اندونزی و جنوب جهانی

اندونزی در سال‌های اخیر مفهوم جنوب جهانی را از یک شعار سیاسی به یک چارچوب راهبردی برای سیاست خارجی و توسعه اقتصادی خود تبدیل کرده است. در نگاه جاکارتا، جنوب جهانی صرفاً مجموعه‌ای از کشورهای فقیر یا در حال توسعه نیست، بلکه بلوکی از کشورهاست که خواهان توزیع متوازن‌تر قدرت در نظام بین‌الملل هستند. این نگاه ریشه در تجربه تاریخی اندونزی به عنوان میزبان کنفرانس باندونگ دارد؛ رویدادی که سنگ بنای همبستگی کشورهای آسیایی و آفریقایی و بعدها جنبش عدم تعهد را شکل داد. از دید سیاست‌گذاران اندونزی، جهان امروز همچنان با ساختارهای قدرتی اداره می‌شود که بازتاب موازنه قدرت پس از جنگ جهانی دوم هستند و سهم واقعی کشورهای در حال توسعه را منعکس نمی‌کنند. به همین دلیل، جاکارتا خود را موظف می‌داند که صدای کشورهای جنوب جهانی را در نهادهای بین‌المللی نمایندگی کند. این رویکرد در اسناد وزارت امور خارجه اندونزی و سخنرانی‌های مقامات ارشد این کشور به طور مستمر مشاهده می‌شود.

در دولت پرابوو سوبیانتو، مفهوم جنوب جهانی بیش از گذشته با اهداف توسعه ملی پیوند خورده است. دولت اندونزی معتقد است که همکاری میان کشورهای در حال توسعه باید به ابزاری برای دستیابی به امنیت غذایی، امنیت انرژی، توسعه صنعتی و انتقال فناوری تبدیل شود. برخلاف رویکردهای ایدئولوژیک دوران جنگ سرد، نگاه کنونی اندونزی به جنوب جهانی ماهیتی عمل‌گرایانه دارد. جاکارتا تلاش می‌کند از ظرفیت کشورهای آسیایی، آفریقایی، آمریکای لاتین و خاورمیانه برای جذب سرمایه، گسترش بازارهای صادراتی و توسعه همکاری‌های فناورانه استفاده کند. به همین دلیل عضویت کامل اندونزی در بریکس در سال 2025 نه به عنوان فاصله گرفتن از غرب، بلکه به عنوان گسترش گزینه‌های همکاری بین‌المللی معرفی شد. دولت اندونزی بارها اعلام کرده است که بریکس باید به سکویی برای توسعه اقتصادی کشورهای جنوب جهانی و نه صرفاً یک ائتلاف سیاسی تبدیل شود.

یکی از مهم‌ترین ابعاد نگاه اندونزی به جنوب جهانی، اصلاح ساختار حکمرانی جهانی است. مقامات اندونزی معتقدند نهادهایی مانند سازمان ملل متحد، صندوق بین المللی پول و  بانک جهانی دیگر بازتاب‌دهنده واقعیت‌های اقتصاد جهانی نیستند. سهم کشورهای در حال توسعه در تولید جهانی، تجارت و جمعیت جهان به مراتب بیشتر از سهم آنها در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی است. از این رو اندونزی از افزایش نمایندگی کشورهای جنوب جهانی در شورای امنیت سازمان ملل، اصلاح نظام سهمیه‌بندی صندوق بین‌المللی پول و افزایش نقش اقتصادهای نوظهور در بانک جهانی حمایت می‌کند. این موضع در نشست‌های بریکس، گروه 20 و همچنین مذاکرات الحاق اندونزی به OECD بارها مطرح شده است. جاکارتا تلاش می‌کند خود را به عنوان صدای میانه‌رو کشورهای در حال توسعه معرفی کند؛ صدایی که خواهان اصلاح نظام جهانی است، اما به دنبال تقابل با کشورهای توسعه‌یافته نیست.

در حوزه اقتصادی، اندونزی جنوب جهانی را بستری برای شکل‌دهی به نظم اقتصادی جدید می‌داند. سیاست صنعتی‌سازی مبتنی بر فرآوری منابع طبیعی که در سال‌های اخیر در حوزه نیکل، فولاد، باتری خودروهای برقی و مواد معدنی راهبردی دنبال شده، بخشی از همین نگاه است. جاکارتا معتقد است کشورهای جنوب جهانی نباید صرفاً صادرکننده مواد خام باقی بمانند، بلکه باید زنجیره‌های ارزش صنعتی را در داخل کشورهای خود توسعه دهند. به همین دلیل اندونزی در مجامع بین‌المللی از حق کشورهای در حال توسعه برای اعمال سیاست‌های صنعتی، حمایت از صنایع نوپا و توسعه فناوری‌های بومی دفاع می‌کند. از دید دولت اندونزی، همکاری جنوب-جنوب باید از سطح تجارت کالاهای اولیه فراتر رفته و به همکاری در حوزه فناوری، انرژی‌های نو، اقتصاد دیجیتال و صنایع پیشرفته گسترش یابد.

با این حال، ویژگی متمایز سیاست اندونزی آن است که جنوب جهانی را در تضاد با غرب تعریف نمی‌کند. سیاست سنتی «آزاد و فعال (Bebas dan Aktif) » همچنان هسته اصلی سیاست خارجی این کشور است. به همین دلیل اندونزی همزمان عضو بریکس است، روند عضویت در OECD را دنبال می‌کند، روابط راهبردی گسترده‌ای با چین دارد و در عین حال همکاری‌های اقتصادی و امنیتی خود با آمریکا، ژاپن، اتحادیه اروپا و استرالیا را نیز توسعه می‌دهد. بسیاری از اندیشکده‌های اندونزی و بین‌المللی این رویکرد را نوعی «راهبرد موازنه‌گری» یا Hedging ؛ یعنی تلاش برای بهره‌برداری از فرصت‌های همه قدرت‌های بزرگ بدون وابستگی به هیچ‌یک از آنها می‌دانند. در این چارچوب، جنوب جهانی برای اندونزی نه یک بلوک سیاسی بسته، بلکه یکی از چندین بستر همکاری بین‌المللی محسوب می‌شود.

در نهایت، اندونزی خود را یکی از معدود کشورهایی می‌داند که می‌تواند نقش پل میان شمال و جنوب جهانی را ایفا کند. این کشور به عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد آسه‌آن، عضو گروه 20، عضو بریکس، نامزد عضویت OECD و بزرگ‌ترین کشور مسلمان جهان، از ظرفیت ویژه‌ای برای میانجی‌گری میان کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه برخوردار است. از منظر جاکارتا، موفقیت جنوب جهانی نه در ایجاد بلوک‌های رقیب، بلکه در افزایش قدرت چانه‌زنی کشورهای در حال توسعه، اصلاح قواعد اقتصاد جهانی، دسترسی عادلانه‌تر به سرمایه و فناوری، و ایجاد نظم بین‌المللی چندقطبی‌تر نهفته است. به همین دلیل، جنوب جهانی در سیاست خارجی اندونزی امروز بیش از آنکه یک مفهوم ایدئولوژیک باشد، به ابزاری برای ارتقای جایگاه بین‌المللی کشور و تحقق اهداف توسعه‌ای آن تبدیل شده است.

https://www.globalsouthforum.org/article/development-free-and-active-foreign-policy-will-be-fm-sugionos-priorities?

https://setkab.go.id/en/president-prabowo-encourages-brics-to-become-driving-force-for-global-south-economic-cooperation

https://bernas.id/nasional/news/strategi-diplomatik-indonesia-brics-oecd-2026-peluang-karir-bisnis

[1] Tropical Forest Forever Facility