گاز طبیعی: فرصت از دست رفته

قاره آفریقا از پتانسیل عظیم گازی برخوردار است و یکی از بزرگترین ذخایر دست نخورده جهان را دارد. تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه نیز سبب شده است این قاره فرصتی برای تغییر جایگاه خود در بازار جهانی گاز طبیعی به دست آورد، اما این امر به دلیل زیرساخت‌های ناکافی با مشکل مواجه است. در حال حاضر، آفریقا گاز بیشتری نسبت به مصرف خود تولید می‌کند،. ذخایر نیز فراوان هستند، اما بهره‌برداری از آنها ناقص مانده است. در نتیجه، برخی از فرصت‌ها برای به دست آوردن سهم جدید بازار، چه در اروپا و چه در آسیا، از دست این قاره می‌رود.

در شرایطی که عدم قطعیت ناشی از درگیری‌های مسلحانه، به ویژه تشدید تنش‌ها در خاورمیانه وجود دارد، گاز طبیعی آفریقا به عنوان یک جایگزین استراتژیک برای کاهش اختلالات در تأمین انرژی، توجه بین‌المللی قابل توجهی را به خود جلب کرده است. آفریقا تقریبا ۹ درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، منبعی که به یکی از دارایی‌های اصلی انرژی این قاره تبدیل شده است. در اثر تحولات اخیر خاورمیانه، صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) آفریقا بین ژانویه و پایان ژوئن ۲۰۲۶ به ۲۲.۸۶ میلیون تن رسید، در حالی که این رقم در مدت مشابه در سال ۲۰۲۵، حدود ۱۸.۶۴ میلیون تن بود.

این قاره از پتانسیل عظیم گازی برخوردار است و یکی از بزرگترین ذخایر دست نخورده جهان را دارد که توسط تولیدکنندگان بزرگی مانند الجزایر، مصر و نیجریه هدایت می‌شود و در مجموع قطب اصلی گاز این قاره را تشکیل می‌دهند. آفریقا تقریبا ۶ درصد از تولید گاز طبیعی جهان را به خود اختصاص داده است که به رغم افزایش مصرف داخلی، بخش قابل توجهی از تولید همچنان صادر می‌شود. 

آفریقا به دنبال ایفای نقش اصلی به عنوان یک تأمین‌کننده جایگزین است که قادر به کمک به ثبات بازارهای بین‌المللی باشد، بازارهایی که به دلیل تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه با آشفتگی بی‌سابقه‌ای روبرو هستند. تولید گاز طبیعی به لطف راه‌اندازی چندین پروژه جدید LNG در سراسر قاره در حال افزایش است. شمال آفریقا در حال حاضر تقریبا دو سوم تولید آفریقا را تشکیل می‌دهد. با این حال، نتایج مطالعات اتاق انرژی آفریقا (AEC) که در گزارش خود در مورد وضعیت انرژی در آفریقا منتشر کرده است، پیش‌بینی می‌کند که این سهم تا سال ۲۰۳۵ به ۴۰ درصد کاهش یابد که ناشی از شتاب تولید در کشورهای جنوب صحرای آفریقا است. تا سال ۲۰۵۰، عرضه LNG در کشورهای جنوب صحرای آفریقا می‌تواند چهار برابر شود، در حالی که پیش‌بینی می‌شود تقاضای گاز آفریقا ۶۰ درصد افزایش یابد و از ۵۵ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۲۰ به ۹۰ میلیارد متر مکعب برسد. با وجود این پتانسیل قابل توجه، آفریقا تنها از حدود ۴۰ درصد از ظرفیت تولید خود استفاده می‌کند. این نرخ پایین استفاده عمدتا به دلیل سرمایه‌گذاری ناکافی در تأسیسات مایع‌سازی گاز طبیعی و خطوط لوله گاز فرامرزی است که توانایی این قاره را برای تثبیت خود به عنوان یک بازیگر اصلی در بازار جهانی محدود می‌کند.

در واقع، آفریقا گاز بیشتری نسبت به مصرف خود تولید می‌کند. ذخایر فراوان هستند، اما بهره‌برداری از آنها ناقص مانده است. در نتیجه، برخی از فرصت‌ها برای به دست آوردن سهم جدید بازار، چه در اروپا و چه در آسیا، از دست این قاره می‌رود. این وضعیت به ویژه به نفع آمریکای شمالی، به ویژه ایالات متحده و کانادا است. احمد سلطان، متخصص مسائل نفت، گاز و انرژی، توضیح می‌دهد: «در سطح جهانی، گاز آفریقا به سنگ بنای امنیت انرژی برای بسیاری از بازارها تبدیل شده است، به ویژه از زمان پیامدهای جنگ روسیه و اوکراین و جستجوی اروپا برای منابع تأمین امن‌تر و مستقیم‌تر. با این حال، در کل قاره، این ثروت‌ها به دلیل بهره‌برداری ناکافی از گاز برای تولید برق و تأمین انرژی صنایع سنگین محلی، به رشد واقعی صنعتی منجر نشده‌اند.»

زیرساخت‌های ناکافی

به گفته کارشناسان، آینده گاز آفریقا در درجه اول به زیرساخت‌ها بستگی دارد. مانع اصلی ضعف شبکه‌های خط لوله گاز، ناکافی بودن سیستم‌های حمل و نقل و ظرفیت‌های محدود فرآوری، مایع‌سازی و ذخیره‌سازی است که مانع از تأمین کارآمد گاز در بازارهای داخلی و منطقه‌ای می‌شود.

به گفته احمد سلطان، بحران گاز در آفریقا ناشی از شکاف بین فراوانی منابع موجود و پتانسیل اقتصادی آنهاست. «اکثر کشورهای تولیدکننده آفریقایی برای تأمین بازارهای بین‌المللی، به ویژه بازارهای اروپایی، به صادرات گاز طبیعی خام وابسته هستند. این وابستگی، اقتصادهای آفریقایی را از فرصت تبدیل این منبع به محصولات با ارزش افزوده بالا محروم می‌کند». وی تأکید می‌کند که علاوه بر این، ناکافی بودن شبکه‌های حمل و نقل ملی و فرامرزی و فقدان کارخانه‌های فرآوری و تبدیل، عرضه انرژی به بازارهای آفریقا را پیچیده کرده و مانع صنعتی شدن این قاره می‌شود.

امنیت انرژی

با این حال، تأمین LNG برای خریداران بین‌المللی باید با توسعه زیرساخت‌های ملی گاز برای حمایت از رشد اقتصادی همراه باشد. این چالش اصلی پیش روی تولیدکنندگان آفریقایی است: تبدیل گاز طبیعی به اهرمی‌ برای تولید برق مقرون به صرفه، توسعه ظرفیت صنعتی و ایجاد مزایای اقتصادی پایدار. از این رو، نقش اساسی دولت‌های آفریقایی این است که گاز را نه تنها به عنوان یک ماده اولیه برای صادرات، بلکه به عنوان ستونی از امنیت انرژی، توسعه صنعتی و رشد فراگیر در سراسر قاره، تغییر دهند. ان‌جی آیوک، رئیس اجرایی اتاق انرژی آفریقا (AEC)، در رویداد «قدرت آفریقا امروز» که در ۳۰ ژوئیه در آفریقای جنوبی برگزار شد، گفت: «منابع گاز آفریقا باید در درجه اول در خدمت توسعه این قاره باشد. پروژه‌های صادراتی به تنهایی آینده انرژی آفریقا را تضمین نمی‌کنند. تنها سرمایه‌گذاری‌های استراتژیک در زیرساخت‌های گاز تعیین می‌کند که آیا افزایش تولید به دسترسی بهتر به برق، تقویت ظرفیت صنعتی و تاب‌آوری اقتصادی بیشتر منجر خواهد شد یا خیر».

طبق پیش‌بینی‌های کمیسیون اقتصادی آفریقا (ECA)، انتظار می‌رود گاز طبیعی تا سال ۲۰۵۰، حدود ۴۵ درصد از تولید برق این قاره را تأمین کند. کشورهایی مانند نیجریه، آفریقای جنوبی، آنگولا، سنگال، غنا و موزامبیک، اهداف توسعه گاز را در استراتژی‌های ملی تولید برق خود گنجانده‌اند تا افزایش تولید گاز را به برق قابل اعتماد، راه‌حل‌های پخت‌وپز پاک‌تر و رشد اقتصادی پایدار تبدیل کنند. به گفته احمد سلطان، آفریقا باید با ملزم کردن شرکت‌های بین‌المللی سرمایه‌گذاری در بخش گاز به آموزش مدیران ملی و توسعه زنجیره‌های تأمین محلی، سیاست‌های محتوای محلی را تقویت کند. وی تاکیید دارد: «ما باید با تشویق ایجاد مجتمع‌های پتروشیمی و کارخانه‌های کود که از گاز به عنوان ماده اولیه استفاده می‌کنند، صنایع فرآوری را توسعه دهیم. این امر ارزش افزوده را افزایش داده و میلیون‌ها شغل ایجاد می‌کند.» وی توصیه می‌کند: «ضروری است که با ساخت شبکه‌های خط لوله گاز مشترک و زیرساخت‌های LNG در بین کشورهای آفریقایی، ابتدا به کمبود انرژی این قاره رسیدگی شود، سپس صادرات به بازارهای خارجی افزایش یابد».

در نهایت، گاز آفریقا یک انتخاب استراتژیک است. ذخایر به تنهایی ثروت ایجاد نمی‌کنند. آنچه تفاوت ایجاد می‌کند، توانایی کشورهای آفریقایی در توسعه آنهاست. چگونگی بهره‌برداری ایمن، کارآمد و پایدار این قاره از منابع گاز خود، آینده انرژی، صنعتی و اقتصادی آن را برای دهه‌های آینده تعیین خواهد کرد.

ده کشور برتر آفریقا از نظر ذخایر گاز طبیعی

۱. نیجریه: ۲۰۶.۵ میلیارد فوت مکعب

۲. الجزایر: ۱۵۹.۱ میلیارد فوت مکعب

۳. سنگال: ۱۲۰ میلیارد فوت مکعب

۴. موزامبیک: ۱۰۰ میلیارد فوت مکعب

۵. مصر: ۷۷.۲ میلیارد فوت مکعب

۶. تانزانیا: ۵۷ میلیارد فوت مکعب

۷. لیبی: ۵۳.۱ میلیارد فوت مکعب

۸. آنگولا: ۱۳.۵ میلیارد فوت مکعب

۹. جمهوری کنگو: ۱۰.۱ میلیارد فوت مکعب

۱۰. گینه استوایی: ۵ میلیارد فوت مکعب

https://french.ahram.org.eg/NewsContent/54/2358/91699/AlAhram-Hebdo

/Panorama-africain/Gaz-naturel--Une-occasion-manqu%C3%A9e.aspx