفلزی و سنگها، زغالسنگ و زمینگرمایی طبقهبندی شدهاند. در گروه مواد معدنی فلزی (Mineral Logam)، طبقهبندی نسبتاً گستردهای وجود دارد. فلزات پایه شامل موادی نظیر جیوه، آنتیموان، روی، مس، قلع و سرب هستند؛ فلزات گرانبها شامل طلای آبرفتی، طلای اولیه، نقره و پلاتین میشوند؛ گروه آهن و آلیاژهای آهن نیز سنگآهن لاتریتی، سنگآهن اولیه و رسوبی، کبالت، کرومیت، منگنز، مولیبدن، نیکل، ماسه آهن و وانادیوم را در بر میگیرد. گروه دیگری در این بخش به مواد معدنی سبک و نادر اختصاص دارد که از جمله شامل بوکسیت، عناصر نادر خاکی، مونازیت، تیتان لاتریتی، تیتان پلاسر و زنوتیم است. اورانیوم و توریم نیز بهطور مستقل در گروه مواد معدنی رادیواکتیو قرار گرفتهاند. بنابراین برای مثال، اگر هدف بررسی زنجیره آلومینیوم و آلومینا باشد، مادهای که باید در GeoRIMA جستوجو شود بوکسیت (Bauksit) است.
مواد معدنی غیرفلزی و سنگها
بخش Mineral Bukan Logam & Batuan برای بررسی مواد معدنی صنعتی اندونزی اهمیت زیادی دارد. این قسمت خود به چند گروه تقسیم میشود. گروه سنگهای قیمتی شامل موادی نظیر آمتیست، یشم، الماس، جاسپر، کلسدونی، اونیکس و اوپال است؛ گروه مصالح ساختمانی نیز موادی مانند آندزیت، بازالت، دولومیت، گرانیت، مرمر، دیوریت، گابرو و ماسه دریایی را دربرمیگیرد. یکی از زیرگروههای مهم، مواد اولیه سرامیکی (Bahan Keramik) است که Ball/Bond Clay، فلدسپات، کائولین، رس، منیزیت، ابسیدین، پرلیت، پیروفیلیت، توسهکی و تراکیت در آن قرار دارند. گروه مواد معدنی صنعتی (Mineral Industri) نیز شامل طیف وسیعی از مواد مانند باریت، سنگهای حاوی پتاسیم، پوکه معدنی، سنگ آهک، سنگ کوارتز، گوگرد، بنتونیت، دیاتومیت، فسفات، گچ، گرافیت، کلسیت، کوارتزیت، ماسه سیلیسی، ماسه زیرکن، سرپانتینیت، تالک، تراورتن و زئولیت است. این طبقهبندی، GeoRIMA را برای شناسایی مواد اولیه مورد نیاز صنایع سرامیک، شیشه، سیمان، کود، فولاد و صنایع شیمیایی نیز قابل استفاده میکند.
بخش آمار
بخش Statistik امکان تبدیل دادههای مکانی نقشه به اطلاعات آماری را فراهم میکند. کاربر ابتدا یکی از چهار حوزه مواد معدنی فلزی، مواد معدنی غیرفلزی، زغالسنگ یا زمینگرمایی را انتخاب میکند و سپس میتواند دادهها را بر اساس ماده معدنی (Komoditas)، استان (Provinsi) و شهرستان (Kabupaten) فیلتر کند. اهمیت این بخش در آن است که برای مواد معدنی، حجم منابع (Sumber Daya) و ذخایر (Cadangan) را میتوان مشاهده و با سالهای مختلف مقایسه کرد. به عنوان مثال در این بخش کائولین سوماترای جنوبی را وقتی انتخاب می نماییم، سامانه برای سالهای ۲۰۲۱، ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ میزان منابع و ذخایر را بهصورت جداگانه نشان میدهد. بنابراین امکان بررسی روند تغییر ذخایر یک ماده معدنی در یک استان نیز وجود دارد. در استفاده از این قسمت باید میان منابع و ذخایر تفاوت گذاشت. وجود چند میلیون تن «منبع» الزاماً به معنای وجود همان میزان ذخیره اقتصادی و قابل استخراج نیست. به همین دلیل، برای ارزیابی یک پروژه معدنی، رقم Cadangan اهمیت ویژهای دارد.
اطلاعات هر نقطه معدنی
با انتخاب هر نقطه روی نقشه، GeoRIMA اطلاعات اختصاصی آن محدوده را نمایش میدهد. این اطلاعات میتواند شامل نام ماده معدنی، گروه معدنی، استان، شهرستان، روستا یا محل، نام محدوده و طبقات مختلف منابع و ذخایر باشد. برای منابع معدنی، طبقات فرضی، استنباطشده، مشخصشده و اندازهگیریشده و برای ذخایر معدنی، طبقات محتمل و اثباتشده قابل مشاهدهاند. این طبقهبندی امکان تشخیص سطح اطمینان زمینشناسی و میزان پیشرفت مطالعات هر محدوده را فراهم میکند؛ بهگونهای که میتوان مشخص کرد یک نقطه صرفاً نشاندهنده رخداد معدنی یا پتانسیل اولیه است، یا مطالعات اکتشافی آن تا مرحلهای پیش رفته که منابع و در مراحل پیشرفتهتر، ذخایر قابل استخراج معدنی نیز برای آن برآورد و محاسبه شده است. با این حال، این بخش را نباید با فهرست معادن فعال اشتباه گرفت. وجود یک نقطه در GeoRIMA بهتنهایی ثابت نمیکند که در آن محل یک معدن فعال وجود دارد. برای این منظور باید اطلاعات GeoRIMA با مجوز IUP، مرحله مجوز، برنامه RKAB و اطلاعات شرکت بهرهبردار تطبیق داده شود.
بخش گزارشهای اکتشافی
بخش Laporan Penyelidikan یکی از ارزشمندترین قسمتهای سامانه برای تحقیقات معدنی است. گزارشها در شش گروه مواد معدنی فلزی، مواد معدنی غیرفلزی، زغالسنگ، زمینگرمایی، پیت و همه گزارشها قابل جستوجو هستند. امکان جستوجو بر اساس عنوان، نویسنده، ماده معدنی و منطقه نیز وجود دارد. این پایگاه در حال حاضر ۱۱۸ گزارش اکتشافی را در حوزههای مواد معدنی فلزی، مواد معدنی غیرفلزی، زغالسنگ، زمینگرمایی و پیت در بر میگیرد. در حوزه مواد معدنی غیرفلزی و صنعتی، مطالعات سالهای اخیر عمدتاً بر شناسایی مواد اولیه مورد نیاز صنایع پاییندستی و فناوریهای جدید متمرکز بوده است. در سال ۲۰۲۴، مطالعاتی درباره ذخایر مواد معدنی غیرفلزی شامل آندزیت، پوکه معدنی، رس و اسکوریا در استان بالی، کوارتزیت و سنگ آهک در سولاوسی جنوبی، سنگ آهک و سایر مواد معدنی در گورونتالو و همچنین شناسایی ماسه سیلیسی در کالیمانتان مرکزی و جاوه شرقی انجام شده است. در سال ۲۰۲۳ نیز توجه ویژهای به مواد معدنی مورد استفاده در صنایع پیشرفته شده است. از جمله، کوارتزیت در شهرستان Kampar استان Riau با هدف تأمین ماده اولیه سلولهای خورشیدی مورد بررسی قرار گرفته و مطالعه دیگری درباره ماسه سیلیسی در Kapuas کالیمانتان مرکزی با هدف تأمین مواد اولیه شیشه خورشیدی و صنایع شیشه انجام شده است. همچنین بررسی سنگهای حاوی پتاسیم در Bone سولاوسی جنوبی، مطالعات کوارتزیت و ماسه سیلیسی در سوماترای غربی و جزایر ریائو از دیگر برنامههای اکتشافی این دوره بوده است. یکی از گزارشهای مشخص و قابل توجه GeoRIMA مربوط به بررسی کائولین در شهرستان Sambas استان کالیمانتان غربی در سال ۲۰۲۰ است. این مطالعه توسط Erwin Rosdiana، Martua Raja Parningotan، Reza Marza Dwiantara، Andi Haeriah و Nur Indah Kartikasari انجام شده و بهطور اختصاصی پتانسیل کائولین منطقه Sambas را بررسی نموده است.
در حوزه مواد معدنی فلزی و راهبردی نیز دامنه مطالعات بسیار گسترده است. در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، بررسیهایی درباره بوکسیت در کالیمانتان غربی و مرکزی، نیکل در سولاوسی، لیتیوم در جاوه، فلزات گرانبها در جاوه شرقی و سوماترا، و عناصر نادر خاکی در سولاوسی غربی و کالیمانتان غربی انجام شده است. برای نمونه، در سال ۲۰۲۴ سه مطالعه جداگانه درباره بوکسیت در شهرستانهای Ketapang، Landak و Mempawah در کالیمانتان غربی انجام شده و مطالعات متعدد دیگری نیز بر عناصر نادر خاکی در Mamuju متمرکز بوده است. بررسی روند این مطالعات نشان میدهد که فعالیتهای اکتشافی دولت اندونزی تنها بر مواد معدنی سنتی متمرکز نیست و در سالهای اخیر به سمت مواد معدنی حیاتی و راهبردی، عناصر نادر خاکی، لیتیوم، مواد اولیه صنایع خورشیدی و مواد معدنی مرتبط با فناوریهای کمکربن نیز گسترش یافته است.
بخش مطالعات زمینشناسی
بخش Kajian یا همان مطالعات با گزارشهای اکتشافی تفاوت دارد. این قسمت مجموعه مطالعات علمی و تحلیلی PSDMBP را ارائه نموده و امکان تفکیک آنها به مواد معدنی، زغالسنگ و زمینگرمایی و همچنین جستوجو بر اساس عنوان و نویسنده وجود دارد. برای برخی مطالعات، چکیده و سند PDF نیز در سامانه ارائه شده است. این مطالعات میتوانند موضوعاتی فراتر از شناسایی یک معدن مشخص را پوشش دهند؛ برای مثال بهروزرسانی دادههای منابع و ذخایر، تعیین مناطق مستعد اکتشاف، مطالعات ژئوشیمیایی منطقهای یا ارزیابی ظرفیت یک ماده معدنی در سطح یک منطقه. از جمله مطالعاتی که میتوان در این بخش یافت میتوان به این موارد اشاره نمود: اکتشاف ذخایر نیکل لاتریتی در منطقه دوسای، پاپوا؛ اکتشاف عمومی مواد معدنی در باتومولیا در مالوکوی مرکزی؛ اکتشاف عمومی سنگآهن و منگنز در پاگلاران و پاگلاران شمالی در استان لامپونگ؛ اکتشاف عمومی سنگآهن و مواد معدنی همراه در پلایهاری، کالیمانتان جنوبی؛ اکتشاف عمومی طلا و فلزات پایه در منطقه کوه بوتاک/گوگرئا در مالوکو؛ اکتشاف طلا و مواد معدنی همراه در نویان، کالیمانتان غربی؛ اکتشاف ذخایر فلزات پایه در سالوپاکو، سولاوسی جنوبی؛ اکتشاف ذخایر زئولیت در تانگاموس، لامپونگ؛ اکتشاف ذخایر زیرکن در تلاوانگ، کالیمانتان مرکزی؛ اکتشاف فلزات پایه در تومبولو، سولاوسی جنوبی؛ اکتشاف فلزات گرانبها و پایه در دولوک سیگومپولون، سوماترای شمالی؛ و مطالعه و تهیه استاندارد رسوبات رودخانهای برای عناصر مس، سرب، روی و نقره . در ادامه این مجموعه، مطالعاتی با عناوین بهروزرسانی دادهها و تراز منابع معدنی اندونزی؛ تهیه دادهها و اطلاعات منابع زمینشناسی برای پیشنهاد مناطق مستعد معدنی؛ بررسی سنگهای حاوی پتاسیم در پاتی، جاوه مرکزی؛ بررسی سنگآهن و مواد معدنی همراه در بانجار، کالیمانتان جنوبی؛ بررسی سنگهای قیمتی در جنوبغربی آچه؛ بررسی ذخایر بنتونیت در مرانگین، جامبی؛ بررسی ذخایر کوارتزیت در آچه جنوبی؛ بررسی فلزات گرانبها و پایه در میناهاسای جنوبشرقی، سولاوسی شمالی؛ بررسی مواد معدنی فلزی در مورونگ رایا، کالیمانتان مرکزی؛ بررسی قلع و عناصر نادر خاکی در پلاوان، ریائو؛ و بررسی ژئوشیمیایی منطقهای جزیرههالماهرا در مالوکوی شمالی نیز ثبت شده است.
بخش تراز منابع و ذخایر
بخش Buku Neraca از نظر تهیه گزارش رسمیشاید مهمترین بخش GeoRIMA باشد. در این قسمت کتابهای رسمی تراز منابع و ذخایر منتشر میشوند و نسخه ۲۰۲۵ نیز با امکان مشاهده و دانلود در سامانه قرار گرفته است. نکته مهم درباره اعتبار این ارقام، نحوه گردآوری آنهاست. اسناد رسمی PSDMBP نشان میدهند که در بهروزرسانی تراز منابع و ذخایر، دادههای گزارشهای اکتشافی سازمان زمینشناسی، نهادهای مرتبط، شرکتها و دارندگان مجوزهای KK/PKP2B/IUP/IUPK و اطلاعات وزارت ESDM گردآوری شده و پس از تجمیع، راستیآزمایی و پردازش GIS وارد تراز منابع و ذخایر میشوند. دادههای گزارش ۲۰۲۵ تا دسامبر ۲۰۲۴ بهروزرسانی شدهاند.
بخش زغالسنگ
GeoRIMA زغالسنگ را نیز بهصورت جداگانه پوشش میدهد و در نقشه اصلی آن را بر اساس ارزش حرارتی به سه گروه کمکیفیت کمتر از ۴۲۰۰ کالری بر گرم، متوسط بین ۴۲۰۰ تا ۵۲۰۰ کالری بر گرم و باکیفیت بیش از ۵۲۰۰ کالری بر گرم تقسیم کرده است. این قابلیت امکان بررسی جغرافیایی منابع زغالسنگ و مقایسه مناطق مختلف تولیدکننده اندونزی را فراهم میکند.
بخش زمینگرمایی
در حوزه Panas Bumi یا زمینگرمایی نیز سامانه صرفاً محل منابع را نشان نمیدهد، بلکه آنها را بر اساس مرحله توسعه طبقهبندی میکند. مراحل نمایشدادهشده شامل بررسی مقدماتی اولیه، بررسی مقدماتی، بررسی تفصیلی، آماده توسعه و تأسیسات نصبشده است. بنابراین نقشه میتواند تصویری از میزان بلوغ پروژههای زمینگرمایی مناطق مختلف اندونزی ارائه کند.
بخش «درباره سامانه» و نهاد متولی
در بخش Tentang درباره، ماهیت و هدف GeoRIMA معرفی شده است. سامانه از سالهای گذشته توسط PSDMBP توسعه یافته و نسخه فعلی آن متعلق به دوره ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۶ است. PSDMBP نیز زیرمجموعه Badan Geologi وزارت ESDM است. بر اساس مقررات سال ۲۰۲۵ وزارت انرژی و منابع معدنی، وظایف PSDMBP شامل اکتشاف و بررسی، خدمات و مهندسی در حوزه منابع معدنی، زغالسنگ و زمینگرمایی؛ تهیه سیاستهای فنی؛ انجام موجودیبرداری؛ پایش و ارزیابی؛ و تهیه تراز منابع و ذخایر است.
ارزیابی کاربرد GeoRIMA برای مطالعات معدنی و همتایابیهای فعالان حوزه معادن ایران
در مجموع، GeoRIMA را میتوان یکی از منابع رسمی اولیه برای شناسایی ظرفیت معدنی اندونزی دانست. مزیت اصلی آن ترکیب نقشه جغرافیایی با آمار منابع و ذخایر، گزارشهای اکتشافی و ترازنامههای رسمی است. برای مطالعهای مانند همتایابی بخش معدن ایران و اندونزی، این سامانه میتواند در مرحله نخست مشخص کند هر ماده معدنی در چه استانها و شهرستانهایی متمرکز است، حجم منابع و ذخایر آن چقدر است و چه مطالعات اکتشافی درباره آن انجام شده است. با این حال، GeoRIMA بانک جامع شرکتهای معدنی یا فهرست قطعی معادن فعال نیست. بنابراین برای تبدیل دادههای زمینشناسی آن به یک بانک اطلاعاتی تجاری، باید اطلاعات هر محدوده با دادههای IUP، RKAB، شرکت دارنده مجوز، ظرفیت تولید و فرآوری و اطلاعات تماس شرکت تطبیق داده شود. به بیان ساده، GeoRIMA پاسخ میدهد «ماده معدنی کجا و به چه میزان وجود دارد؟»؛ اما برای پاسخ به اینکه «چه شرکتی اکنون آن را استخراج میکند؟» باید از پایگاههای مجوز و شرکتهای معدنی نیز استفاده کرد.
[1] (Geological Resources of Indonesia Multiplatform Application)
[2] Geological Resources of Indonesia Multiplatform Application
[3] (PSDMBP)
[4] Badan Geologi
[5] (ESDM)