طرح هند برای ایجاد ۱۰۰ شهرک صنعتی آماده بهره‌برداری؛ گامی در مسیر تقویت تولید و جذب سرمایه‌گذاری

هند در چارچوب برنامه بهاویا (BHAVYA)، با هدف تقویت زیست‌بوم تولید و افزایش توان رقابتی صنایع، به‌دنبال گذار از الگوی سنتی تأمین زمین و زیرساخت‌های پایه به توسعه شهرک‌های صنعتی یکپارچه است؛ مجموعه‌هایی که امکانات ضروری برای استقرار و آغاز فعالیت بنگاه‌های اقتصادی را از پیش فراهم می‌کنند. در این الگو، زیرساخت‌هایی همچون شبکه برق و آب، راه‌های داخلی، خدمات لجستیکی، تأسیسات مشترک، امکانات اداری و خدمات رفاهی نیروی کار به‌صورت هماهنگ توسعه می‌یابند. هدف آن است که شرکت‌ها با کاهش زمان و هزینه آماده‌سازی محل فعالیت، سریع‌تر وارد مرحله تولید شوند.

این رویکرد در شرایطی دنبال می‌شود که تولید صنعتی همچنان یکی از پایه‌های اصلی رشد اقتصادی هند به‌شمار می‌رود. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی دولت این کشور، بخش تولید حدود ۱۶ تا ۱۷ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و بیش از ۲۷ میلیون نفر در آن مشغول به کار هستند. همچنین، مأموریت ملی تولید هند افزایش سهم این بخش از تولید ناخالص داخلی به ۲۵ درصد تا سال ۲۰۳۵ را هدف‌گذاری کرده است.

هم‌زمان، حرکت صنایع به‌سوی تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر، اهمیت دسترسی پایدار به انرژی و آب، شبکه‌های حمل‌ونقل کارآمد، تأسیسات صنعتی مدرن و مقررات قابل پیش‌بینی را افزایش داده است. در چنین شرایطی، شهرک‌های صنعتی آماده بهره‌برداری می‌توانند به یکی از ابزارهای هند برای جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی و تقویت جایگاه این کشور در زنجیره‌های تأمین جهانی تبدیل شوند.

از شهرک‌های سنتی تا قطب‌های صنعتی یکپارچه

سیاست توسعه صنعتی هند طی سال‌های گذشته به‌تدریج از ایجاد شهرک‌های صنعتی متعارف و مناطق ویژه اقتصادی به سمت شکل‌گیری قطب‌های تولیدی یکپارچه و کریدورهای صنعتی گسترش یافته است.

مناطق ویژه اقتصادی با فراهم کردن زمین صنعتی، زیرساخت‌های مشترک و مشوق‌های مقرراتی، نقش مهمی در توسعه فعالیت‌های تولیدی و تجاری ایفا کرده‌اند. بر اساس اطلاعات دولتی، تا فوریه ۲۰۲۶، تعداد مناطق ویژه اقتصادی اعلام‌شده در هند به ۳۷۰ منطقه رسیده بود. این مناطق در مجموع ۷.۸۲ تریلیون روپیه سرمایه‌گذاری جذب کرده و زمینه اشتغال بیش از ۳.۱۷ میلیون نفر را فراهم کرده بودند.

در مرحله بعد، برنامه توسعه کریدورهای صنعتی ملی با پیوند دادن زیرساخت‌های تولیدی به شبکه‌های حمل‌ونقل، خدمات شهری و تأسیسات عمومی، رویکرد جامع‌تری را در پیش گرفت. پروژه‌هایی نظیر منطقه ویژه سرمایه‌گذاری دولرا در ایالت گجرات، منطقه صنعتی شندراـبیدکین در ماهاراشترا، ویکرام اودیگپوری در مادیا پرادش و شهرک صنعتی یکپارچه گریتر نویدا از نمونه‌های این الگوی توسعه محسوب می‌شوند.

همچنین، بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی دولت، سامانه ملی پایگاه اطلاعات زمین‌های صنعتی هند تا ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، تعداد ۴ هزار و ۱۶۴ شهرک صنعتی را ثبت و نقشه‌برداری کرده بود. طرح بهاویا در امتداد این زیرساخت گسترده، توسعه شبکه‌ای از شهرک‌های آماده بهره‌برداری را در مقیاس ملی دنبال می‌کند.

جزئیات طرح بهاویا و حمایت‌های زیرساختی

طرح بهاویا در مارس ۲۰۲۶ به تصویب هیئت وزیران دولت مرکزی هند رسید و در ۱۰ آوریل همان سال رسماً ابلاغ شد. اعتبار پیش‌بینی‌شده برای اجرای آن ۳۳ هزار و ۶۶۰ کرور روپیه است و اجرای برنامه با مشارکت دولت‌های ایالتی و توسعه‌دهندگان بخش خصوصی انجام خواهد شد.

بر اساس سازوکار این طرح، برای توسعه شهرک‌های صنعتی واجد شرایط، حداکثر یک کرور روپیه به ازای هر ایکر زمین کمک مالی در نظر گرفته شده است. این حمایت می‌تواند هزینه ایجاد زیرساخت‌هایی از جمله راه‌های داخلی، تأمین برق و آب، شبکه‌های زهکشی، تأسیسات تصفیه مشترک پساب و سامانه‌های اداری مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات را پوشش دهد.

ایجاد دالان‌های زیرزمینی تأسیسات نیز در برنامه پیش‌بینی شده است تا نگهداری شبکه‌های خدماتی آسان‌تر شود و اختلال در فعالیت واحدهای صنعتی به حداقل برسد. افزون بر این، شهرک‌ها می‌توانند به سوله‌های آماده تولید، واحدهای صنعتی متناسب با نیاز سرمایه‌گذاران، مراکز آزمایش و صدور گواهی، و انبارهای لجستیکی مجهز شوند.

توجه به رفاه نیروی کار نیز از دیگر محورهای طرح است. پیش‌بینی امکاناتی مانند مسکن کارگری، مراکز درمانی، مراکز مهارت‌آموزی و سایر خدمات اجتماعی با هدف ارتقای شرایط زندگی و فعالیت شاغلان در این شهرک‌ها انجام شده است.

همچنین، حداکثر ۲۵ درصد از منابع مالی تأییدشده می‌تواند به توسعه زیرساخت‌های خارج از محدوده شهرک اختصاص یابد؛ از جمله اتصال جاده‌ای و ریلی و بهبود دسترسی به شبکه‌های حمل‌ونقل در آخرین حلقه ارتباطی. این امکانات قرار است ضمن کاهش هزینه‌های اولیه تأسیس واحدهای تولیدی، ارتباط شهرک‌ها با بازارهای داخلی و مسیرهای تجاری گسترده‌تر را بهبود بخشد.

زمان‌بندی اجرا و سازوکار انتخاب پروژه‌ها

اجرای طرح بهاویا برای یک دوره شش‌ساله، از سال مالی ۲۰۲۷-۲۰۲۶ تا سال مالی ۲۰۳۲-۲۰۳۱، برنامه‌ریزی شده است. در مرحله نخست، حداکثر ۵۰ شهرک صنعتی از طریق فرایندی رقابتی و مبتنی بر ارزیابی پیشنهادها، طی دو مرحله انتخاب خواهند شد. در مراحل بعدی، تعداد شهرک‌های تحت حمایت به ۱۰۰ مورد افزایش می‌یابد.

میزان آمادگی پروژه، دسترسی به زمین و ظرفیت صنعتی هر منطقه از جمله معیارهای ارزیابی خواهد بود. مساحت شهرک‌های پیشنهادی نیز، با رعایت ضوابط طرح، بین ۲۵ تا هزار ایکر پیش‌بینی شده است.

برای مدیریت توسعه، بهره‌برداری، نگهداری بلندمدت و تسهیل امور سرمایه‌گذاران، شرکت‌های ویژه پروژه‌ای با ساختار موسوم به «شرکت با هدف ویژه» تشکیل خواهند شد. همچنین، درگاه اینترنتی بهاویا که در ژوئن ۲۰۲۶ راه‌اندازی شد، فرایند ثبت پیشنهادها، بررسی پروژه‌ها و ارزیابی طرح‌های متقاضی را پشتیبانی می‌کند. هدف از این سازوکار، افزایش شفافیت و ایجاد رقابت در انتخاب شهرک‌های واجد شرایط است.

شرکت‌های تولیدی، بنگاه‌های خرد، کوچک و متوسط، شرکت‌های نوپا و سرمایه‌گذاران از گروه‌های اصلی بهره‌مند از زیرساخت‌ها و فرایندهای تسهیل‌شده این برنامه به‌شمار می‌روند.

گسترش الگوی شهرک‌های آماده بهره‌برداری

الگوی «آماده بهره‌برداری» بر ایجاد زیرساخت‌های ضروری پیش از استقرار واحدهای صنعتی استوار است. در این روش، تأمین خدمات عمومی، امکانات مشترک و سازوکارهای یکپارچه صدور مجوز به کاهش زمان راه‌اندازی و هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه کمک می‌کند و به بنگاه‌ها امکان می‌دهد منابع خود را بیشتر بر تولید و توسعه فعالیت‌های اقتصادی متمرکز کنند.

این رویکرد در سیاست‌های صنعتی هند نیز جایگاه پررنگ‌تری یافته است. در بودجه اتحادیه برای سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵، مبلغ ۲ هزار و ۵۰۰ کرور روپیه برای توسعه شهرک‌های صنعتی آماده بهره‌برداری اختصاص یافت. همچنین، بر اساس اطلاعات دولتی، هند در حال حاضر ۲۶۰ شهرک از این نوع دارد.

توسعه زیرساخت‌های تخصصی متناسب با نیاز صنایع مختلف نیز بخشی از این سیاست است. در همین چارچوب، اطلاعات منتشرشده از سوی دولت از تصویب طرح «بهاویاـرَسایان» در ژوئیه ۲۰۲۶ برای ایجاد سه شهرک شیمیایی حکایت دارد. این شهرک‌ها با هدف تأمین امکانات مشترک و پیش‌بینی تدابیر حفاظتی زیست‌محیطی برای صنایع شیمیایی طراحی شده‌اند.

دولرا؛ نمونه‌ای از توسعه یکپارچه صنعتی

منطقه ویژه سرمایه‌گذاری دولرا در ایالت گجرات، نمونه‌ای از رویکرد هند در ایجاد مراکز صنعتی یکپارچه به‌شمار می‌رود. توسعه این منطقه بر اساس برنامه‌ریزی هماهنگ برای راه‌ها، شبکه‌های خدماتی، زیرساخت‌های دیجیتال و خدمات شهری انجام می‌شود.

از ویژگی‌های زیرساختی دولرا می‌توان به شبکه‌های زیرزمینی مشترک برای انتقال برق، آب و گاز و همچنین دفع و مدیریت فاضلاب اشاره کرد؛ زیرساخت‌هایی که امکان استقرار سریع‌تر واحدهای صنعتی را فراهم می‌کنند.

این منطقه برای جذب سرمایه‌گذاری در حوزه‌هایی مانند نیمه‌رساناها، صنایع هوافضا و دفاعی، تولید تجهیزات خورشیدی، هیدروژن سبز، زیست‌فناوری و صنایع سنگین توسعه می‌یابد. دسترسی به بنادر، فرودگاه‌ها، بزرگراه‌های سریع‌السیر و کریدور اختصاصی حمل بار ریلی نیز از عوامل مؤثر در اتصال این منطقه به بازارهای داخلی و بین‌المللی محسوب می‌شود.

بر اساس اطلاعات دولتی، در دولرا زمین‌هایی به مساحت ۴۹۵ ایکر در قالب ۱۱ قطعه واگذار شده است. ظرفیت بالقوه سرمایه‌گذاری در این قطعات ۹۷ هزار و ۳۲۸ کرور روپیه برآورد شده و امکان ایجاد بیش از ۶ هزار فرصت شغلی برای آنها پیش‌بینی شده است. تخصیص زمین به پروژه‌های بزرگی همچون تأسیسات تولید نیمه‌رسانای شرکت تاتا الکترونیکس و کارخانه تولید ماژول‌های خورشیدی شرکت رینیو پاور نیز در همین چارچوب قرار دارد.

چشم‌انداز تقویت پایه تولیدی هند

طرح بهاویا مرحله تازه‌ای از سیاست صنعتی هند برای پیوند دادن زمین، زیرساخت، خدمات لجستیکی و تسهیلات کسب‌وکار در قالب شهرک‌های یکپارچه است. توسعه ۱۰۰ شهرک صنعتی آماده بهره‌برداری با هدف تسهیل استقرار واحدهای تولیدی، گسترش فرصت‌های سرمایه‌گذاری و تقویت بنگاه‌های کوچک و متوسط در مناطق مختلف کشور دنبال می‌شود.

موفقیت این برنامه به میزان پیشرفت پروژه‌ها، کیفیت زیرساخت‌ها، کارآمدی فرایندهای اداری و توانایی شهرک‌ها در جذب سرمایه‌گذاری مولد وابسته خواهد بود. در صورت تحقق اهداف پیش‌بینی‌شده، بهاویا می‌تواند به کاهش موانع راه‌اندازی صنایع، بهبود پیوندهای زنجیره تأمین و تقویت ظرفیت تولیدی هند کمک کند.

منبع:

وب‌سایت: 1. ddindia  ، گزارش منتشرشده در تاریخ 23 مهر 1405.

https://ddindia.co.in/2026/10/bhavya-indias-push-to-build-100-plug-and-play-industrial-parks/