چرا صربستان گران‌ترین قیمت بنزین بالکان را دارد؟

پایگاه اینترنتی رادار در گزارشی به شکاف عمیق قیمت سوخت در صربستان نسبت به سایر کشورهای منطقه بالکان می‌پردازد و نشان می‌دهد که شهروندان صربستان همچنان گران‌ترین بنزین و گازوئیل را به نسبت همسایگان منطقه ای خود خریداری می‌کنند. در حالی که قیمت نفت خام در بازارهای جهانی نوسانات متعادلی داشته، در صربستان به دلیل نرخ بالای مالیات غیرمستقیم (آکسیز) و سیاست‌های کنترلی دولت بر بازار، قیمت‌ها در سطحی بالا تثبیت شده‌اند. تفاوت قیمت هر لیتر سوخت در صربستان با کشورهایی مثل بوسنی و هرزگوین یا مقدونیه شمالی، فراتر از هزینه‌های لجستیک است و مستقیماً به سیاست‌های درآمدزایی دولت از سبد سوخت مربوط می‌شود.

هرگاه بحث قیمت سوخت در صربستان به میان می‌آید، معمولاً توضیحاتی درباره سطح قیمت‌ها در نوسانات بازارهای بین‌المللی، نرخ دینار و مالیات‌ها و عوارض دولتی جستجو می‌شود. آنچه برای عموم مردم کمتر شفاف است، نحوه شکل‌گیری قیمت‌های جهانی و چگونگی عملکرد سیاست‌های مالیاتی یا همان مالیات بر مصرف در صربستان است. قیمت نفت خام، که مشتقات آن از طریق فرآوری پالایشگاهی به دست می‌آید، به عنوان معیاری برای کل بازار محصولات نهایی، از جمله سوخت‌های موتوری عمل می‌کند. قیمت‌ها در دو بورس، بورس کالای نیویورک (NYMEX) برای نفت وست تگزاس اینترمدیت آمریکا (WTI) و بورس بین‌قاره‌ای (ICE) در لندن برای نفت برنت دریای شمال، دو سوم تجارت جهانی نفت خام را پوشش می‌دهند. سایر بورس‌های مهم در دبی، توکیو و شانگهای واقع شده‌اند.

میانگین گردش روزانه نفت خام کاغذی در دو بورس پیشرو حدود دو میلیارد بشکه است، در حالی که مصرف جهانی حدود ۱۰۳ میلیون بشکه در روز می‌باشد. معاملات تحت سلطه قراردادهای آتی برای تحویل در آینده است که طی آن شرکت‌کنندگان متعهد به خرید یا فروش نفت خام در زمانی دقیقاً مشخص می‌شوند. هر قرارداد شامل ۱۰۰۰ بشکه نفت خام با کیفیت استاندارد برای تحویل در ترمینالی مشخص و در بازه زمانی دقیق است. با این حال، تقریباً ۱۰۰٪ نفت خام معامله شده در بورس‌ها توسط شرکت‌کنندگان اصلی یعنی کاربران تجاری مانند شرکت‌های نفتی و معامله‌گرانی که از بورس برای پوشش ریسک در برابر تغییرات ناگهانی قیمت استفاده می‌کنند، یا نوسان‌گیرانی مانند صندوق‌های مالی، مؤسسات یا افرادی که هدفشان سود بردن از روند قیمت‌هاست، به صورت فیزیکی تحویل گرفته نمی‌شود.

توضیح ساده عملیات پوشش ریسک را می‌توان با سناریویی مشابه فعالیت‌های شرکت NIS ( شرکت صنعت نفت صربستان) تصویر کرد NIS ماهانه حدود ۳۱۶,۰۰۰ تن نفت خام یا تقریباً ۲.۳ میلیون بشکه خریداری می‌کند. فرض کنید در ماه ژانویه، پیش از بحران خاورمیانه، زمانی که قیمت نفت حدود ۷۰ دلار در هر بشکه بود، این شرکت تصمیم گرفت برای تحویل ماه مارس پوشش ریسک انجام دهد. این شرکت ۲,۳۰۰ قرارداد آتی به قیمت ۷۰ دلار (به ارزش ۱۶۲ میلیون دلار) می‌خرید. تا ماه مارس، قیمت به ۱۰۰ دلار افزایش می‌یابد NIS نفت فیزیکی را به قیمت ۱۰۰ دلار می‌خرد و متحمل ۳۰ دلار ضرر در هر بشکه می‌شود (در مجموع حدود ۷۰ میلیون دلار)، اما هم‌زمان قراردادهای آتی را به قیمت ۱۰۰ دلار می‌فروشد و حدود ۷۰ میلیون دلار سود کسب می‌کند. به این ترتیب، قیمت را در حدود ۷۲ دلار قفل می‌کند. اگر قیمت‌ها به ۵۰ دلار کاهش می‌یافت، عکس این اتفاق می‌افتاد، اما قیمت نهایی همچنان حدود ۷۲ دلار باقی می‌ماند.

بنابراین، قیمت‌های بورس بر قیمت نفت خام فیزیکی تأثیر می‌گذارند اما آن را تعیین نمی‌کنند. حدود ۷۵٪ از تجارت جهانی بر اساس نرخ‌های Dated Brent منتشر شده توسط مؤسسه پلاتس است که قیمت‌ها را بر اساس معاملات واقعی و پیشنهادات خرید و فروش برآورد می‌کند. در اروپا، از گزارش‌های پلاتس برای تعیین قیمت مشتقات نفتی استفاده می‌شود. برای دیزل در صربستان، مرجع اصلی نرخ‌های پلاتس در بنادر رومانی، بلغارستان یا کرواسی است. مقررات صربستان این مورد را به قیمت‌گذاری FOB (تحویل روی عرشه) تغییر داده است که به پایانه‌های بارگیری در ایتالیا، یونان یا سایر بنادر مدیترانه اشاره دارد. هزینه‌های حمل و نقل طبق مقررات ثابت است. قیمت‌ها به دلار یا یورو در هر تن، همراه با هزینه‌های اضافی مانند هزینه فروشنده، کنترل کیفیت و تلفات قراردادی بیان می‌شوند. این موارد قیمت خرید در پایانه را تشکیل می‌دهند. سپس هزینه‌های لجستیک برای تعیین قیمت در انبارهای صربستان اضافه می‌شود.

قیمت هر لیتر بر اساس چگالی محاسبه می‌شود. چگالی دیزل بین ۸۲۰ تا ۸۴۵ کیلوگرم بر متر مکعب متغیر است، به این معنی که یک تن معادل ۱,۱۸۳ تا ۱,۲۱۹ لیتر است. مقررات صربستان چگالی را روی ۸۴۵ ثابت کرده است. قیمت دیناری به نرخ ارز بانک مرکزی صربستان بستگی دارد که قیمت خالص شرکت را تشکیل می‌دهد. قیمت ناخالص شامل هزینه‌های انبارداری، جابجایی و حاشیه سود است. سپس عوارض دولتی، شامل مالیات بر مصرف، هزینه ذخایر استراتژیک، هزینه‌های بهره‌وری انرژی، هزینه‌های حمل و نقل و حاشیه سود خرده‌فروشی، اضافه می‌شوند. در نهایت، مالیات بر ارزش افزوده  ۲۰ درصدی برای تعیین قیمت نهایی خرده‌فروشی اعمال می‌شود.

اگرچه بازار سوخت رسماً آزاد شده است، اما شرکت NIS حدود ۸۰٪ از عرضه عمده‌فروشی را در اختیار دارد که عملاً یک انحصاری ایجاد کرده که توسط دولت تنظیم می‌شود. رقابت واقعی تنها می‌تواند قیمت‌ها را به میزان اندکی کاهش دهد. تفاوت قیمت‌ها عمدتاً ناشی از عوارض دولتی است. اتحادیه اروپا حداقل مالیات بر مصرف را در سال ۲۰۰۳ معرفی کرد. برای مثال، این رقم برای بنزین ۳۵۹ یورو در هر ۱۰۰۰ لیتر و برای دیزل ۳۳۰ یورو است.

در صربستان، این مالیات‌ها به مراتب بالاتر است: حدود ۵۹۸ یورو برای بنزین و ۶۱۶ یورو برای دیزل. این بدان معناست که مالیات بر مصرف بنزین در صربستان ۶۷٪ بالاتر از حداقل اتحادیه اروپا و برای دیزل ۱.۸۷ برابر بالاتر است. یکی از دلایل این امر می‌تواند اتکای شدید صربستان به پروژه‌های سرمایه‌گذاری عمومی مانند بزرگراه‌ها، راه‌آهن، نمایشگاه اکسپو ۲۰۲۷ و ورزشگاه ملی باشد که نیازمند درآمدهای بودجه‌ای قابل توجهی هستند. سیاست مالیاتی با خروجی پالایشگاه و الگوهای مصرف همسو است. تولید بنزین بیش از تقاضای داخلی است، در حالی که استفاده از گاز مایع از طریق مالیات‌های بالاتر با محدودیت مواجه شده است.

تولید دیزل برای پاسخگویی به تقاضا کافی نیست، با این حال مالیات آن بالاتر از بنزین باقی مانده است، وضعیتی غیرعادی در اروپا که هدف آن تشویق به مصرف بنزین است. پالایشگاه پانچوو سالانه حدود ۴.۱ میلیون تن نفت خام فرآوری می‌کند که ۷۱۷,۰۰۰ تن آن بنزین است، در حالی که مصرف داخلی بنزین بین ۵۰۰ تا ۵۵۰ هزار تن ثابت مانده است. مصرف گاز مایع در سال ۲۰۱۲ به اوج خود رسید، اما دولت با افزایش مالیات، آن را غیررقابتی کرد تا مصرف آن به ۹۰,۰۰۰ تن در سال کاهش یابد. ملاحظات زیست‌محیطی به نفع منافع شرکتی کنار گذاشته شد و سرمایه‌گذاری‌های خصوصی در این بخش ارزش خود را از دست دادند.

با تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه، زنجیره‌های تأمین نفت و محصولات پتروشیمی دچار اختلال شده است. دیر یا زود، این اثرات به اروپا سرایت کرده و منجر به افزایش قیمت و کمبودهای احتمالی خواهد شد. عاقلانه است که از ذخایر موجود به درستی استفاده شود. هزینه‌های اضافی شامل نشانه‌گذاری سوخت و نظارت بر کیفیت (حدود ۱۰ میلیون یورو در سال) نیز به مصرف‌کنندگان منتقل می‌شود. آزادسازی ۴۰,۰۰۰ تن دیزل کمتر از شش روز از مصرف کشور را پوشش می‌دهد. مداخلات پایدار نیازمند حجم بسیار بیشتری است.

اکنون مشخص شده است که زمان سپری شده از زمان معرفی تحریم‌های OFAC علیه صنعت نفت صربستان در ژانویه ۲۰۲۵ چقدر ارزشمند بوده است؛ زمانی که آخرین مجوز ویژه برای تمدید فعالیت‌های عملیاتی تا ۱۷ آوریل دریافت شد. بدون یک NIS عملیاتی، عرضه در بازار صربستان به آستانه بحرانی می‌رسد. در همین حال، روند فروش این شرکت توسط خریدارانی چون MOL (مجارستان) و ADNOC (امارات) و فروشنده‌ای به نام گازپروم در حال تعیین تکلیف است. با توجه به تحولات سیاسی، از جمله انتخابات ۱۲ آوریل در مجارستان، این تردید وجود دارد که آیا توافق خرید و فروش اصلاً نهایی خواهد شد یا خیر. آیا دولت صربستان طرح جایگزینی دارد؟

 نویسنده: پیتر گونیا

منبع: پایگاه اینترنتی رادار مورخ 07/04/2026

https://radar.nova.rs/ekonomija/cene-goriva-skuplje-srbija-region/