هیدروژن سبز؛ افق جدید همکاری الجزایر و اروپا

پروژه گذرگاه جنوبی هیدروژن، (SouthH2 Corridor) از مهم‌ترین طرح‌های در دست پیگیری برای پیوند دادن ظرفیت‌های بالقوه تولید هیدروژن تجدیدپذیر در شمال آفریقا با بازارهای اروپاست. این طرح، الجزایر را به ‌عنوان نقطه اصلی تولید در نظر می‌گیرد و انتقال هیدروژن از مسیر تونس و دریای مدیترانه به ایتالیا، اتریش و آلمان را دنبال می‌کند. هدف اعلام‌شده، انتقال سالانه حدود چهار میلیون تن هیدروژن سبز از طریق مسیری در حدود سه هزار کیلومتر است؛ حجمی‌که در گزارش‌های منتشر شده معادل نزدیک به ۱۰ درصد تقاضای پیش‌بینی‌شده اروپا در سال ۲۰۴۰ عنوان شده است.

برای الجزایر، اهمیت طرح صرفاً به ایجاد مسیری برای صادرات یک حامل انرژی جدید محدود نمی‌شود. این پروژه می‌تواند فرصتی برای جذب سرمایه و فناوری، توسعه زنجیره ارزش داخلی و گسترش همکاری صنعتی با اروپا فراهم آورد؛ مشروط بر آنکه منافع آن به عبور انرژی از خاک کشور تقلیل نیابد و در تولید، خدمات فنی، آموزش و صنایع پایین‌دستی نیز بازتاب پیدا کند.

الجزایر به دلیل موقعیت جغرافیایی، منابع خورشیدی و زیرساخت‌های موجود نفت و گاز، در محاسبات مربوط به تأمین انرژی اروپا جایگاهی ویژه دارد. نزدیکی جغرافیایی به جنوب اروپا و امکان بررسی استفاده مجدد از بخشی از شبکه‌های انتقال گاز، از عواملی است که در طراحی ممر جنوبی هیدروژن مورد توجه قرار گرفته است. در سوی دیگر، کشورهای اروپایی مشارکت‌کننده به دنبال تنوع‌بخشی به منابع انرژی و ایجاد مسیرهایی برای واردات هیدروژن در آینده هستند.

مشخصات اصلی و مسیر پیشنهادی پروژه:

گذرگاه جنوبی هیدروژن طرحی چندجانبه برای انتقال هیدروژن سبز تولیدشده در الجزایر به بازارهای اروپایی است. مسیر انتقال از الجزایر آغاز می‌شود، از تونس عبور می‌کند و پس از گذر از دریای مدیترانه به ایتالیا می‌رسد؛ سپس اتریش و آلمان را به‌عنوان مقاصد اصلی مصرف در بر می‌گیرد. کشورهای الجزایر، تونس، ایتالیا، اتریش و آلمان پنج طرف دولتی این ابتکار هستند.یکی از ویژگی‌های مورد تأکید طرح، امکان استفاده از بخشی از خطوط موجود انتقال گاز طبیعی پس از بازسازی و سازگارکردن آنها با الزامات انتقال هیدروژن است. در صورت تأیید فنی و اقتصادی این گزینه، استفاده مجدد از زیرساخت‌ها می‌تواند نیاز به احداث شبکه کاملاً جدید را کاهش دهد. با این همه، سازگاری خطوط، ایستگاه‌ها، تجهیزات و نقاط اتصال با هیدروژن باید بر پایه مطالعات مهندسی مشخص شود و نمی‌توان فرض کرد تمام شبکه موجود بدون تغییر قابل استفاده خواهد بود.

گام عملی اولیه پروژه در اکتبر ۲۰۲۴ در وهران برداشته شد؛ زمانی که شرکت‌های سوناتراک و سونلگاز الجزایر با شرکت آلمانی VNG، شرکت‌های ایتالیایی Snam و Sea Corridor و شرکت اتریشی Verbund Green Hydrogen تفاهم‌نامه‌ای امضا کردند. هدف از این تفاهم‌نامه، انجام مطالعات لازم برای ارزیابی امکان‌پذیری و بازدهی یک پروژه یکپارچه تولید هیدروژن سبز در الجزایر و صادرات آن به اروپا بود.

در ژانویه ۲۰۲۵، نخستین نشست وزارتی کشورهای مرتبط با پروژه در رم برگزار شد و با امضای اعلامیه مشترک درباره نیات سیاسی طرف‌ها پایان یافت. بر اساس گزارش‌ها، شرکت‌کنندگان بر تقویت همکاری برای توسعه ممر توافق کردند و ایجاد یک گروه کاری مشترک پنج‌جانبه در دستور کار قرار گرفت. این نشست، پشتیبانی سیاسی دولت‌های مشارکت‌کننده را به‌عنوان یکی از پایه‌های پیشبرد طرح تثبیت کرد.

ظرفیت‌های الجزایر در تولید هیدروژن سبز:

مزیت‌های مورد اشاره برای الجزایر در گزارش‌های ارسالی، ترکیبی از منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی و زیرساخت انرژی است. منابع خورشیدی گسترده و پهنه‌های قابل استفاده برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، امکان تولید برق مورد نیاز فرایند الکترولیز را فراهم می‌کنند. در کنار آن، شبکه‌های انتقال انرژی و تجربه صنعتی کشور در حوزه نفت و گاز می‌تواند بخشی از پایه‌های توسعه زنجیره هیدروژن را تشکیل دهد.

همچنین هزینه تولید هیدروژن سبز در الجزایر در بازه 1.2 تا ۲ دلار به ازای هر کیلوگرم و در اروپا در محدوده ۵ تا ۶ دلار ذکر شده است. این مقایسه، در صورت همسان بودن مفروضات محاسبه، می‌تواند نشان‌دهنده مزیت بالقوه هزینه تولید در الجزایر باشد. با این حال، هزینه تولید به‌تنهایی معیار رقابت‌پذیری صادرات نیست؛ هزینه برق، آب، تجهیزات، ذخیره‌سازی، تبدیل، انتقال، بیمه، تأمین مالی و الزامات گواهی‌سازی نیز در قیمت نهایی تحویل‌شده اثر می‌گذارند.

در گزارش‌ها همچنین به راهبرد ملی توسعه هیدروژن سبز الجزایر اشاره شده که هدف صادرات یک میلیون تن در سال تا افق ۲۰۴۰ و جذب سرمایه‌گذاری به ارزش ۲۵ میلیارد دلار را دنبال می‌کند. این هدف راهبردی، در کنار برآورد ظرفیت فنی ۱۰ میلیون تنی و ظرفیت چهار میلیون تنی ممر جنوبی، سه مفهوم متفاوت را بازتاب می‌دهد: ظرفیت فنی بالقوه، هدف ملی صادرات و ظرفیت انتقال مورد نظر یک پروژه مشخص. نباید این ارقام را بدون توضیح در حکم تعهدات قطعی یا ظرفیت عملیاتی فعلی کنار یکدیگر قرار داد.

تنوع‌بخشی به صادرات و جایگاه انرژی الجزایر

گذرگاه جنوبی هیدروژن در صورت تحقق می‌تواند به تنوع‌بخشی تدریجی سبد صادرات انرژی الجزایر کمک کند. اقتصاد انرژی این کشور به‌طور سنتی بر نفت و گاز متکی بوده است و ورود به بازار هیدروژن، امکان گسترش محصولات و خدمات مرتبط با انرژی‌های کم‌کربن را فراهم می‌کند. با این حال، شکل‌گیری بازار پایدار هیدروژن به زمان نیاز دارد و نباید آن را جایگزینی فوری برای صادرات متعارف انرژی دانست.

از منظر ژئو‌اقتصادی، این پروژه پیوند میان تولیدکننده شمال آفریقایی و مراکز صنعتی اروپا را در قالب یک زیرساخت مشترک تعریف می‌کند. الجزایر نقش تولیدکننده اصلی را بر عهده دارد، تونس حلقه عبور زمینی را فراهم می‌کند و ایتالیا، اتریش و آلمان به‌عنوان مسیرهای ورود و بازارهای مصرف مطرح‌اند. این تقسیم نقش، وابستگی متقابل ایجاد می‌کند و موفقیت هر بخش را به هماهنگی و عملکرد سایر بخش‌ها پیوند می‌زند.

مراد عجال وزیر انرژی الجزایر اعلام کرده است که نتایج اولیه مطالعه امکان‌سنجی پروژه «هم‌پیمانی الجزایر ـ اروپا برای هیدروژن» (ALTEH2A) در سال ۲۰۲۷ منتشر خواهد شد. این مطالعه، از جمله، مکان‌های بالقوه تولید هیدروژن تجدیدپذیر در الجزایر، هزینه پروژه، گزینه‌های انتقال و ظرفیت بازار اروپا را بررسی می‌کند. اعلام این زمان‌بندی نشان می‌دهد که بخشی از تصمیم‌های مربوط به طراحی و اقتصاد تولید همچنان در دست بررسی است.

ALTEH2A و 2SouthH دو عنوان مرتبط اما متمایز هستند. ALTEH2A به پروژه یکپارچه توسعه تولید هیدروژن در الجزایر و پیوند آن با بازار اروپا اشاره دارد؛ در حالی که 22SouthH عمدتاً چارچوب زیرساختی و مسیر انتقال فرامرزی را پوشش می‌دهد. تفکیک این دو، برای جلوگیری از خلط میان ظرفیت تولید و ظرفیت انتقال ضروری است.

ابعاد منطقه‌ای و اروپایی گذرگاه:

گذرگاه جنوبی هیدروژن از منظر منطقه‌ای، همکاری میان شمال آفریقا و اروپا را در قالب زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته تعریف می‌کند. الجزایر در جایگاه تولیدکننده، تونس در نقش کشور عبوری، ایتالیا به‌عنوان دروازه ورود به شبکه اروپایی و اتریش و آلمان به‌عنوان بازارهای صنعتی و مصرفی، هر یک بخشی از کارکرد پروژه را بر عهده دارند. این ساختار، هماهنگی میان سیاست‌های انرژی، مقررات و برنامه‌ریزی زیرساختی کشورها را ضروری می‌سازد.

از دیدگاه اروپایی، تنوع‌بخشی به منابع و مسیرهای تأمین هیدروژن می‌تواند در کنار اهداف کاهش انتشار، به امنیت انرژی و رقابت‌پذیری صنعتی کمک کند. از دیدگاه الجزایر، دسترسی به بازار اروپا فرصتی برای جذب سرمایه و فناوری و تقویت جایگاه کشور در اقتصاد نوظهور هیدروژن است. تونس نیز به‌واسطه قرار گرفتن در مسیر انتقال، در موفقیت فنی و اقتصادی گذرگاه و ممر ذی‌نفع خواهد بود.

روند پروژه از تفاهم‌نامه اکتبر ۲۰۲۴ میان سوناتراک، سونلگاز و شرکت‌های اروپایی آغاز شد؛ در نشست رم در ژانویه ۲۰۲۵ حمایت سیاسی پنج کشور صورت‌بندی شد و نشست الجزیره در اکتبر ۲۰۲۶ با امضای اعلامیه وزارتی و توافق بر ایجاد دبیرخانه پشتیبانی فنی، به تقویت چارچوب نهادی انجامید. همکاری‌های موازی با شرکت‌های آلمانی و مذاکرات الجزایر و اتریش نیز نشان می‌دهد که دستور کار انرژی دو طرف، هم‌زمان حوزه‌های سنتی و فناوری‌های نو را در بر می‌گیرد.

با وجود این پیشرفت‌ها، پروژه هنوز با مجموعه‌ای از پرسش‌های بنیادین روبه‌روست: آیا تولید هیدروژن با هزینه رقابتی و در مقیاس مورد نظر امکان‌پذیر خواهد بود؟ چه میزان از زیرساخت گاز موجود قابلیت استفاده مجدد دارد؟ هزینه نهایی انتقال و ساخت تأسیسات چگونه تأمین می‌شود؟ خریداران اروپایی با چه قیمت و در چه بازه‌ای متعهد به خرید خواهند شد؟ و چگونه می‌توان مقررات و گواهی‌سازی را میان کشورهای شریک هماهنگ کرد؟ پاسخ به این پرسش‌ها، معیار عبور از مرحله آمادگی به اجرای سرمایه‌گذاری خواهد بود. ارزش بلندمدت پروژه به میزان پیوند آن با توسعه زیرساخت‌های تجدیدپذیر، بومی‌سازی فناوری، تربیت نیروی متخصص و گسترش صنایع وابسته بستگی دارد. اگر این پیوند برقرار شود، ممر می‌تواند علاوه بر تأمین انرژی اروپا، به بستری برای تنوع‌بخشی اقتصادی و ارتقای همکاری صنعتی الجزایر تبدیل شود. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که بخش مهمی از منافع بالقوه در سطح صادرات انرژی و عبور زیرساختی باقی بماند.

 عبدالمجید تبون، رئیس‌جمهور الجزایر، در ملاقات با وزیران و مقام‌های انرژی اتریش، آلمان، ایتالیا و تونس که برای شرکت در دومین نشست وزارتی کشورهای مشارکت‌کننده در پروژه گذرگاه جنوبی هیدروژن به الجزایر سفر کرده‌اند، دیدار کرد. این نشست با هدف تقویت همکاری‌های میان کشورهای عضو و تسریع اجرای پروژه برگزار شد و به امضای اعلامیه وزارتی الجزایر انجامید. بر اساس این اعلامیه، دبیرخانه‌ای ویژه برای ارائه پشتیبانی فنی از پروژه، با همراهی سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو)، ایجاد خواهد شد. همچنین بر اهمیت راهبردی این طرح در توسعه همکاری‌ها و همگرایی منطقه‌ای و اروپایی ـ مدیترانه‌ای در حوزه انرژی‌های سبز تأکید شد.

در اعلامیه وزارتی الجزایر ، طرف‌ها بر ایجاد دبیرخانه‌ای اختصاصی برای ارائه پشتیبانی فنی از پروژه با همراهی سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) توافق کردند. این سند همچنین بر ضرورت هماهنگی سیاسی و نهادی منظم میان کشورهای شریک برای تداوم توسعه پروژه، رفع موانع اجرایی و فراهم‌کردن حمایت سیاسی لازم تأکید دارد. امضاکنندگان، ممر جنوبی هیدروژن را پروژه‌ای راهبردی برای تقویت همگرایی منطقه‌ای و همکاری انرژی در حوزه اروپا ـ مدیترانه دانسته و بر توسعه همکاری در زمینه تولید، انتقال هیدروژن سبز و زیرساخت‌های مرتبط تأکید کرده‌اند. همچنین بر تعهد مشترک برای تقویت مشارکت انرژی میان دو سوی مدیترانه و توسعه روابط اقتصادی میان کشورهای عضو تأکید شده است.