اقدامات عربستان در زمینه هوش مصنوعی

عربستان توسعه هوش مصنوعی را با رویکردی جهانی و برخی انگیزه‌های داخلی مانند تقویت بومی سازی و توسعه اقتصاد دانش بنیان؛ ضمن درنظر گرفتن مفاهیمی مانند اخلاق هوش مصنوعی، حفظ زبان عربی و توجه به ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی، در اولویت چشم‌انداز 2030 قرار داده است.

عربستان توسعه هوش مصنوعی را در عالی­ترین سطح تصمیم­ گیری یعنی شخص محمد بن سلمان، در نظر گرفته است. بخش اصلی این پروژه وابسته به فناوری‌های آمریکایی است. نقطه عطف این همکاری، سفر محمد بن سلمان به آمریکا در نوامبر 2025 و توافقات دو کشور در این زمینه بود. ایالات‌متحده برای رفع محدودیت‌های توسعه هوش مصنوعی در سرزمین خود (کمبود انرژی ارزان، محیط فیزیکی، محدودیت‌های سرمایه­ گذاری) و همچنین رقابت با چین، تلاش دارد تا با وابسته کردن عربستان به اکوسیستم هوش مصنوعی خود، بخشی از زیرساخت‌های این فناوری را ضمن حفظ تسلط، در این کشور توسعه دهد. 

تأسیس سازمان داده و هوش مصنوعی

سازمان داده و هوش مصنوعی، موسوم به سدایا در آگوست ۲۰۱۹ میلادی با دستور ملک سلمان و در ارتباط مستقیم با شورای وزیران تأسیس شد .علاوه بر تأسیس سدایا، عربستان برای توسعه هوش مصنوعی، به تدوین استراتژی ملی، راه‌اندازی پلتفرم‌های ملی، تأسیس شرکت­های فناوری، انعقاد قرارداد با شرکت‌های بین ­المللی، میزبانی از رویدادهای بین‌المللی و آموزش و تربیت نیروی انسانی پرداخته است.

عربستان در سال 2020 شرکت رایانش ابری عربستان را تأسیس کرد. این شرکت بستر پردازش ابریرا در داخل عربستان فراهم کرده تا داده‌ها به‌صورت بومی ذخیره‌سازی و مدیریت شوند. در همین سال، صندوق سرمایه­ گذاری عمومی «شرکت هوش مصنوعی عربستان را تأسیس کرد. هدف این شرکت نیز بومی­سازی فناوری، توسعه شهرهای هوشمند و سرمایه­ گذاری و تجاری‌سازی تحقیقات است. البته این شرکت پس از تأسیس شرکت HUMAIN توسط صندوق سرمایه­ گذاری عمومی در می 2025، در آن ادغام شد.

از دیگر اقدامات عربستان، برگزاری اجلاس جهانی هوش مصنوعی (GAIN) در سال‌های 2020، 2022 و 2024 بوده که دوره چهارم آن در سپتامبر 2026 هم‌زمان با «مجمع جهانی اخلاق هوش مصنوعی» برگزار خواهد شد. همچنین «نمایشگاه و کنفرانس LEAP» نیز از سال 2022 تاکنون، هر سال با هدف تبدیل عربستان به‌هاب فناوری و نوآوری در ریاض برگزار شده است. در این نمایشگاه آخرین دستاوردهای هوش مصنوعی، شهرهای هوشمند، رایانش ابری، امنیت سایبری، بلاک‌چین و اینترنت اشیاء و غیره عرضه می‌شود.از دیگر اقدامات جالب عربستان، تأسیس «منطقه ویژه اقتصادی رایانش ابری و انفورماتیک» بوده است. این منطقه «مجازی»، به شرکت‌های فعال اجازه می‌دهد تا مراکز داده و زیرساخت‌های ابری خود را در نقاط مختلف احداث و مدیریت کنند اما از مزایا و معافیت‌های قانون منطقه ویژه اقتصادی (معافیت‌های مالیاتی، عوارض گمرکی، مالکیت و جذب نیروی کار خارجی، برق ارزان‌تر و غیره) بهره‌مند شوند.

عربستان شاخص ملی هوش مصنوعی را در سال 2025 با هدف ارائه تحلیل‌های دقیق و داده‌های کمی از «میزان آمادگی بخش‌های مختلف دولتی برای پیاده‌سازی راهکارهای هوش مصنوعی، «ایجاد یک چارچوب کاری واحد برای تحقق هماهنگی ملی و تسهیل بومی‌سازی و پذیرش فناوری» و «توانمندسازی سازمان‌ها برای طراحی محصولات و راهکارهای نوآورانه و پایدار» و «شتاب‌بخشی به اقتصاد دانش‌بنیان» اعلام کرد. از دیگر اقدامات سعودی در سال 2025، راه‌اندازی ابررایانه «شاهین ۳» بود. کاربرد این ابررایانه در پردازش داده‌های کلان، صنایع نفت و انرژی (شبیه‌سازی مخازن، اکتشاف میادین و...)، پروژه­های علوم­زیستی، پزشکی، محیط زیستی و تغییرات اقلیمی است. این ابررایانه توسط شرکت آمریکایی HPE طراحی و راه‌اندازی شد.

آموزش هوش مصنوعی

عربستان برنامه SAMAI (سمای) را با هدف آموزش هوش مصنوعی و ملاحظات اخلاقی آن به 1 میلیون شهروند سعودی در دسامبر 2024 راه‌اندازی کرد. این برنامه، وب­سایتی را نیز برای دسترسی به برنامه‌ها و انتشار جزوه‌های آموزشی و هفته­ نامه اخبار هوش مصنوعی در جهان راه‌اندازی کرده است. جزوه­های آموزشی جالبی به زبان عربی در این سایت وجود دارد. یکی دیگر از جزوه‌های جالب این وب‌سایت، لغت‌نامه تخصصی هوش مصنوعی به زبان عربی-انگلیسی است. این مسئله نشان‌دهنده اهتمام سعودی به حفظ زبان عربی است. از دیگر از اقدامات عربستان، آموزش معلمان و همچنین گنجاندن آموزش هوش مصنوعی در محتوای درسی مدارس دولتی (ابتدایی و متوسطه) از سال تحصیلی 2025 – 2026 است. در این راستا، وزارت آموزش این کشور با همکاری سدایا، «راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در آموزش عمومی» را مبتنی بر اخلاق، نقش محوری معلم و آگاهی والدین تدوین کرده است. آموزش و تحصیل هوش مصنوعی در دانشگاه‌های سعودی نیز در حال افزایش است.

از دیگر اقدامات عربستان این بوده که شورای وزیران این کشور در ژوئیه 2023، مصوبه تأسیس مرکز بین‌المللی تحقیقات و اخلاق هوش مصنوعی در ریاض (مقر) را تصویب کرد. در نوامبر همین سال، کنفرانس عمومی یونسکو (جلسه ۴۲) وضعیت این مرکز را به‌عنوان (Category 2 Center) به رسمیت شناخت. سپس در سپتامبر ۲۰۲۴، توافق‌نامه سه‌جانبه عربستان، یونسکو و این مرکز امضا شد و نهایتاً شورای وزیران عربستان اساسنامه این مرکز را در اوت ۲۰۲۶ تصویب کرد. این اولین مرکز یونسکو است که به‌طور اختصاصی به اخلاق هوش مصنوعی می­پردازد.

یکی دیگر از اقدامات عربستان در زمینه اخلاق هوش مصنوعی، میزبانی از چهارمین دوره مجمع جهانی اخلاق هوش مصنوعی است که (۱۴–۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶) در ریاض برگزار خواهد شد. این مجمع توسط یونسکو و با همکاری سدایا و مرکز بین‌المللی تحقیقات و اخلاق هوش مصنوعی، در جهت تدوین و تقویت چارچوب‌های اخلاقی، حقوقی و حکمرانی فناوری‌های هوش مصنوعی برگزار می‌شود. سه دوره قبلی در کشورهای جمهوری چک، لهستان و اسلوونی برگزار شده است.