وضعیت شفافیت مالی سنگال، گامبیا و دماغه سبز بر اساس Fiscal Transparency Report 2026

در گزارش سالانه «شفافیت مالی ۲۰۲۶» ایالات متحده، دماغه سبز در گروه ۷۳ کشور منطبق با حداقل الزامات قرار گرفته و در میان ۱۶ کشور آفریقایی قرار دارد که در سال ۲۰۲۶ این معیارها را برآورده کرده‌اند. سنگال در میان ۱۴ کشوری است که پیشرفت قابل توجه داشته‌اند و گامبیا در گروه کشورهایی قرار گرفته که الزامات حداقلی را احراز نکرده‌ و پیشرفت قابل توجهی نیز در دوره ارزیابی ثبت نکرده‌اند. مقایسه این سه کشور یک نکته مهم درباره غرب آفریقا را نشان می‌دهد: اندازه اقتصاد یا میزان منابع طبیعی به‌تنهایی تعیین‌کننده شفافیت مالی نیست. دماغه سبز، با اقتصادی کوچک و منابع طبیعی محدود، توانسته است حداقل استانداردها را رعایت کند. در مقابل، سنگال با اقتصاد بزرگ‌تر و ساختار نهادی پیچیده‌تر، با وجود اصلاحات مهم، همچنان به دلیل مسائل مربوط به گزارش‌دهی مالی و بدهی عمومی در گروه غیرمنطبق قرار گرفته است. وضعیت گامبیا نیز نشان می‌دهد که ایجاد قوانین و انتشار برخی اسناد مالی به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه اجرای مداوم مقررات، حسابرسی مؤثر و نظارت بر حساب‌های خارج از بودجه اهمیت تعیین‌کننده دارد. از سوی دیگر، عملکرد سنگال نشان می‌دهد که شفافیت مالی با آغاز دوره درآمدهای نفت و گاز اهمیت مضاعف پیدا کرده است. با افزایش درآمدهای هیدروکربنی، ضرورت انتشار دقیق قراردادها، درآمدها، هزینه‌ها، بدهی‌ها و تعهدات شرکت‌های دولتی افزایش خواهد یافت.

گزارش Fiscal Transparency وزارت امور خارجه آمریکا با هدف ارزیابی نحوه مدیریت و انتشار اطلاعات مربوط به منابع مالی عمومی تهیه می‌شود. این ارزیابی از نظر سیاست خارجی آمریکا اهمیت دارد، زیرا کنگره آمریکا دولت را مکلف کرده است اطمینان حاصل کند که کمک‌های مالی آمریکا در محیطی با حداقل استانداردهای شفافیت و پاسخگویی مالی مورد استفاده قرار می‌گیرند. مهمترین حوزه‌های مورد بررسی عبارتند از:

1. انتشار عمومی اسناد اصلی بودجه
2. کامل و قابل اتکا بودن اطلاعات بودجه‌ای
3. انتشار اطلاعات مربوط به بدهی‌های دولت
4. شفافیت اجرای بودجه
5. نظارت پارلمانی یا مدنی بر هزینه‌های دولتی
6. استقلال و عملکرد نهاد عالی حسابرسی
7. انتشار گزارش‌های حسابرسی
8. شفافیت قراردادهای عمومی و مناقصات
9. شفافیت اعطای مجوزها و قراردادهای استخراج منابع طبیعی
10. شفافیت فعالیت‌ها و تعهدات شرکت‌های دولتی
11. در موارد مربوط، شفافیت صندوق‌های ثروت ملی و تعهدات مالی دولت.

در گزارش ۲۰۲۶، معیارهای ارزیابی نسبت به گذشته نیز به‌روزرسانی و تقویت شده‌اند؛ از این رو مقایسه مستقیم وضعیت یک کشور با سال‌های قبل باید با احتیاط انجام شود.

الف) وضعیت سنگال

سنگال در گزارش ۲۰۲۶ حداقل الزامات شفافیت مالی را به ‌طور کامل احراز نکرده است، اما «Significant Progress» یا پیشرفت قابل توجه ثبت کرده است. این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا سنگال در زمره تنها ۱۴ دولت از ۶۷ دولت غیرمنطبق قرار گرفته که در دوره بررسی موفق به رفع یا اصلاح بخشی از کاستی‌های کلیدی خود شده‌اند. بنابراین، ارزیابی آمریکا درباره سنگال را نباید صرفاً «منفی» تلقی کرد. تصویر ارائه‌ شده، ترکیبی از پیشرفت قابل توجه در اصلاح نظام مالی و وجود برخی کاستی‌های مهم در انتشار و پاسخگویی مالی است.

سنگال طی سال‌های گذشته در حوزه مدیریت مالی عمومی اقدامات متعددی انجام داده است. این کشور دارای چارچوب نسبتاً توسعه‌یافته‌ای برای تهیه و اجرای بودجه، نظارت بر منابع طبیعی و مدیریت مالی عمومی است. در زمینه منابع طبیعی نیز سنگال از چارچوب قانونی مشخصی برای واگذاری مجوزها و قراردادهای استخراج برخوردار است و در فرآیندهای شفافیت صنایع استخراجی مشارکت دارد. سابقه عضویت و فعالیت سنگال در ابتکار شفافیت صنایع استخراجی (EITI) نیز یکی از نقاط قوت ساختاری این کشور محسوب می‌شود. همچنین گزارش‌های قبلی نشان داده بودند که بودجه و اطلاعات بدهی سنگال به‌طور گسترده و آنلاین در دسترس بوده و نهاد عالی حسابرسی کشور نیز حساب‌های دولت را بررسی می‌کند.

با وجود پیشرفت، وضعیت مالی سنگال در سال ۲۰۲۵ تحت تأثیر یک موضوع بسیار مهم قرار داشت: کشف و افشای مشکلات مربوط به اطلاعات بدهی عمومی و وضعیت واقعی مالی دولت.

تحولات مربوط به بازبینی بدهی عمومی‌ باعث شد موضوع شفافیت بدهی، گزارش‌دهی مالی و قابلیت اتکای اطلاعات مالی دولت اهمیت بیشتری پیدا کند. صندوق بین‌المللی پول نیز در ارزیابی منطقه‌ای خود در سال ۲۰۲۶ بر ضرورت تقویت شفافیت مالی و مدیریت بدهی در سنگال تأکید کرده و به بررسی گزارش دیوان محاسبات درباره بدهی‌های افشا نشده اشاره کرده است. از این منظر، مهم‌ترین چالش‌های سنگال عبارتند از:

• افزایش قابلیت اتکای اطلاعات مربوط به بدهی عمومی؛
• شفاف‌تر کردن تعهدات مالی دولت؛
• تقویت ارتباط میان بودجه مصوب و عملکرد واقعی بودجه؛
• افزایش شفافیت قراردادهای دولتی و خریدهای عمومی؛
• تقویت نقش و انتشار به‌موقع گزارش‌های نهادهای حسابرسی؛
• افزایش شفافیت مالی شرکت‌های دولتی و تعهدات آنها؛
• تقویت نظارت عمومی‌ بر درآمدهای نفت و گاز.

این مسائل به ‌ویژه برای سنگال اهمیت دارد، زیرا آغاز تولید نفت و گاز، حجم و پیچیدگی منابع و تعهدات مالی دولت را افزایش داده است. سنگال را می‌توان کشوری در مسیر اصلاح و افزایش شفافیت مالی دانست، اما هنوز به سطح استانداردهای حداقلی آمریکا نرسیده است.

ب) وضعیت گامبیا

گامبیا در گزارش ۲۰۲۶ در گروه کشورهایی قرار دارد که حداقل الزامات شفافیت مالی را برآورده نکرده‌اند و «No Significant Progress» داشته‌اند. این وضعیت در مقایسه با سنگال و دماغه سبز، ضعیف‌تر است. گامبیا همچنین در گزارش‌های گذشته نیز با چالش‌هایی در زمینه انتشار اسناد بودجه، حسابرسی و شفافیت منابع طبیعی مواجه بوده است.

با وجود ارزیابی منفی، گامبیا دارای برخی زیرساخت‌های مثبت است. در ارزیابی‌های قبلی آمریکا، بودجه و اطلاعات مربوط به بدهی عمومی‌ گامبیا به شکل گسترده و آنلاین در دسترس بوده و بودجه از نظر کلی کامل و قابل اتکا ارزیابی شده بود. همچنین نهاد عالی حسابرسی دولت حساب‌های عمومی را بررسی کرده و گزارش‌های خود را منتشر می‌کرد. از سوی دیگر، گامبیا دارای قوانین و مقررات مربوط به اعطای قراردادها و مجوزهای استخراج منابع طبیعی است. مشکل اساسی گامبیا در سال ۲۰۲۵ این بوده که برخی اصلاحات گذشته به اندازه کافی تثبیت نشده یا در عمل استمرار پیدا نکرده‌اند. یکی از چالش‌های اصلی، سرعت و کیفیت انتشار گزارش‌های حسابرسی دولت و اثربخشی نظارت بر اجرای بودجه است.

یکی از موضوعات مهم در چارچوب ارزیابی مذکور، وجود حساب‌های خارج از بودجه یا عدم اعمال نظارت و حسابرسی کافی بر آنها است. این موضوع به ‌خصوص برای هزینه‌های حساس اهمیت دارد. صفحه رسمی‌ گامبیا در گزارش ۲۰۲۶ نیز صراحتاً حذف حساب‌های خارج از بودجه یا قرار دادن آنها تحت نظارت و حسابرسی مناسب را به‌عنوان یکی از حوزه‌های اصلاحی مطرح می‌کند.

در ارزیابی‌های پیشین، گامبیا در زمینه اجرای عملی قوانین مربوط به قراردادها و مجوزهای استخراج منابع طبیعی و انتشار اطلاعات پایه این قراردادها با مشکل مواجه بود. این موضوع برای آینده گامبیا مهم است، زیرا هرگونه توسعه بخش معدن یا منابع طبیعی می‌تواند ریسک‌های شفافیت و درآمدی دولت را افزایش دهد.

ج) وضعیت کیپ‌ورد (دماغه سبز)

دماغه سبز در گزارش ۲۰۲۶ حداقل الزامات شفافیت مالی آمریکا را برآورده کرده است. این کشور در گروه ۷۳ دولت منطبق قرار گرفته و از جمله ۱۶ کشور آفریقایی است که در ارزیابی ۲۰۲۶ حداقل معیارهای آمریکا را احراز کرده‌اند. در نتیجه، از میان سه کشور مورد مطالعه، به ترتیب دماغه سبز، سنگال و گامبیا بهترین وضعیت را دارند. دماغه سبز سابقه نسبتاً طولانی در شفافیت مالی، حکمرانی، مدیریت بودجه و انتشار اطلاعات مالی دارد.

این کشور طی سال‌های گذشته سامانه‌های دیجیتال برای انتشار اطلاعات مالی عمومی ایجاد کرده است. در گزارش‌های قبلی وزارت خارجه آمریکا، وزارت دارایی کیپ‌ورد دارای یک پلتفرم دیجیتال برای انتشار حساب‌های عمومی معرفی شده بود که امکان مشاهده اجرای بودجه را فراهم می‌کرد. همچنین نهاد مستقل شورای مالی عمومی و نهاد عالی حسابرسی در ساختار مدیریت مالی کشور نقش دارند.

بررسی‌های IMF در سال ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که دماغه سبز در مسیر اصلاحات مالی قرار دارد. از جمله اصلاحات مهم عبارتند از: اصلاح نظام تدارکات عمومی، توسعه سامانه الکترونیکی خریدهای دولتی، انتشار صورت‌های مالی حسابرسی‌شده شرکت‌های دولتی، بهبود مدیریت ریسک شرکت‌های دولتی، افزایش شفافیت مالی، اصلاح نظام مالیاتی، و بهبود مدیریت بدهی عمومی.

در عین حال، دماغه سبز با یک چالش مهم مواجه است: سطح بالای بدهی عمومی و ریسک‌های مالی ناشی از شرکت‌های دولتی.

IMF در فوریه ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرد نسبت بدهی دولت به GDP در پایان سال ۲۰۲۶ به حدود ۹۷ درصد کاهش یابد؛ با این حال، همچنان ریسک کلی بدهی بالا ارزیابی شده است. همچنین شرکت‌های دولتی، به ‌ویژه شرکت‌های فعال در بخش انرژی و حمل ‌و نقل هوایی، همچنان می‌توانند ریسک مالی قابل توجهی برای دولت ایجاد کنند.

دماغه سبز از نظر شفافیت مالی در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند الگوی مناسبی برای کشورهای کوچک غرب آفریقا باشد. نکته مهم این است که موفقیت دماغه سبز صرفاً به انتشار بودجه محدود نیست؛ بلکه ترکیبی از: انتشار اطلاعات + حسابرسی + دیجیتالی شدن مدیریت مالی + نظارت مستقل + اصلاح شرکت‌های دولتی است که آن را از دو کشور دیگر متمایز می‌کند.

https://www.state.gov/reports/2026-fiscal-transparency-report

www.state.gov/reports/2026-fiscal-transparency-report/senegal

www.state.gov/reports/2026-fiscal-transparency-report/the-gambia

lesoleil.sn/actualites/economie/transparence-budgetaire-le-

gouvernement-americain-salue-les-efforts-de-neuf-pays-dont-le-senegal

https://beto.cd/fiscal-transparency-report-2026-rdc-declassement-reddition-des-comptes