شرکت ایفاژ نماد یک قرن نفوذ اقتصادی فرانسه در سنگال

شرکت فرانسوی ایفاژ (Eiffage) طی حدود یک قرن گذشته یکی از مهمترین بازیگران خارجی در توسعه زیرساختی سنگال بوده است؛ از بندر داکار گرفته تا بزرگراه‌ها، پل‌ها، پروژه‌های انرژی و زیرساخت‌های شهری. این شرکت بخشی از تاریخ اقتصادی معاصر سنگال محسوب می‌شود. با این حال، فضای سیاسی جدید نشان می‌دهد که دوران قراردادهای کم‌چالش و سودآور گذشته در حال پایان یافتن است. دولت سنگال اکنون به دنبال افزایش سهم خود از منافع اقتصادی و بازتعریف روابط با بازیگران خارجی است.

تاریخچه ایفاژ در سنگال

حضور ایفاژ در سنگال به سال ۱۹۲۶ بازمی‌گردد، زمانی که شرکت ETPD برای اجرای پروژه‌های بندری در داکار تأسیس شد. در آن دوره، داکار یکی از مهمترین مراکز دریایی و تجاری امپراتوری استعماری فرانسه در غرب آفریقا بود و توسعه بندر آن اهمیت راهبردی بالایی داشت. ایفاژ طی دهه‌های بعد، بخش بزرگی از زیرساخت‌های بندری داکار را طراحی و اجرا کرد. این شرکت به تدریج از فعالیت‌های صرفاً بندری فاصله گرفت و وارد پروژه‌های جاده‌ای، عمرانی و شهری شد. پس از استقلال سنگال در سال ۱۹۶۰، برخلاف بسیاری از شرکت‌های خارجی که فعالیت خود را محدود کردند، ایفاژ حضور خود را حفظ کرد و به همکاری نزدیک با دولت‌های متوالی سنگال ادامه داد. این استمرار باعث شد که این شرکت فرانسوی به بخشی از ساختار توسعه زیرساختی کشور تبدیل شود. در دهه‌های بعد، ایفاژ در پروژه‌های متعددی مشارکت کرد، از جمله توسعه بندر داکار، ساخت جاده‌ها و پل‌ها، پروژه‌های انرژی و برق، ساختمان‌های دولتی و پروژه‌های فرهنگی و درمانی.

شرکت ایفاژ در بازار بورس پاریس (Euronext Paris) با نماد FGR.PA معامله می‌شود که براساس گزارش مالی سال 2025 درآمد این شرکت و زیرمجموعه‌های آن حدود 25.3 میلیارد یورو اعلام شده است. درآمدهای شعبه‌ی سنگال در صورت‌های مالی گروه در بخش آفریقا ادغام می‌شوند و هیچ گزارش مستقل مالی عمومی‌ برای سنگال منتشر نمی‌کنند. اما بر اساس تخمین‌هایی که توسط رسانه‌ها انجام شده است، فقط از پروژه بزرگراه داکار-فرودگاه بلیز دیاگن سالانه حدود 65 تا 80 میلیون یورو درآمد کسب می‌شود که 25 درصد آن متعلق به دولت سنگال و 75 درصد متعلق به ایفاژ می‌باشد. اگرچه شعبه سنگال کمتر از 1درصد از درآمد کل ایفاژ را تشکیل می‌دهد، اما یکی از مهمترین دارایی‌های استراتژیک آن در آفریقا است.

ایفاژ؛ فراتر از یک شرکت عمرانی

ایفاژ صرفاً یک شرکت عمرانی نیست، بلکه بخشی از ساختار نفوذ اقتصادی فرانسه در آفریقا به شمار می‌رود. این شرکت در کنار بازیگرانی مانند توتال، اورنج و Bolloré نماد حضور تاریخی فرانسه در اقتصاد کشورهای غرب آفریقا محسوب می‌شود. حضور طولانی‌ مدت ایفاژ در سنگال باعث شد این شرکت به یکی از مهمترین شرکای دولت در اجرای پروژه‌های بزرگ زیرساختی تبدیل شود. در بسیاری از موارد، این همکاری‌ها در قالب مدل‌های مشارکت عمومی-خصوصی (PPP) و امتیازهای بلندمدت انجام گرفت. این مدل اقتصادی اگرچه به توسعه سریع زیرساخت‌ها کمک کرد، اما به مرور انتقادهایی را نیز در داخل سنگال به ‌ویژه درباره میزان سود شرکت‌های خارجی، مدت طولانی امتیازها و سهم محدود دولت و شهروندان از منافع پروژه‌ها ایجاد کرد.

بزرگراه داکار-AIBD {فرودگاه}؛ نماد مدل جدید امتیازهای اقتصادی

مهمترین پروژه راهبردی ایفاژ در سنگال، بزرگراه عوارضی داکار–جیمنیاجو–AIBD است که توسط شرکت SECAA، زیرمجموعه ایفاژ، مدیریت می‌شود. این پروژه یکی از مهمترین زیرساخت‌های حمل ‌و نقل سنگال به شمار می‌رود، زیرا داکار را به فرودگاه بین‌المللی بلیز دیاگن متصل می‌کند، ترافیک سنگین پایتخت را کاهش می‌دهد و نقشی کلیدی در لجستیک و حمل ‌و نقل شهری دارد.

اما همین پروژه به یکی از بحث ‌برانگیزترین قراردادهای زیرساختی کشور نیز تبدیل شده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، بزرگراه «Autoroute de l’Avenir» در سه ‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۱۷ میلیون یورو درآمد ایجاد کرده و ترافیک آن ۶ درصد افزایش یافته است.

دولت جدید سنگال اکنون معتقد است قرارداد بهره‌برداری این بزرگراه نیازمند بازنگری است. نخست‌وزیری سنگال پیشنهاد کرده که عوارض توسعه زیرساختی معادل ۱۵ درصد درآمد پروژه ایجاد شود، سهم دولت از درآمد افزایش یابد و منطق کلی امتیازهای بلندمدت مورد بازبینی قرار گیرد. این مسئله مستقیماً سودآوری ایفاژ را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اگرچه دولت سنگال بازنگری قراردادها را با شعار دفاع از منافع ملی مطرح می‌کند، اما پرسش اساسی همچنان پابرجاست: «سهم مردم سنگال چیست»؟ استفاده کنندگان از بزرگراه سال‌هاست که از هزینه بالای عوارض، عدم شفافیت قرارداد و طولانی بودن مدت امتیاز بهره‌برداری انتقاد می‌کنند. در حالی که دولت درباره افزایش درآمدهای عمومی صحبت می‌کند، هنوز هیچ برنامه روشنی برای کاهش عوارض کاربران اعلام نشده است. همین مسئله می‌تواند دولت را با فشار اجتماعی مواجه کند.

پروژه مامِل؛ امنیت آبی و بازتعریف قراردادها

دومین پرونده مهم مربوط به ایفاژ، پروژه آب‌ شیرین‌کن «مامِل» است. این نخستین پروژه بزرگ شیرین‌سازی آب دریا در سنگال است که با مشارکت ایفاژ، VA Tech Wabag و Toyota Tsusho در حال اجرا می‌باشد. این پروژه برای آینده داکار اهمیت حیاتی دارد، زیرا رشد سریع جمعیت و تغییرات اقلیمی فشار شدیدی بر منابع آبی شهر وارد کرده‌اند. دولت سنگال اعلام کرده که در مذاکرات جدید موفق شده است هزینه‌های سالانه پروژه را کاهش دهد، قیمت آب تولیدی را پایین بیاورد و فشار مالی بر بودجه دولت را کم کند. با این حال، پروژه همچنان با کمبود منابع مالی روبه‌روست و دولت برای تکمیل آن نیازمند تأمین بودجه اضافی است. این وضعیت نشان می‌دهد که حتی در شرایط افزایش ملی‌گرایی اقتصادی، کشورهای آفریقایی همچنان به سرمایه، فناوری و شبکه‌های مالی خارجی وابسته‌اند.

اقدامات دولت سنگال در بازنگری در قراردادها با طرف‌های خارجی

سیاست جدید دولت سنگال را می‌توان بخشی از موج جدید «ملی‌گرایی اقتصادی آفریقایی» دانست؛ جریانی که تلاش می‌کند سهم دولت از پروژه‌های راهبردی را افزایش داده، قراردادهای تاریخی را مورد بازنگری قرار داده و با کاهش وابستگی به قدرت‌های خارجی، منافع عمومی را در اولویت قرار دهد. اما این سیاست با چالش‌های مهمی مواجه است. از یک سو، افکار عمومی سنگال از بازنگری قراردادهایی که ناعادلانه تلقی می‌شوند حمایت می‌کند. از سوی دیگر، سرمایه‌گذاران خارجی نگران افزایش ریسک سیاسی و حقوقی در پروژه‌های بلندمدت هستند. هرگونه تنش شدید میان داکار و ایفاژ می‌تواند فضای سرمایه‌گذاری خارجی را تضعیف کند، هزینه تأمین مالی پروژه‌های آینده را افزایش دهد و روابط اقتصادی فرانسه و سنگال را تحت تأثیر قرار دهد.

ایفاژ و آینده نفوذ فرانسه در آفریقا

تحولات اخیر در سنگال را باید در قالب گسترده‌تر کاهش نفوذ سنتی فرانسه در آفریقا تحلیل کرد. در سال‌های اخیر، کشورهایی مانند مالی، بورکینافاسو و نیجر سیاست فاصله‌گیری از پاریس را دنبال کرده‌اند. سنگال اگرچه همچنان روابط نزدیک‌تری با فرانسه دارد، اما دولت جدید این کشور نیز خواهان بازتعریف رابطه اقتصادی با شرکت‌های فرانسوی است. در این میان، ایفاژ به نماد یک پرسش بزرگ تبدیل شده است: «آیا امکان ادامه مدل تاریخی حضور شرکت‌های فرانسوی در آفریقا همچنان وجود دارد؟»

شرکت ایفاژ طی حدود یک قرن، نقشی اساسی در توسعه زیرساختی سنگال ایفا کرده است. اما فضای سیاسی جدید نشان می‌دهد که دوران قراردادهای کم‌چالش و سودآور گذشته در حال پایان یافتن است. دولت سنگال اکنون به دنبال افزایش سهم خود از منافع اقتصادی و بازتعریف روابط با بازیگران خارجی است. با این وجود، واقعیت‌های مالی و فنی همچنان ایجاب می‌کند که دولت برای توسعه زیرساخت‌های خود به همکاری با شرکت‌های بین‌المللی نیاز داشته باشد. بنابراین، آینده روابط میان داکار و ایفاژ احتمالاً نه بر پایه قطع همکاری، بلکه بر اساس مذاکره مجدد، توازن اقتصادی بیشتر و تعریف جدیدی از مشارکت شکل خواهد گرفت. پرونده ایفاژ در سنگال، در نهایت، نمادی از تحول بزرگتری است که امروز در سراسر آفریقا جریان دارد: گذار از مدل تاریخی وابستگی اقتصادی به سمت مطالبه حاکمیت بیشتر بر منابع، زیرساخت‌ها و منافع ملی.

https ://www.afrik.com/eiffage-face-a-dakar-la-fin-d-une-rente-africaine

https ://www.batiactu.com/edito/senegal-chasse-gardee-groupe-eiffage-afrique-subsaharienne-67442.php

eiffageconstruction.com/medias/news/eiffage-and-enshore-subsea-sign-in-consortium-a-192-million-contract-for-the-installation-of-undersea-power-cables-in-dakar-senegal

https ://en.wikipedia.org/wiki/Eiffage

webdisclosure.com/press-release/eiffage-epa-fgr-2025-annual-results-Eug8yVz2VMU