پایگاه اطلاع رسانی معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران- ترانزیت کالا و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران و پاکستان در استفاده از کریدورهای بالقوه تا مسیرهای عملیاتی

۱۴۰۵/۰۳/۱۰- ۰۸:۰۰

ترانزیت کالا و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران و پاکستان در استفاده از کریدورهای بالقوه تا مسیرهای عملیاتی

ترانزیت کالا یکی از مؤلفه‌های کلیدی تجارت بین‌الملل و یکی از ابزارهای مهم قدرت ژئوپلیتیکی برای کشورهایی است که در گره‌های ارتباطی بین مناطق مختلف قرار دارند. ایران و پاکستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، در نقطه اتصال جنوب آسیا، غرب آسیا و آسیای میانه واقع شده‌اند و از این منظر، ظرفیت بالقوه بالایی برای ایفای نقش در شبکه‌های ترانزیتی منطقه‌ای دارند. روابط ترانزیتی دو کشور در دهه‌های گذشته همواره تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله ملاحظات امنیتی، نوسانات سیاسی، تحریم‌ها و ضعف هماهنگی نهادی بوده است. با این حال، اتصال هر دو کشور به نظام حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای (TIR) و عضویت در چارچوب‌های همکاری منطقه‌ای، بستر حقوقی لازم برای توسعه همکاری‌های ترانزیتی را فراهم کرده است. با این حال، تحولات اخیر در چارچوب‌های حقوقی، ابتکارات جدید ترانزیتی و تغییر محاسبات ژئو‌اقتصادی منطقه، زمینه را برای بازتعریف نقش ایران و پاکستان در شبکه‌های اتصال فرامنطقه‌ای و ارتقای جایگاه مسیرهای عبوری میان جنوب آسیا، خاورمیانه و آسیای مرکزی فراهم کرده است.

- نقش ایران و پاکستان در شبکه‌های اتصال منطقه‌ای و کریدورهای ترانزیتی کلیدی

کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC)

پاکستان یکی از محورهای اصلی این کریدور به‌شمار می‌رود. این مسیر، چین را از طریق بندر گوادر پاکستان به دریای عرب و شبکه‌های تجارت جهانی متصل می‌کند. ایران به‌طور رسمی عضو CPEC نیست، اما در برخی طرح‌ها به‌عنوان مسیر بالقوه اتصال یا توسعه آینده مطرح شده است؛ به‌ویژه در چارچوب مباحث مربوط به اتصال گوادر به چابهار.

کریدور بین‌المللی شمال–جنوب (INSTC)

ایران یکی از کشورهای کلیدی و مرکزی کریدور بین‌المللی شمال–جنوب است؛ کریدوری که هند، ایران، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی را به یکدیگر متصل می‌کند. پاکستان عضو اصلی این ابتکار نیست، اما از منظر جغرافیایی در حاشیه این شبکه بزرگ تجاری قرار دارد و می‌تواند، به‌ویژه از طریق ایران، به آن متصل شود.

شبکه ترانزیتی سازمان همکاری اقتصادی (ECO) و کریدور ریلی استانبول–تهران– اسلام‌آباد (ITI)

کریدور ریلی استانبول–تهران–اسلام‌آباد (ITI) و چارچوب سازمان همکاری اقتصادی (ECO) از معدود بسترهای چندجانبه‌ای هستند که ایران و پاکستان در آن نقش مشترک و فعال دارند. هدف این مسیرها ایجاد اتصال ریلی و جاده‌ای میان جنوب آسیا، خاورمیانه و ترکیه است، اما عملکرد آن‌ها تاکنون به دلیل محدودیت‌های عملیاتی و زیرساختی کمتر از ظرفیت واقعی بوده است.

کریدورهای اتصال به آسیای مرکزی

ایران مسیر کلیدی دسترسی به کشورهایی نظیر ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان به‌شمار می‌رود. پاکستان نیز می‌تواند از طریق ایران و افغانستان به این شبکه متصل شود، هرچند بخش قابل توجهی از این مسیرها همچنان در حال توسعه است.

2- قراردادهای ترانزیتی بین ایران و پاکستان

قراردادهای ترانزیتی بین ایران و پاکستان مجموعه‌ای از توافق‌های دوجانبه و منطقه‌ای هستند که با هدف تسهیل عبور کالا، توسعه تجارت مرزی و اتصال کریدورهای تجاری بین جنوب آسیا، خاورمیانه و آسیای مرکزی شکل گرفته‌اند. مهم‌ترین آن‌ها را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

3-موافقت‌نامه حمل‌ونقل جاده‌ای 2008

یکی از اسناد پایه‌ای همکاری در حوزه حمل‌ونقل جاده‌ای مسافر و کالا، موافقت‌نامه حمل‌ونقل جاده‌ای ایران و پاکستان در سال 2008 است. این توافق‌نامه چارچوب حقوقی اولیه‌ای برای عبور کالاهای تجاری میان دو کشور ایجاد کرده و در پی تسهیل فرآیندهای گمرکی و صدور مجوزهای عبور بوده است. این توافق:

امکان عبور کامیون‌ها و محموله‌های تجاری را فراهم می‌کند؛
چارچوب‌های گمرکی و بیمه‌ای ترانزیت را مشخص می‌سازد؛
و هدف آن کاهش موانع اداری در مرز میرجاوه–تفتان است.

4 - دستور ترانزیت کالا از پاکستان 2026

در آوریل 2026، وزارت بازرگانی پاکستان دستورالعملی با عنوان «دستور ترانزیت کالا از طریق قلمرو پاکستان 2026» را صادر و لازم الاجرا اعلام کرد. این دستورالعمل به‌طور خاص به ترانزیت کالا از قلمرو پاکستان با تمرکز بر مسیر ایران می‌پردازد. بر اساس آن، کالاهای کشورهای ثالث می‌توانند از قلمرو پاکستان عبور کرده و از طریق مرز ایران به بازارهای دیگر منتقل شوند.

هدف اصلی این دستور، ایجاد یک چارچوب سازمان‌یافته، شفاف و قانونی برای عبور کالا از پاکستان به مقصد کشور ثالث، به‌ویژه ایران، است. این دستور با استانداردسازی و تسهیل روند ترانزیت، فرایند عبور کالا را ساده‌تر و کارآمدتر می‌کند. همچنین با جلوگیری از تقلب یا مصرف داخلی کالاهای ترانزیتی، از انحراف کالاها جلوگیری می‌نماید. در نهایت، این دستور نقش پاکستان را به‌عنوان یک مسیر ترانزیتی مهم در منطقه تقویت کرده و به‌طور خاص با تعریف کریدورهای ترانزیتی جدید بر توسعه گوادر به‌عنوان‌هاب ترانزیت و لجستیک تأکید دارد.

دستورالعمل جدید، مفاهیم پایه را تعریف کرده و چارچوب روشنی برای عملیات ترانزیتی، صدور مجوزها، نظارت گمرکی و جابه‌جایی کالاها فراهم می‌کند. در این چارچوب، فرستنده کالا به شخص حقیقی یا حقوقی اطلاق می‌شود که قرارداد حمل را منعقد کرده یا کالا را در ارتباط با قرارداد حمل به متصدی حمل تحویل می‌دهد. بر اساس این دستور، انتقال کالا شامل عملیات کراس‌استافینگ تعریف شده است؛ یعنی انتقال کالا از یک کانتینر به کانتینر دیگر یا هر روش حمل‌ونقل دیگر که مطابق قوانین و مقررات گمرکی مجاز باشد. همچنین، ترانزیت به جابه‌جایی کالا در خاک پاکستان در شرایطی اطلاق می‌شود که این عبور تنها بخشی از یک مسیر کامل حمل‌ونقل باشد که ابتدا و انتهای آن خارج از مرزهای پاکستان قرار دارد. به علاوه، شرکت‌های حمل‌ونقل موظف به ارائه ضمانت بانکی قابل وصول هستند و تمامی‌کالاهای ترانزیتی تحت نظارت گمرک پاکستان و مطابق با قانون گمرک 1969 قرار می‌گیرند. تضمین گمرکی نیز به‌عنوان ضمانت مالی معادل حقوق و عوارض ورودی تعریف شده است که با هدف افزایش شفافیت و جلوگیری از تخلفات اعمال می‌شود.

5- شبکه شش‌گانه مسیرهای ترانزیتی پاکستان به ایران

در سطح عملیاتی، دولت پاکستان شش مسیر زمینی رسمی‌برای ترانزیت کالا به مقصد ایران تعیین کرده است که از بنادر اصلی این کشور آغاز شده و پس از عبور از استان بلوچستان، به مرزهای ایران می‌رسند. تنوع مسیرهای پیش‌بینی‌شده، بیانگر رویکرد فعال اسلام‌آباد در نهادینه‌سازی مسیر ایران در ساختار ترانزیت منطقه‌ای پاکستان و تقویت جایگاه این کشور به‌عنوان حلقه واسط میان بنادر آب‌های آزاد و بازارهای سرزمینی ایران و آسیای میانه است. در این میان، برجسته‌سازی نقش بندر گوادر در چند مسیر مستقل، نشان‌دهنده سیاست هدفمند پاکستان در ارتقای کارکرد ترانزیتی این بندر و پیوند دادن آن با کریدورهای زمینی فرامرزی، به‌ویژه در چارچوب راهبردهای توسعه‌ای و ژئو‌اقتصادی بلندمدت این کشور است. مسیرهای تعیین شده به شرح زیر است:

گوادر – گبد
کراچی / بندر قاسم – لیاری – اورمارا – پسنی – گبد
کراچی / بندر قاسم – خُضدار – دالبندین – تفتان
گوادر – تربت – پنجگور – کویته – تفتان
گوادر – لیاری – خُضدار – کویته – تفتان
کراچی / بندر قاسم – گوادر – گبد

6-گذار پاکستان از مسیر افغانستان به کریدورهای پایدار چین و ایران برای اتصال به آسیای میانه

پاکستان به‌مدت طولانی تلاش کرد که از مسیر افغانستان برای اتصال به بازارهای آسیای میانه استفاده کند، اما عدم پایداری این مسیر موجب شد تمایل به استفاده از مسیر ایران افزایش یابد. موانعی چون اختلالات امنیتی و بسته‌شدن‌های مرزی مکرر، هزینه‌های بالای حمل و نقل زمینی ناامن، و نوسانات در سیاست‌های تجاری باعث شد تا اتکا به مسیر افغانستان کاهش یابد و پاکستان به‌دنبال مسیرهای قابل‌اعتماد، امن و مدون باشد. پاکستان اکنون در حال عملیاتی‌سازی دو کریدور موازی است ، یکی از طریق غرب چین و دیگری از مسیر ایران که هر دو به‌عنوان مسیرهای قابل اعتمادتر و دارای قابلیت مقیاس پذیری بالاتر عملیاتی‌شدن موثر در حال تقویت هستند.

پاکستان از زیرساخت‌های بهبود‌یافته چین و دسترسی در تمام سال از طریق گذرگاه خنجراب استفاده می‌کند تا به قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان متصل شود. به گفته مقامات، مسیرهای منتهی به بیشکک و آلماتی نه‌تنها کوتاه‌تر هستند بلکه نسبت به مسیر افغانستان امن‌تر، قابل پیش‌بینی‌تر و کم‌تأخیرتر نیز می‌باشند.

در جبهه غربی، فعال‌سازی گذرگاه مرزی گبد–ریمدان در آوریل 2026 یک کریدور عملیاتی به سمت ترکمنستان و ازبکستان ایجاد کرده است. اگرچه مسیر ایران ممکن است کمی طولانی‌تر از مسیر افغانستان باشد، اما در عمل به دلیل ثبات بیشتر، هزینه بیمه پایین‌تر و نبود عوارض غیررسمی (فساد/هزینه‌های غیررسمی) مقرون‌به‌صرفه‌تر است. بسته شدن‌های مکرر در تورخم و چمن، همراه با نگرانی‌های امنیتی و ضعف زیرساخت‌ها، این مسیرها را از نظر تجاری غیرقابل اعتماد کرده است. ایران با داشتن شبکه جاده‌ای مناسب، موقعیت جغرافیایی استراتژیک و قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی منطقه‌ای، توانایی تبدیل شدن به یک گذرگاه ترانزیتی مهم را دارد.

ارسال نخستین محموله صادراتی (گوشت منجمد از بندر کراچی به مقصد ازبکستان) پس از فعال‌سازی رسمی‌گذرگاه گبد–ریمدان در آوریل 2026 ، نشانه‌ای روشن از عملیاتی‌شدن این کریدور ترانزیتی است. این اقدام نه‌تنها جنبه نمادین ندارد، بلکه نشان می‌دهد پاکستان قادر است به‌طور عملی و پایدار از طریق مسیرهای زمینی به بازارهای آسیای میانه متصل شود.

1-چالش‌های همکاری ترانزیتی

پیاده‌سازی بسته‌های قانونی و عملیاتی کردن مسیرهای ترانزیتی بین ایران و پاکستان با چالش‌هایی همراه بوده است، که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

مسائل امنیتی و بسته‌شدن‌های مکرر مرزی

امکان تأمین امنیت در برخی مناطق مرزی، خاصه در بخش بلوچستان، همواره یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها برای ترانزیت کالا بوده است. این موضوع نه‌تنها هزینه‌ها را افزایش داده، بلکه باعث تأخیرهای قابل توجه در حمل‌ونقل نیز شده است.

عدم تطابق قوانین گمرکی و فرآیندهای اجرایی

با وجود توافق‌های اولیه، بسیاری از رویه‌های گمرکی و فرآیندهای عملیاتی بین دو کشور همسان نبوده و نیازمند هماهنگی بیشتر بودند. این اختلاف‌ها گاهی باعث طولانی‌تر شدن زمان ترخیص کالا و افزایش هزینه‌های غیرضروری شده است.

تحریم‌ها ، مشکلات بانکی و محدودیت‌های بین‌المللی

تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، دسترسی به نظام‌های مالی بین‌المللی و بیمه حمل‌ونقل را دشوار کرده و در نتیجه همکاری‌های ترانزیتی با پاکستان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. نبود سازوکارهای مالی مشترک و محدودیت در تبادلات بانکی، تسویه‌حساب‌های تجاری و هزینه‌های ترانزیت را پیچیده‌تر کرده است.

https://www.brecorder.com/news/40416652/pakistan-activates-new-transit-trade-corridor-through-iran

https://www.brecorder.com/trends/taftan

https://www.brecorder.com/news/40417481/central-asia-access-pakistan-activates-westward-trade-corridors-via-china-iran

https://www.dawn.com/news/1995253/pakistan-notifies-6-land-routes-for-transportation-of-goods-to-iran-amid-blockade-of-hormuz-iranian-ports

https://www.brecorder.com/news/40418408/new-framework-govt-issues-new-order-to-facilitate-transit-trade-to-iran

https://www.dawn.com/news/1995253/pakistan-notifies-6-land-routes-for-transportation-of-goods-to-iran-amid-blockade-of-hormuz-iranian-ports

https://www.dawn.com/news/1993310/excitement-around-karachi-port

https://tribune.com.pk/story/2604934/pakistan-allows-transit-of-foreign-goods-to-iran-through-its-territory