وضعیت ذخایر و استخراج ماده معدنی زیرکون (Zircon) در کشور سنگال

سنگال طی یک دهه گذشته به یکی از بازیگران مهم استخراج ماده معدنی زیرکون در سطح جهانی تبدیل شده است. معدن ماسه‌های معدنی گراند کوت در شمال داکار، یکی از بزرگترین معادن ماسه‌های معدنی جهان محسوب می‌شود و سنگال را در زمره تولیدکنندگان اصلی زیرکون قرار داده است.

زیرکون (ZrSiO4) یک کانی سیلیکاتی حاوی عنصر زیرکونیوم است که معمولاً در ماسه‌های ساحلی و رسوبات آبرفتی یافت می‌شود. از ویژگی‌های مهم این ماده معدنی می‌توان به مقاومت بسیار بالا در برابر حرارت، مقاومت شیمیایی عالی، نقطه ذوب بالا، مقاومت در برابر خوردگی و قابلیت استفاده در صنایع هسته‌ای اشاره نمود. زیرکون منبع اصلی تولید فلز زیرکونیوم و اکسید زیرکونیوم (Zirconia) در جهان است.

کارخانه‌های تولیدکننده کاشی و سرامیک مصرف‌کنندگان اصلی این ماده معدنی هستند و حدود 50 درصد مصرف جهانی آن  در این بخش انجام می‌شود. سایر صنایعی که به ماده معدنی زیرکون به عنوان ماده خام احتیاج مبرم دارند عبارتند از

1) صنایع ریخته‌گری؛

2) صنایع نسوز مانند کوره‌های فولادسازی، کوره‌های سیمان و صنایع شیشه؛

3) صنعت هسته‌ای (فلز زیرکونیوم به دلیل جذب بسیار کم نوترون در میله‌های سوخت هسته‌ای راکتورهای هسته‌ای استفاده می‌شود)؛

4) سایر صنایع مانند هوافضا، توربین‌های گازی، صنایع شیمیایی، ایمپلنت‌های پزشکی و دندانپزشکی.

این ماده معدنی پس از طلا، فسفات و نفت و گاز به یکی از مهمترین اقلام صادراتی معدنی سنگال تبدیل شده است و علاوه بر ارزآوری، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه مناطق شمال غربی کشور، به اشتغال‌زایی نیز کمک کرده است. پروژه معدنی گراند کوت به تنهایی بیش از 2400 شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده است.

ذخایر زیرکون در سنگال

مهمترین ذخایر زیرکون در سنگال در نوار ساحلی موسوم به «Grande Côte» قرار دارند که از نزدیکی داکار تا منطقه سن‌لوئی امتداد یافته‌اند. از جمله ویژگی‌های این ذخایر می‌توان به طول بیش از 100 کیلومتری، نوع آن که ماسه‌های معدنی ساحلی است و ترکیبات زیرکون، ایلمنیت، روتیل و لئوکوکسن اشاره نمود.

برخلاف نفت و گاز، ذخایر زیرکون معمولا به صورت «ذخایر ماسه‌های معدنی» گزارش می‌شوند و نه به صورت ذخیره خالص. به همین دلیل برای محاسبه ذخیره واقعی باید درصد زیرکون موجود در ذخیره را در حجم کل ذخیره اعمال کرد. براساس آمار رسمی ITIE سنگال، ذخایر ماسه‌های معدنی گراند کوت حدود 1.3 میلیارد تن برآورد شده است. فلذا حجم ذخایر زیرکون موجود در ذخایر ماسه‌ای سنگال حدود 2 تا 2.2 میلیون تن برآورد می‌شود.

میزان استخراج زیرکون در سنگال در سال 2025 با روندی افزایش به رکوردی در حدود 90 هزار تن رسیده است که بیانگر قرار گرفتن سنگال در جایگاه چهارمین تولیدکننده بزرگ در جهان می‌باشد.

شرکت بهره‌بردار اصلی

معدن گراند کوت از سال 2014 توسط شرکت ارامت وارد مرحله تولید تجاری شد و امروزه بزرگترین پروژه معدنی سنگال محسوب می‌شود. ارامت یک شرکت بزرگ معدنی و متالوژی فرانسوی است که دفتر مرکزی آن در شهر پاریس قرار دارد. این شرکت در حوزه استخراج و فرآوری مواد معدنی راهبردی مانند منگنز، نیکل، لیتیوم، زیرکون، ایلمنیت، و روتیل فعالیت می‌کند و سهام آن در بورس پاریس معامله می‌شود. هرچند این شرکت خصوصی است، ولیکن دولت فرانسه با سهم 27 درصدی یکی از سهامداران اصلی آن محسوب می‌شود. خانواده دووال (Duval) با 37 درصد سهامدار عمده این شرکت هستند.

در خصوص معدن گراند کوت سنگال، سهم شرکت ارامت 90 درصد و سهم دولت سنگال 10درصد می‌باشد. طبق اعلام این شرکت در سال 2024، حدود 121 میلیارد فرانک سیفا در نتیجه فعالیت این شرکت، به اقتصاد سنگال تزریق شده است.

مقاصد اصلی صادرات زیرکون سنگال در سال 2024

بر اساس جدیدترین آمار تجارت جهانی برای سال 2024، چین بزرگترین مقصد صادرات زیرکون سنگال است و فاصله قابل توجهی با سایر خریداران دارد:

1) چین: حدود 60 هزار تن

2) اسپانیا: حدود 15.5 هزار تن

3) ایالات متحده: 3.8 هزار تن

4) هند: 3.7 هزار تن

5) ژاپن: 3.6 هزار تن

جمع‌بندی

سنگال طی دهه اخیر به یکی از قدرت‌های نوظهور صنعت زیرکون جهان تبدیل شده است. ذخایر عظیم ماسه‌های معدنی در نوار ساحلی گراند کوت و سرمایه‌گذاری شرکت Eramet موجب شده این کشور به چهارمین تولیدکننده بزرگ این ماده معدنی در جهان تبدیل شود. تولید سالانه آن در حال افزایش بوده و نقش مهمی در اقتصاد معدنی کشور دارد. 

usgs.gov/publications/mineral-commodity-summaries-2025

itie.sn

grande-cote.eramet.com/en/eramet-grande-cote

pulse.sn/article/exploitation-du-zircon-gco-attend-une-production-recordde-850-000-tonnes-en-2024-2024073020023724175

usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/zirconium-and-hafnium-statistics-and-information

pubs.usgs.gov/publication/cir930L?utm_source

imidro.gov.ir

senego.com/milliards-du-zircon-le-senegal-en-profite-t-il-vraiment_1807078.html