لزوم تغییر در استراتژی هیدروژن آفریقا؛ از صادرات به تقاضای محلی

بیش از ۸۰ درصد از ظرفیت تولید آمونیاک اعلام شده در آفریقا به سمت بازارهای صادراتی هدایت می‌شود؛ این روند به شدت با پتانسیل این قاره برای ایجاد تقاضای محلی قابل توجه برای هیدروژن کم‌کربن در تضاد است.

آفریقا این پتانسیل صنعتی را دارد که بتواند تقاضای محلی برای هیدروژن کم‌کربن ایجاد کند. با این حال، طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، پروژه‌های اعلام شده در آفریقا، به‌ویژه در تولید آمونیاک، عمدتاً معطوف به بازارهای صادراتی هستند. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در گزارش «بررسی جهانی هیدروژن ۲۰۲۶» که روز پنجشنبه ۱۸ ژوئن منتشر شد، خاطرنشان می‌کند که بیش از ۸۰ درصد از ظرفیت تولید آمونیاک اعلام شده در آفریقا به سمت بازارهای صادراتی هدایت می‌شود؛ این روند به شدت با پتانسیل این قاره برای ایجاد تقاضای محلی قابل توجه برای هیدروژن کم‌کربن در تضاد است، عاملی که در حال حاضر تا حد زیادی توسط پروژه‌های در حال توسعه نادیده گرفته می‌شود.

طبق این سند، چندین بخش اقتصادی در خود کشورهای آفریقایی می‌توانند بخشی از هیدروژن تولید شده در آفریقا را جذب کنند، که اولین آنها بخش کود است. میزان مصرف کود در آفریقا حدود یک ششم میانگین جهانی است، در شرایطی که کسری قابل توجه تجارت مواد غذایی در این قاره وجود دارد؛ بنابراین اگر این قاره به اهداف مصرف کود خود برسد، تقاضا برای ۱.۵ میلیون تن هیدروژن ایجاد خواهد شد. آمونیاک در حال حاضر بازار اصلی هیدروژن در آفریقا است و تقریباً سه چهارم تقاضای فعلی را تشکیل می‌دهد.

آژانس بین‌المللی انرژی، فراتر از کودها، کاربردهای بالقوه دیگری را نیز برای هیدروژن تولیدی شناسایی می‌کند؛ بیش از ۸۰ درصد از ظرفیت تولید آهن آفریقا به احیای مستقیم متکی است، فناوری‌ای که می‌تواند هیدروژن و گاز طبیعی را با هم ترکیب کند. علاوه بر این، متانول نیز یک بازار صنعتی ارائه می‌دهد، زیرا آفریقا در حال حاضر تقریباً ۷۵ درصد از تولید خود را صادر می‌کند.

در حال حاضر، تولید هیدروژن کم‌کربن در آفریقا همچنان در حاشیه است. آژانس بین‌المللی انرژی، این میزان را در آفریقا تنها ۶ کیلوتن و منحصرا از منابع انرژی تجدیدپذیر تخمین می‌زند. خط لوله آفریقا ۳۱ پروژه را تا سال ۲۰۳۰ فهرست کرده است که نشان‌دهنده پتانسیل ۱.۲ میلیون تن است، اما تنها یکی از آنها به تأیید نهایی سرمایه‌گذاری رسیده است.

البته این وضعیت منحصر به آفریقا نیست و نشان‌دهنده یک روند جهانی است، به طوری که قرار بود تولید هیدروژن کم‌کربن تا سال ۲۰۲۵، حدود ۲۰ درصد افزایش یابد و به نزدیک به یک میلیون تن برسد. با این حال، این رشد با هزینه‌های بالا، عدم قطعیت تقاضا، مقررات پیچیده و کمبود زیرساخت‌ها مواجه است. البته برای آفریقا، چالش به همان اندازه که در مورد تسریع پروژه‌های اعلام شده خواهد بود، در مورد تبدیل نیازهای کشاورزی و صنعتی محلی به تقاضای معتبری است که سرمایه‌گذاران را تشویق می‌کند.

نکتۀ دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، رقابت‌پذیری قیمتی هیدروژن تولیدی در آفریقا در بازارهای صادراتی آن و از جمله در اروپاست؛ بر اساس گزارشی که توسط محققان دانشگاه فنی مونیخ، دانشگاه آکسفورد و موسسه فناوری فدرال سوئیس زوریخ منتشر شده است، هزینه هیدروژن سبز تولید شده در آفریقا که قرار است به اتحادیه اروپا صادر شود، احتمالاً بسیار بیشتر از آن چیزی است که قبلاً تصور می‌شد. این گزارش نشان می‌دهد که شش کشور آفریقایی، میزبان سایت‌های تولیدی هستند که تنها در صورتی می‌توانند برای صادرات به قارۀ اروپا رقابتی باشند که کشورهای اروپایی قراردادهای خرید قطعی هیدروژن را با قیمت‌های ثابت امضا کنند و به سرمایه‌گذاران در برابر خطرات عدم پرداخت، تضمین ارائه دهند.

در این گزارش که با عنوان «نگاشت رقابت‌پذیری هزینه واردات هیدروژن سبز آفریقا به اروپا» انتشار یافته است، تصریح شده که کشورهای اروپایی امید زیادی به هیدروژن سبز ارزان از آفریقا برای کربن‌زدایی از بخش‌های با انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای مانند فولاد، مواد شیمیایی و حمل و نقل دارند. اتحادیه اروپا که قصد دارد ۱۰ مگاتن از این سوخت پاک را وارد کند، پیش از این با چندین کشور در این قاره، از جمله نامیبیا، مصر و موریتانی، توافق‌نامه‌های دوجانبه‌ای برای ایجاد تأسیسات تولید برای صادرات امضا کرده است. بر همین اساس، اولین پروژه‌ها نیز در حال حاضر در حال برنامه‌ریزی هستند، اگرچه بیشتر نیروگاه‌ها هنوز در مرحله توسعه مفهومی هستند؛ اما این گزارش با تجزیه و تحلیل این پروژه‌ها ادعا دارد که تخمین هزینه‌ها اغلب بسیار نادرست است، زیرا مدل‌های مرسوم برای نیروگاه‌های هیدروژن سبز از هزینه‌های تأمین مالی یکسانی استفاده می‌کنند، در حالی که محیط سرمایه‌گذاری از کشوری به کشور دیگر متفاوت است و به ویژه در بسیاری از کشورهای آفریقایی ریسک‌های بالایی را نشان می‌دهد.

برای جلوگیری از این سوگیری‌های روش‌شناختی، در این گزارش، روش جدیدی را برای محاسبه هزینه‌های تأمین مالی کارخانه‌های تولید هیدروژن سبز (یعنی هزینه‌هایی که اپراتورهای کارخانه برای جمع‌آوری سرمایه برای سرمایه‌گذاری‌های خود متحمل می‌شوند) توسعه داده شده است که پویایی‌های نرخ بهره و همچنین شرایط خاص تولید هیدروژن در ۳۱ کشور آفریقایی، مانند گزینه‌های حمل و نقل و ذخیره‌سازی، و میزان قطعیت قانونی و ثبات سیاسی را در نظر می‌گیرد. نتایج این مطالعه، نشان می‌دهد حتی در شرایط بسیار مطلوب، کشورهای آفریقایی با رقابت شدیدی از سوی سایر مناطق مواجه خواهند شد.

البته وضعیت کشورها متفاوت از همدیگر است و تولید هیدروژن در شش کشور آفریقایی، وضعیت مناسب‌تری نسبت به سایر کشورها دارد. این شش کشور عبارتند از الجزایر، کنیا، موریتانی، مراکش، نامیبیا و سودان. در مجموع، این گزارش نتیجه می‌گیرد که سایت‌های تولیدی آفریقا تنها در صورتی می‌توانند برای صادرات به اروپا رقابتی باشند که کشورهای اروپایی خرید مقادیر مشخصی از هیدروژن سبز را با قیمت‌های ثابت تضمین کنند. ضمانت‌های عدم پرداخت بدهی، مانند آنچه توسط بانک جهانی ارائه می‌شود، نیز در تأمین پروژه‌ها مفید خواهد بود و منجر به کاهش هزینه‌ها در درازمدت می‌شود.

https://www.agenceecofin.com/actualites-industries/3006-139738-hydrogene-l-afrique-peut-creer-une-demande-locale-mais-les-projets-visent-surtout-l-export

https://www.agenceecofin.com/actualites/0906-129046-produire-de-l-hydrogene-vert-en-afrique-pour-l-exporter-vers-l-europe-coute-plus-cher-que-prevu-rapport

https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2026

https://www.nature.com/articles/s41560-025-01768-y