صنعت گردشگری در عراق
گردشگری در عراق
صنعت گردشگری در عراق با وجود چالشهای فراوان، به یکی از بخشهای کلیدی اقتصاد این کشور تبدیل شده است. گزارش پیمایش هتلها و مجتمعهای اقامتی گردشگری عراق در سال ۲۰۲۴ که توسط مدیریت آمار بازرگانی عراق تهیه شده، تصویری جامع از وضعیت این صنعت ارائه میدهد. این گزارش بر اساس دادههای میدانی جمعآوریشده از تمام استانهای عراق به جز اقلیم کردستان تهیه شده است.گردشگری مذهبی، بهویژه زیارت اماکن مقدس شیعیان، محرک اصلی این صنعت در عراق محسوب میشود و سالانه میلیونها زائر از سراسر جهان به ویژه ایران، پاکستان، لبنان، هند و کشورهای حاشیه خلیج فارس را به این کشور جذب میکند.
بر اساس گزارش رسمی، شاخصهای اصلی صنعت هتلداری عراق در سال ۲۰۲۴ به شرح زیر است:
|
شاخص
|
مقدار ۲۰۲۴
|
تغییر نسبت به ۲۰۲۳
|
|
تعداد هتلها و مجتمعهای اقامتی
|
۱,۵۳۱ واحد
|
کاهش ۳۶.۷٪
|
|
تعداد مسافران (نزیل)
|
۵.۱۵۵ میلیون نفر
|
کاهش ۴۵.۹٪
|
|
شبهای اقامت (لیالی المبیت)
|
۱۳.۷۷۸ میلیون شب-تخت
|
کاهش ۳۲.۷٪
|
|
تعداد شاغلان
|
۸,۳۸۲ نفر
|
کاهش ۳۸.۲٪
|
|
مجموع دستمزد و مزایا
|
۵۰,۴۷۳ میلیون دینار
|
کاهش ۳۴.۴٪
|
|
کل درآمدها
|
۳۰۳,۸۲۱ میلیون دینار
|
کاهش ۵۶.۳٪
|
|
کل هزینهها
|
۱۱۱,۳۷۲ میلیون دینار
|
کاهش ۵۵.۳٪
|
علت اصلی کاهش شدید تمام شاخصها، عدم پوشش اقلیم کردستان در پیمایش سال ۲۰۲۴ است، در حالی که در سالهای گذشته دادههای این منطقه نیز در آمار لحاظ میشد.
استان کربلا:با ۶۹۴ واحد (۴۵.۳٪) بیشترین تعداد هتل و مجتمع اقامتی را در اختیار دارد.استان بغداد:با ۳۸۶ واحد (۲۵.۲٪) در رتبه دوم قرار دارد.استان نجف:با ۲۸۸ واحد (۱۸.۸٪) رتبه سوم را به خود اختصاص داده است.از نظر تعداد مسافران نیز استان کربلا با ۴۶.۵٪ بیشترین سهم را دارد، پس از آن نجف با ۲۳.۰٪ و بغداد با ۱۴.۲٪ قرار دارند.همچنین از نظر شبهای اقامت، استان کربلا با ۴۴.۶٪، بغداد با ۲۶.۷٪ و نجف با ۲۱.۲٪ بیشترین سهم را به خود اختصاص دادهاند.
بر اساس دادههای پیمایش سال ۲۰۲۴:
|
گروه
|
تعداد مسافران
|
شبهای اقامت
|
|
عراقیها
|
۳,۱۵۵,۲۴۵ نفر (۶۱.۲٪)
|
۷,۷۶۲,۴۷۲ شب
|
|
غیرعراقیها
|
۱,۹۹۹,۵۱۰ نفر (۳۸.۸٪)
|
۶,۰۱۵,۵۶۹ شب
|
سهم غیرعراقیها در استان کربلا به دلیل حضور زائران خارجی بهویژه از ایران، بسیار بالاست.
سهم گردشگری در اقتصاد عراق:
سهم از تولید ناخالص داخلی، بر اساس اعلام وزارت فرهنگ عراق، سهم کنونی گردشگری از تولید ناخالص داخلی این کشور حدود ۳ درصد است. دولت عراق برنامه دارد این سهم را تا سال ۲۰۳۵ به ۱۰ درصد افزایش دهد.
درآمدهای گردشگری، درآمد گردشگری عراق روندی صعودی داشته است:
|
سال
|
درآمد گردشگری
|
رشد
|
|
۲۰۲۳
|
۴.۶ میلیارد دلار
|
-
|
|
۲۰۲۴
|
۵.۷ میلیارد دلار
|
۲۵٪
|
عراق از نظر درآمد گردشگری در سال ۲۰۲۴ رتبه هفتم را در میان کشورهای عربی به خود اختصاص داده است، پس از امارات متحده عربی (۵۷ میلیارد دلار)، عربستان سعودی (۴۱ میلیارد دلار)، مصر (۱۵.۳ میلیارد دلار)، مراکش (۱۱.۳ میلیارد دلار)، قطر (۸.۴ میلیارد دلار) و اردن (۷.۲ میلیارد دلار).
نقش پررنگ گردشگری در میان منابع درآمدی غیرنفتی عراق است. در سال ۲۰۲۴، ۵۶ درصد از کل درآمدهای غیرنفتی عراق از محل گردشگری تأمین شده است. این آمار نشان میدهد که گردشگری در حال تبدیل شدن به مهمترین منبع درآمدی جایگزین نفت در عراق است.
ترکیب گردشگران از نظر ملیت: ایران:بزرگترین منبع ورودی گردشگر با حدود ۳.۸ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴. جمعیت عظیم زائران شیعه، ایران را به شریک تجاری و گردشگری اصلی عراق تبدیل کرده است.سایر کشورهای اسلامی:گردشگرانی از پاکستان، لبنان، هند و کشورهای حوزه خلیج فارس.اروپا:حدود ۴۰۰ هزار گردشگر اروپایی در سال ۲۰۲۴ وارد عراق شدهاند که جمهوری آذربایجان در صدر آنها بوده است.
گردشگری مذهبی، به ویژه زیارت اماکن مقدس شیعیان، محرک اصلی این صنعت است:حجم عظیم گردشگران مذهبی:عراق در سال ۲۰۲۴ میزبان بیش از ۳۰ میلیون بازدیدکننده مذهبی بوده که حدود ۶ میلیون نفر از آنها از خارج از کشور آمدهاند.پیادهروی اربعین:بزرگترین گردهمایی مذهبی جهان با حدود ۲۳ میلیون شرکتکننده در سال ۲۰۲۴ که بیش از ۵.۲ میلیون نفر از خارج از کشور به آن پیوستهاند.عاشورا:حدود ۵ تا ۶ میلیون زائر، عمدتاً در شهر کربلا.سایر مناسبتها:جشنهایی مانند نیمه شعبان (بیش از ۴ میلیون زائر در سال ۲۰۲۳)، عید غدیر و سالگرد تولد یا شهادت ائمه نیز شاهد حضور میلیونی زائران هستند.مراکز اصلی گردشگری مذهبی:شهرهای کربلا، نجف و سامرا به عنوان مهمترین مقاصد زیارتی شیعیان شناخته میشوند.
اگرچه گردشگری مذهبی بر بخش گردشگری عراق تسلط دارد، اما نشانههایی از تنوعیابی نیز به چشم میخورد:گردشگری فرهنگی و تاریخی:مکانهایی مانند بابل، زیگورات اور، موزه ملی عراق در بغداد و ارگ اربیل گردشگران فرهنگی را جذب میکنند.گردشگری طبیعی:عراق دارای چشماندازهای طبیعی متنوعی از جمله تالابهای جنوبی و مناطق کوهستانی کردستان است.گردشگری دیدار از بستگان (VFR):سفر برای ملاقات با اقوام، یکی دیگر از انگیزههای سفر به عراق است. گردشگری مذهبی در سال ۲۰۲۳ بیش از۹ میلیارد دلار درآمد مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده است.در شهرهای کربلا و نجف، گردشگری مذهبی مسئولبیش از ۶۰ درصد از اشتغال محلی است.در سال ۲۰۲۴ تنها،بیش از ۱۸,۰۰۰ کسبوکار کوچک و خرد در این شهرها ثبت شده است.
برنامههای دولت عراق برای توسعه گردشگری: انتخاب بغداد به عنوان پایتخت گردشگری عرب (۲۰۲۵).انتخاب بغداد به عنوان پایتخت گردشگری عربی در سال ۲۰۲۵ از سوی سازمان گردشگری عربی، فرصتی طلایی برای شتاببخشی به پروژههای زیرساختی محسوب میشود. دولت عراق برای اجرای ۲۱ پروژه گردشگری برنامهریزی کرده است تا پاسخی مناسب به این رویداد باشد.
استراتژی ملی گردشگری عراق تا سال ۲۰۳۵
وزارت فرهنگ عراق یک استراتژی ملی جامع برای توسعه بخش گردشگری تا سال ۲۰۳۵ تدوین کرده است که اهداف زیر را دنبال میکند:
|
هدف
|
جزئیات
|
|
افزایش سهم گردشگری در GDP
|
از ۳٪ فعلی به ۱۰٪
|
|
جذب گردشگر
|
۱۰ میلیون گردشگر در دهه آینده
|
|
تنوعبخشی به اقتصاد
|
کاهش وابستگی به نفت از طریق توسعه گردشگری
|
محورهای ششگانه استراتژی
وزارت فرهنگ عراق استراتژی خود را بر شش محور اصلی متمرکز کرده است:
- تحول دیجیتال در بخش گردشگری با ارائه خدمات الکترونیکی یکپارچه
- بهبود کیفیت خدماتدر مراکز اقامتی، هتلها و رستورانها
- توسعه پایداردر بازسازی اماکن تاریخی و میراثی با حفظ اصالت آنها
- توانمندسازی نیروی انسانیو ورود مفهوم مدیریت مقصد گردشگری بر اساس استانداردهای بینالمللی
- اصلاحات نهادی و قانونیو بهروزرسانی قوانین متناسب با تحولات جهانی
- ایجاد مشارکتهای محلی و بینالمللیبا بخش خصوصی و نهادهای تخصصی جهانی
پروژههای کلان سرمایهگذاری:
طرح «حضاره» (تمدن)-صندوق توسعه عراق طرحی بلندپروازانه برای جذب ۷ میلیارد دلار سرمایهگذاری در بخش گردشگری رونمایی کرده است. طرح «حضاره» شامل سرمایهگذاری در اماکن تاریخی و باستانی و تبدیل آنها به مقاصد گردشگری است.هدف صندوق توسعه عراق جذب یک میلیارد دلار سرمایه در بخش گردشگری در سال جاری است.
پروژههای گردشگری که در سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ اجرا میشوند شامل موارد زیر هستند:
- توسعه و بازسازی شهرهای باستانی اور و بابل
- ایجاد تأسیسات جدید در تالابها (اهوار)
- توسعه و گسترش شهرهای مذهبی(نجف، کربلا، کاظمین و سامرا)
- اجرای هتلهای جدیدو سرمایهگذاریهای گردشگری در بغداد و بصره
وزارت فرهنگ عراق از برنامههای ایجاد شهر گردشگری در نجف اشرف با هزینهای بیش از ۱۰۰ میلیون دلار خبر داده است.
هیئت گردشگری عراق برنامههای زیر را برای تسهیل گردشگری خارجی در دست اجرا دارد:
- تسهیل فرآیند صدور ویزابرای گردشگران خارجی
- شرکت در نمایشگاههای بینالمللیگردشگری در لندن، برلین، اسپانیا و دبی
- ارتقاء استانداردهای ایمنی و امنیتدر اماکن گردشگری
- بهروزرسانی و توسعه فرودگاههاو خدمات مرتبط
- حمایت از شرکتهای مسافرتی و گردشگری
- بهبود کیفیت خدماتدر مراکز اقامتی و تفریحی
بر اساس استراتژی ملی گردشگری عراق تا سال ۲۰۳۵:
|
شاخص
|
هدف
|
|
تعداد گردشگران سالانه
|
۱۰ میلیون نفر
|
|
سهم گردشگری از GDP
|
۱۰ درصد
|
|
افزایش درآمدهای غیرنفتی
|
رشد قابل توجه تا پایان دهه ۲۰۲۰
|
با وجود چالشهای فراوان، چشمانداز صنعت گردشگری عراق مثبت ارزیابی میشود:
- انتخاب بغداد به عنوان پایتخت گردشگری عربی در سال ۲۰۲۵، فرصتی بینظیر برای معرفی ظرفیتهای گردشگری عراق به جهان است.
- جذب ۷ میلیارد دلار سرمایهگذاریدر بخش گردشگری از طریق طرح «حضاره» و سایر پروژهها.
- هدف جذب ۱۰ میلیون گردشگردر دهه آینده و افزایش سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی به ۱۰ درصد.
- توسعه گردشگری فرهنگی و تاریخیاز طریق بازسازی شهرهای باستانی اور و بابل و ایجاد زیرساختهای مدرن گردشگری.
عراق با وجود پتانسیل خارقالعاده تاریخی، فرهنگی و مذهبی، در مسیر توسعه زیرساختهای گردشگری خود گامهای جدی برداشته است و در صورت تداوم سرمایهگذاری و ثبات سیاسی، میتواند به یکی از مقاصد مهم گردشگری در منطقه تبدیل شود.