بررسیهایی در مورد ارزش گذاری دینار صربستان
بسیاری از اقتصاددانان و منتقدان معتقدند که ارزش دینار بهطور مصنوعی بالا نگه داشته شده و با واقعیتهای اقتصادی کشور همخوانی ندارد. همچنین ادعا میشود که این نرخ ارزِ بالا، بهطور ظاهری شاخصهایی مانند تولید ناخالص داخلی، دستمزدها و بدهی عمومی را بهتر نشان میدهد، در حالی که قدرت خرید واقعی مردم کاهش یافته است.
در مقابل، بانک مرکزی صربستان این انتقادات را رد کرده و تأکید میکند که نرخ ارز دینار بر اساس عرضه و تقاضای بازار و با مداخله محدود تنظیم میشود. به گفته این نهاد، ورود سرمایه خارجی، صادرات و سایر جریانهای ارزی باعث تقویت طبیعی دینار شده و بانک مرکزی حتی برای جلوگیری از بیش از حد قوی شدن آن، ارز خارجی خریداری میکند. اختلاف نظر اصلی میان منتقدان و مقامات در این است که آیا ثبات فعلی دینار نتیجه واقعیتهای اقتصادی است یا حاصل سیاستهای هدفمند و حتی انگیزههای سیاسی.
اگر در یک همهپرسی فرضی از مردم صربستان پرسیده میشد که نرخ ارز ثابت را ترجیح میدهند یا شناور، بیشترشان خواستار تثبیت دینار در برابر یورو بودند؛ زیرا در این صورت از ریسک نوسان ارز دور میماندند و درآمد و هزینههای ماهانهشان قابلپیشبینی میشد. با این حال، بسیاری از اقتصاددانان چنین راهحلی را نمیپذیرند و آن را توهمیکوتاهمدت و پرهزینه میدانند. با وجود نبودِ تثبیت رسمی، نرخ دینار تقریباً ده سال است که تغییر چندانی نداشته؛ موضوعی که بهگفته گروهی از اقتصاددانان نشانهی بیشتر از ارزش خود ارزشگذاریشده آن است. برخی حتی معتقدند ارزش واقعی دینار دستکم ۳۰ درصد پایینتر از سطح فعلی است؛ یعنی هر یورو باید حدود ۱۵۲.۷ دینار باشد. اگر این برآورد درست باشد، میانگین حقوق در صربستان کمتر از کشورهای همسایه مانند آلبانی، مقدونیه شمالی و بوسنی خواهد بود.
منتقدان سیاست پولی بانک مرکزی صربستان میگویند این وضعیت نهفقط دلایل اقتصادی، بلکه ریشه سیاسی دارد و پرسش اصلی این است که دولت عملاً کدام رژیم ارزی را اجرا میکند، همان سیاست رسمی یا سیاستی که بانکمرکزی صربستان در عمل پیش میبرد؟ آنها رئیس بانکمرکزی صربستان، یورگووانکا تاباکوویچ را مسئول این ثبات مصنوعی میدانند و به سخنان جنجالی او از جمله اینکه «تا وقتی ووچیچ در قدرت است، من هم رئیس میمانم» استناد میکنند. به باور منتقدان، دینار بیشازحد قوی نشان داده میشود تا شاخصهایی مانند دستمزدها و تولید ناخالص داخلی بهتر از واقعیت به نظر برسد. برای نمونه، حقوق متوسط که با نرخ فعلی ۹۳۰ یورو محاسبه میشود، با نرخ واقعی ادعایی حدود ۷۱۴ یورو خواهد بود؛ یعنی صربستان از جایگاه میانی در میان جمهوریهای سابق یوگسلاوی به پایینترین رده سقوط میکند.
دیان شوشکیچ، استاد اقتصاد و رئیس پیشین بانکمرکزی صربستان، نیز معتقد است حتی با چشم غیرمسلح هم میتوان دید دینار بیشتر از ارزش خود ارزشگذاریشده است. او توضیح میدهد که نرخ ارز باید از قدرت واقعی اقتصاد و ورود ارز خارجی پیروی کند، اما در صربستان نرخ عملاً ثابت مانده و همین امر همراه با تورم، قیمت کالاهای داخلی را بر حسب یورو بالا برده و صادرات را دشوارتر کرده است. به گفته او، اقتصاد صربستان هنوز مانند ۱۰ تا ۲۰ سال پیش توان صادرات کافی برای جبران واردات را ندارد، در حالی که کشورهای اروپای شرقی مازاد حساب جاری دارند، صربستان همچنان با کسری روبهرو است. به باور او، این ثبات مصنوعی از راه استقراض و فروش داراییها تأمین میشود و به بازاریابی سیاسی خدمت میکند، وامگیرندگان احساس میکنند اقساطشان نسبت به درآمد کاهش یافته و نسبت بدهی عمومیبه تولید ناخالص داخلی کمتر نشان داده میشود. اما در واقع، نرخ غیرواقعی دینار، تولید ناخالص داخلی و حقوقها را بهطور مصنوعی بزرگتر و بدهی را کوچکتر جلوه میدهد، در حالی که قدرت خرید واقعی مردم کاهش یافته است.
دوشان نیکزیچ، نایبرئیس حزب آزادی و عدالت، نیز میگوید دینار بیشتر از ارزش خود ارزشگذاریشده است که به ضرر کسبوکارهای داخلی و به نفع شرکتهای خارجی است. واردات ارزانتر میشود اما صادرات برای تولیدکنندگان صرب دشوارتر، چون دینار دریافتی آنها برای پوشش هزینهها کافی نیست.
در مقابل، اقتصاددانانی مانند ایوان نیکولیچ این دیدگاهها را افراطی میدانند و میگویند ارزش امروز دینار با وجود ذخایر ارزی بالا و جریانهای ورودی سرمایه، کاملاً طبیعی است. او میگوید این ثبات آنقدر بدیهی شده که حتی ستون نرخ ارز در روزنامهها نیز حذف شده و کمتر کسی متوجه آن میشود.
با این حال، منتقدان یادآوری میکنند که ثبات دینار تا حدی با فروش اوراق دولتی و مداخلات بانکمرکزی صربستان تأمین میشود و افزایش ذخایر ارزی نیز با رشد بدهی همراه بوده است. گوران رادوساولیویچ برای نشان دادن غیرواقعی بودن ثبات دینار به مقایسه قیمت کالاهای مشابه در صربستان و اروپا اشاره میکند، برای مثال، یک شکلات ۳۰۰ گرمیکه در آلمان حدود ۴ یورو (۴۶۰ دینار) قیمت دارد، در صربستان ۶۵۰ دینار است.
در برابر این انتقادها، بانک مرکزی صربستان اعلام میکند که ادعاهای مربوط به بیشارزشگذاری دینار فاقد مبنای اقتصادی است بانک مرکزی صربستان اعلام میدارد که نرخ ارز در چارچوب شناور مدیریتشده و بر اساس عرضه و تقاضا تعیین میشود و از سال ۲۰۱۷ فشار بازار بیشتر به سمت تقویت دینار بوده است. به همین دلیل بانک برای جلوگیری از تقویت بیشازحد، بیش از ۱۲ میلیارد یورو ارز خریده و ذخایر ارزی را به سطح بیسابقهای رسانده است. آنها تأکید میکنند که دینار در اصل نسبتاً باثبات است و این ثبات ۱۳ ساله به کسبوکارها و شهروندان امکان برنامهریزی و فعالیت اقتصادی مطمئنتر را میدهد. بانک مرکزی صربستان اظهار میدارد که همچنان همه عوامل اثرگذار بر بازار ارز را رصد خواهد کرد و در صورت لزوم برای حفظ این ثبات مداخله میکند.
- رشد اقتصادی صربستان در سهماهه سوم 2025 به 2% رسید و پیشبینی کل سال 2025 به 2.1% کاهش یافته است. این کندی به دلیل تنشهای تجاری جهانی، اعتراضات داخلی و تحریمها است.
- تا پایان اکتبر 2025، ذخایر ارزی ناخالص 29.4 میلیارد یورو بود که پوشش 7 ماه واردات را میدهد با خرید خالص بانکمرکزیصربستان به میزان 355 میلیون یورو این سطح بالا زمان پاندمی است.
نویسنده: اسلاجانا ووکاشینوویچ
منبع: پایگاه اینترنتی نین مورخ 03/12/2025
https://www.nin.rs/ekonomija/vesti/97017/precenjen-dinar-problematicna-realnost-ili-propaganda-s-politickim-motivima