پایگاه اطلاع رسانی معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران- اهمیت و نقش آب در توسعه کشور تاجیکستان در برنامه بلند مدت افق سال ۲۰۴۰

۱۴۰۵/۰۶/۲۱- ۰۸:۰۰

اهمیت و نقش آب در توسعه کشور تاجیکستان در برنامه بلند مدت افق سال ۲۰۴۰

امامعلی رحمان رئیس جمهور تاجکستان در کنفرانس بین المللی آب گفت: در سال‌های اخیر، تاجیکستان مجموعه‌ای از اقدامات عملی را برای قرار دادن آب در مرکز دستور کار توسعه بین‌المللی انجام داده است. در این راستا، کشور از طریق ابتکارات خود در حوزه آب، تلاش‌های مستمری انجام داده است که همواره مورد حمایت مجمع عمومی سازمان ملل متحد قرار گرفته است.در قلب تلاش‌های ما، مسئله بهبود جایگاه و ارزش آب، این منبع ارزشمند حیات، قرار دارد.

رئیس جمهور تاجکستان اظهار داشت : برای رسیدگی به مشکلات مرتبط، تاجیکستان همچنین اقدامات لازم را در سطح ملی و منطقه‌ای انجام می‌دهد. تحت برنامه اصلاحات بخش آب، چارچوب قانونی و نهادی برای اجرای مرحله‌ای مدیریت یکپارچه منابع آب به طور قابل توجهی تقویت شده و زیرساخت‌های کلیدی نوسازی شده‌اند که در حال حاضر کارایی و پایداری مصرف آب را بهبود می‌بخشند. برای تسریع پیشرفت در دستیابی به هدف ششم توسعه پایدار در کشور ما، استراتژی ملی آب برای دوره تا سال ۲۰۴۰ و برنامه دولتی تأمین آب آشامیدنی و فاضلاب برای سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۹ تصویب شده است.

امامعلی رحمان گفت : از طریق این اقدام، ما مصمم هستیم دسترسی به آب آشامیدنی پاک را برای هر شهروند تضمین کنیم. در عین حال، تاجیکستان قصد دارد فناوری‌های صرفه‌جویی در مصرف آب را بیش از چهل برابر افزایش دهد و استفاده کارآمد از این منبع ارزشمند را به ابزاری کلیدی برای سازگاری با تغییرات اقلیمی تبدیل کند.علاوه بر این، هدف ما افزایش دیجیتالی شدن مدیریت منابع آب به ۸۰ درصد تا سال ۲۰۴۰ است که در نتیجه شفافیت، کارایی و پایداری تصمیم‌گیری‌های مرتبط را تضمین می‌کند.

رئیس جمهور تاجکستان گفت که کشورش اهمیت ویژه‌ای برای توسعه همکاری‌های فرامرزی در بخش آب قائلی است و ما همچنان به تلاش برای تقویت بیشتر اعتماد، مشارکت و گفتگوی سازنده در آسیای مرکزی در مورد رسیدگی به مسائل حیاتی آب ادامه خواهیم داد.تاجیکستان صندوق بین‌المللی نجات دریای آرال را به عنوان یک بستر منطقه‌ای مفید برای بحث و حل طیف وسیعی از مسائل مربوط به آب برای توسعه پایدار می‌بیند.

در این راستا و با در نظر گرفتن چالش‌ها و نیازهای فعلی کشورهای منطقه، ما از بهبود ساختاری این صندوق و ایجاد کمیسیون انرژی بین ایالتی برای آسیای مرکزی در چارچوب آن حمایت می‌کنیم. این کمیسیون می‌تواند به عنوان ابزاری مهم برای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و تضمین توسعه پایدار حوزه دریای آرال عمل کند.در سال‌های اخیر، دهه بین‌المللی اقدام در مورد آب و دستور کار اقدام در مورد آب، پایه و اساس محکمی‌برای پرداختن به چالش‌های مرتبط با آب فراهم کرده‌اند. با این وجود، ما همچنان با موانع قابل توجهی در مقابله با این چالش‌ها برای رفاه کره زمین، چه در حال حاضر و چه در آینده، مواجه هستیم.

رئیس جمهور تاجیکستان در پایان سخنان خود گفت که معتقد است که برای گسترش این تلاش‌ها و اجرای آنها، نیاز به گذار به مرحله جدیدی از همکاری جهانی در بخش آب وجود دارد. این چارچوب می‌تواند فرآیندهای جاری در حوزه آب را تقویت کند و زمینه مساعدی را برای هماهنگی و یکپارچه‌سازی تلاش‌های مشترک برای دستیابی به نتایج عملی فراهم آورد. ما به مرحله پایانی دهه بین‌المللی اقدام «آب برای توسعه پایدار» نزدیک می‌شویم. اقدامات ما در این راستا باید بر اساس دستاوردهای این دهه، دستور کار اقدام آب و تجربه فرآیند آب دوشنبه بنا شود و باید در جهت رسیدگی به چالش‌های رو به رشد مربوط به آب باشد.

در این فرآیند با توجه به سخنان رئیس جمهور تاجیکستان، دستیابی به نتایج عملی، تأمین مالی پایدار، همگرایی سیاست‌های آب با سیستم‌های اقلیمی و انرژی، غذا و محیط زیست و همچنین تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی باید از موضوعات کلیدی دستور کار جدید آب باشند. موفقیت تاجیکستان در این مسیر، بیش از هر چیز، به همکاری قابل اعتماد، درک مشترک از مشکلات و یافتن راه حل برای آنها بستگی دارد. به طور کلی، تأسیس جایزه بین‌المللی رئیس جمهور تاجیکستان در حوزه آب را می‌توان مرحله جدیدی در توسعه ابتکارات جهانی در تاجیکستان دانست. اهمیت آن برای اقتصاد ملی در این واقعیت آشکار می‌شود که با تحریک تحقیقات، فناوری و همکاری‌های بین‌المللی، امکان گذار از مدیریت سنتی منابع آب به یک مدل دقیق، شفاف و دیجیتال محتمل‌تر می‌شود. این فرآیند می‌تواند به صرفه‌جویی در منابع، کاهش زیان‌های اقتصادی، افزایش بهره‌وری کشاورزی، توسعه انرژی سبز، بهبود فضای سرمایه‌گذاری و تقویت امنیت اقتصادی کشور کمک کند.

تأسیس جایزه بین‌المللی رئیس جمهور تاجیکستان در حوزه آب می‌تواند این تفکر را در سطح بین‌المللی تقویت کند که این جایزه می‌تواند فناوری‌ای را معرفی کند تا هدررفت آب را کاهش ‌دهد، مدلی عددی را به رسمیت بشناسد که بلایای طبیعی را پیش‌بینی ‌کند و از تحقیقاتی که تغییرات یخچال‌های طبیعی را با دقت بالا تعیین می‌کنند، پشتیبانی نماید. در هر یک از این موارد، نتایج علمی‌با نتایج اقتصادی مرتبط هستند.

اهمیت استراتژیک آب در راستای توسعه تاجیکستان

مسئله اصلی در آسیای مرکزی از تفاوت منافع کشورهای بالادست و پایین‌دست ناشی می‌شود. تاجیکستان و قرقیزستان به آب برای تولید برق، به‌ویژه در زمستان نیاز دارند. ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان به جریان منظم آب برای کشاورزی و آبیاری، به‌خصوص در تابستان وابسته‌اند. میراث نظام شوروی نیز این مسئله را پیچیده‌تر کرده است؛ در آن نظام، آب و انرژی میان جمهوری‌ها به‌صورت نسبتاً یکپارچه مبادله می‌شد. پس از فروپاشی شوروی، این سازوکار به روابط بین دولت‌های مستقل تبدیل شد. در نتیجه، نیروگاه برق‌آبی می‌تواند دو نقش متضاد ابزار قدرت ژئوپلیتیکی یا بستر همکاری منطقه‌ای داشته باشند.

این استراتژی برای تاجیکستان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا آب هم‌زمان یک منبع حیاتی برای جمعیت و کشاورزی، پایه مهم تولید برق‌آبی، و موضوعی کلیدی در روابط منطقه‌ای آسیای مرکزی است. ازاین‌رو، سند ۲۰۴۰ تلاش می‌کند میان توسعه اقتصادی، امنیت آب، حفاظت محیط‌زیست و سازگاری با تغییرات اقلیمی تعادل ایجاد کند.

در مورد تاجیکستان، یک نکته مهم این است که تا سال ۲۰۴۰ یک «استراتژی ملی توسعه واحد» با افق ۲۰۴۰ جایگزین استراتژی ۲۰۳۰ نشده است؛ بلکه دولت چند راهبرد بخشی با افق ۲۰۴۰ تصویب کرده است. مهم‌ترین آنها استراتژی جذب سرمایه تا ۲۰۴۰، استراتژی ملی آب تا ۲۰۴۰، راهبردهای اجتماعی، هوش مصنوعی و مهارت‌های حرفه‌ای هستند؛ در کنار آنها، استراتژی ملی توسعه تا ۲۰۳۰ همچنان چارچوب اصلی توسعه اقتصادی ـ اجتماعی کشور است.

اهمیت راهبردی در آینده تاجیکستان

انرژی برق‌ آبی : تاجیکستان بیش از ۵۰٪ از منابع آبی-انرژی آسیای مرکزی را در اختیار دارد و نیروگاه‌های برق‌آبی تقریباً تمام برق این کشور را تولید می‌کنند و ستون فقرات صنعت داخلی و تجارت برق منطقه‌ای را تشکیل می‌دهند.

کشاورزی و امنیت غذایی : کشاورزی آبی تا ۹۰ درصد از مصرف آب را تشکیل می‌دهد و تقریباً ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی ملی را به خود اختصاص می‌دهد و معیشت روستایی و امنیت غذایی را مستقیماً به جریان مداوم رودخانه‌ها وابسته می‌کند.

آسیب‌پذیری اقلیمی : ذوب سریع یخچال‌های طبیعی و تغییر الگوهای آب و هوایی، دسترسی قابل پیش‌بینی به آب را تهدید می‌کند و خطرات خشکسالی‌های شدید، سیل و کمبودهای منطقه‌ای بلندمدت را افزایش می‌دهد.

منابع غنی آب در تاجیکستان

1- یخچال‌های طبیعی : این کشور به همراه قرقیزستان حدود دو سوم ذخایر آب منطقه آسیای مرکزی را دارد.

۲- رودخانه‌ها: بیش از ۶۰ درصد منابع آب آسیای مرکزی از کوهستان‌های تاجیکستان سرچشمه می‌گیرد.

۳- رتبه جهانی : تاجیکستان از نظر منابع آب در میان کشورهای مشترک‌المنافع و جهان جایگاه بالایی دارد.

اهمیت برق‌آبی برای تاجیکستان

تاجیکستان یکی از مهم‌ترین کشورهای بالادست آسیای مرکزی است و بخش عمده ظرفیت تولید برق آن بر پایه انرژی برق‌آبی قرار دارد. بنابراین، آب برای تاجیکستان فقط یک منبع طبیعی نیست؛ بلکه هم‌زمان منبع انرژی، ابزار توسعه اقتصادی و مؤلفه‌ای از سیاست خارجی است.

پروژه شاخص در این زمینه سد راغون«Rogun Dam » است. بانک جهانی ظرفیت تولید سالانه نیروگاه راغون را حدود ۱۴٬۴۰۰ گیگاوات‌ساعت برآورد کرده که تقریباً معادل ۶۰ درصد تولید فعلی برق تاجیکستان است. این پروژه می‌تواند کمبود برق زمستانی تاجیکستان را کاهش داده و امکان صادرات برق به کشورهای منطقه، به‌ویژه ازبکستان و قزاقستان، را افزایش دهد.

تاجیکستان تأکید می‌کند که راغون یک پروژه برق‌آبی است و هدف آن مصرف آب نیست. بانک جهانی نیز بر این نکته تأکید کرده که تاجیکستان متعهد به رعایت ترتیبات موجود تقسیم آب است و پر شدن مخزن راغون به‌صورت تدریجی انجام خواهد شد. با این حال، کشورهای پایین‌دست همچنان به زمان‌بندی رهاسازی آب، تغییرات اقلیمی، خشکسالی و نحوه هماهنگی سدهای مختلف حساس هستند. به همین دلیل، شفافیت داده‌ها، تبادل اطلاعات هیدرولوژیک و بهره‌برداری مشترک از مخازن برای موفقیت دیپلماسی آب بسیار مهم است.

برنامه‌ها برای آینده آبی تاجیکستان

طرح آبرسانی ۲۰۴۰: دولت قصد دارد تا سال ۲۰۴۰ میلادی دسترسی ۹۰ درصد مردم را به شبکه آب متمرکز فراهم کند. تاجیکستان با تولید حدود ۹۵ درصد برق خود از منابع آبی و پیگیری پروژه‌های بزرگی مانند سد و نیروگاه راغون ، تلاش می‌کند به استقلال انرژی برسد و دیپلماسی آب خود را با همسایگان مدیریت کند .

آب به‌عنوان موتور توسعه اقتصادی

اهمیت آب در اقتصاد تاجیکستان را می‌توان در چند حوزه اصلی مشاهده کرد:

حوزه انرژی: ظرفیت بالای برق‌آبی، آب را به یکی از مهم‌ترین عوامل تأمین انرژی و توسعه صنعتی کشور تبدیل کرده است.

حوزه کشاورزی: آبیاری برای تولید محصولات کشاورزی، اشتغال روستایی و امنیت غذایی اهمیت حیاتی دارد.

آب شرب و بهداشت: توسعه زیرساخت‌های آب‌رسانی و فاضلاب مستقیماً با سلامت عمومی و کیفیت زندگی ارتباط دارد.

محیط زیست و اقلیم: تغییرات اقلیمی و تغییر وضعیت یخچال‌های طبیعی، مدیریت منابع آب و پیش‌بینی ریسک‌های مرتبط با سیلاب و خشکسالی را به یک اولویت راهبردی تبدیل کرده است.

همکاری منطقه‌ای: بخش بزرگی از منابع آب آسیای مرکزی ماهیت فرامرزی دارد؛ بنابراین مدیریت آب می‌تواند ابزاری برای تقویت همکاری منطقه‌ای نیز باشد. در همین راستا، تاجیکستان راهبرد ملی آب تا سال ۲۰۴۰ را تصویب کرده است و هدف آن ایجاد نظامی‌پایدار، علمی و یکپارچه برای مدیریت منابع آب است.

یکی از مهم‌ترین نقش‌ آب در تاجیکستان، تولید انرژی برق‌آبی است. بیش از ۸۰ تا ۹۰ درصد تولید برق تاجیکستان و قرقیزستان از برق‌آبی تأمین می‌شود، در حالی که بخش بزرگی از ظرفیت بالقوه برق‌آبی منطقه هنوز مورد استفاده قرار نگرفته است. بنابراین آب می‌تواند در بلندمدت نه‌تنها نیاز داخلی تاجیکستان به انرژی را تأمین کند، بلکه زمینه صادرات برق و توسعه بازار منطقه‌ای انرژی را نیز فراهم سازد.

پروژه نیروگاه برق‌آبی نمونه مهم این رویکرد است. طبق اطلاعات بانک جهانی، نیروگاه راغون در صورت تکمیل می‌تواند سالانه حدود ۱۴٬۴۰۰ گیگاوات‌ساعت برق تجدیدپذیر تولید کند؛ رقمی معادل حدود ۶۰ درصد تولید کنونی برق تاجیکستان. این پروژه علاوه بر کاهش کمبود برق زمستانی، ظرفیت صادرات برق به قزاقستان و ازبکستان و تقویت بازار منطقه‌ای برق را افزایش خواهد داد.

از سوی دیگر، آب برای کشاورزی اهمیت حیاتی دارد. حدود ۴۵ درصد جمعیت در بخش کشاورزی اشتغال دارند و کشاورزی حدود ۲۳ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد. در نتیجه، افزایش بهره‌وری آب آبیاری می‌تواند مستقیماً بر درآمد روستایی، امنیت غذایی و رشد اقتصادی اثر بگذارد .

ژئوپلیتیک منابع آبی در تاجیکستان

در مجموع، سیاست انرژی و آب تاجیکستان را می‌توان در یک زنجیره به هم پیوسته دید:

آب → برق‌آبی → امنیت انرژی → صادرات برق → وابستگی متقابل منطقه‌ای → دیپلماسی انرژی و آب

بنابراین، نیروگاه‌های برق‌آبی تاجیکستان فقط پروژه‌های اقتصادی نیستند. آنها بخشی از راهبرد ژئوپلیتیکی کشور برای افزایش امنیت انرژی، درآمد صادراتی، ارتباط با بازارهای منطقه و تقویت موقعیت مذاکره‌ای در برابر همسایگان هستند.

مهم‌ترین تحول سال‌های اخیر نیز این است که رابطه با ازبکستان از تقابل بر سر راغون به سمت همکاری در آب و انرژی حرکت کرده است. در همین حال، همکاری با قرقیزستان از طریق CASA-1000 و پروژه‌های برق‌آبی، و ارتباط انرژی با افغانستان، نشان می‌دهد که تاجیکستان تلاش می‌کند برق‌آبی را از یک مسئله صرفاً داخلی به شبکه‌ای از روابط منطقه‌ای تبدیل کند.

وضعیت نیروگاه‌های برق‌آبی :

تولید بیشتر برق از آب: تاجیکستان رتبه بالایی در منابع آب منطقه دارد و بیشتر برق خود را از سدها و رودخانه‌های خروشان مانند وخش می‌گیرد .

نیروگاه‌های کلیدی: نیروگاه‌های بزرگ مانند نورک و سنگ‌توده بخش عمده‌ای از برق کشور را تأمین می‌کنند.

نیروگاه راغون: ساخت سد راغون با ارتفاع ۳۳۵ متر به عنوان بلندترین سد جهان دنبال می‌شود تا کمبود برق در زمستان رفع شود .

دیپلماسی آب:

مدیریت منابع: تاجیکستان پیشنهادهای زیادی در سازمان ملل برای همکاری‌های جهانی آب مطرح کرده است .

توازن فصلی: در تابستان آب فراوان است و برق اضافی تولید می‌شود، اما در زمستان با کاهش آب، نیاز به تبادل انرژی با همسایگان بیشتر می‌شود .

استراتژی ملی آب جمهوری تاجیکستان برای دوره تا سال ۲۰۴۰

استراتژی ملی آب جمهوری تاجیکستان برای دوره تا سال ۲۰۴۰ که در نوامبر ۲۰۲۴ توسط دولت تاجیکستان به تصویب رسید، یک برنامه جامع و بلندمدت برای نوسازی زیرساخت‌ها، مدیریت پایدار منابع آبی و سازگاری با تغییرات اقلیمی است. هدف اصلی این برنامه، تضمین امنیت آبی کشور و رفع نابرابری‌های موجود در دسترسی به آب بین مناطق شهری و روستایی است.

اهداف و شاخص‌های کلیدی تا سال ۲۰۴۰

دسترسی ۹۰ درصدی به آب آشامیدنی متمرکز : بر اساس بیانات رسمی رئیس‌جمهور تاجیکستان ، دولت متعهد شده است که دسترسی حداقل ۹۰ درصد از کل جمعیت کشور را به شبکه آب آشامیدنی لوله‌کشی و متمرکز تضمین کند.
اتصال ۱۰۰ درصدی به سیستم فاضلاب : این طرح متعهد می‌شود که خانه تمامی‌شهروندان در مناطق هدف را به سیستم‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب متمرکز متصل کند.
توسعه ۵۰ هزار هکتار زمین کشاورزی جدید : در بخش کشاورزی، افزایش زمین‌های تحت آبیاری از ۷۶۴ هزار هکتار فعلی به ۸۱۴ هزار هکتار برنامه‌ریزی شده است.
افزایش ۴۰ برابری فناوری‌های صرفه‌جویی آب : برای مقابله با بحران‌های اقلیمی، استفاده از فناوری‌های نوین و بهینه آبرسانی بیش از ۴۰ برابر توسعه خواهد یافت.
دیجیتالی‌سازی ۸۰ درصدی مدیریت آب : تا سال ۲۰۴۰، سیستم‌های مدیریت داده‌ها و پایش منابع آبی تا ۸۰ درصد دیجیتالی خواهند شد تا شفافیت و کارایی تصمیم‌گیری‌ها تضمین شود.

محورهای اصلی برنامه اجرایی

۱. مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) : انتقال کامل به سیستم مدیریت حوضه‌ای (مانند برنامه‌ریزی برای حوضه رودخانه وخش) تا سال ۲۰۳۰ که پایه‌ای برای اهداف سال ۲۰۴۰ خواهد بود.
۲. نوسازی زیرساخت‌های هیدرولیکی : تعمیر، بازسازی و افزایش ایمنی ایستگاه‌های پمپاژ آب و سدها که به دلیل فرسودگی بازدهی پایینی داشتند.
۳. جذب سرمایه‌گذاری خارجی و داخلی : افزایش چشمگیر بودجه و اعتبارات بخش آب و بهداشت با همکاری نهادهای بین‌المللی مانند بانک جهانی.
۴. توسعه دیپلماسی آب و هیدروپاور : دو برابر کردن صادرات برق‌آبی (هیدروپاور) به کشورهای همسایه و تقویت همکاری‌های فرامرزی در آسیای مرکزی از طریق بسترهایی مانند صندوق بین‌المللی نجات دریاچه

استراتژی ملی آب جمهوری تاجیکستان تا سال ۲۰۴۰

استراتژی ملی آب جمهوری تاجیکستان برای دوره تا سال ۲۰۴۰سند اصلی سیاست‌گذاری بلندمدت این کشور در زمینه مدیریت، استفاده و حفاظت از منابع آب است. این استراتژی به موجب قطعنامه دولت جمهوری تاجیکستان شماره ۶۲۷ مورخ ۲۹ نوامبر ۲۰۲۴ تصویب شده و هم‌اکنون لازم‌الاجراست. وزارت انرژی و منابع آب تاجیکستان مسئول هماهنگی اجرای آن تعیین شده است.

هدف کلی استراتژی، ایجاد یک نظام یکپارچه، پایدار و کارآمد مدیریت منابع آب است که ضمن تأمین نیاز جمعیت و بخش‌های اقتصادی، حفاظت از منابع آب و محیط‌زیست و مقابله با آثار تغییرات اقلیمی را تضمین کند. این سند با استراتژی توسعه ملی تاجیکستان تا ۲۰۳۰، اهداف توسعه پایدار و تعهدات بین‌المللی کشور در زمینه سازگاری با تغییر اقلیم هماهنگ شده است.

محورهای اصلی استراتژی بلند مدت توسعه آب

مهم‌ترین جهت‌گیری‌های آن عبارت‌اند از:
تأمین مطمئن آب برای جمعیت و بخش‌های اقتصادی؛
تأمین آب آشامیدنی باکیفیت و توسعه خدمات فاضلاب و بهداشت؛
گذار بهمدیریت یکپارچه منابع آب بر مبنای حوضه‌های آبریز؛
افزایشبهره‌وری مصرف آب، به‌ویژه در کشاورزی؛
حفاظت از رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، آب‌های زیرزمینی و سایر منابع آبی؛
کاهش خطرات ناشی از آب، از جملهسیل، خشکسالی و سایر بلایای مرتبط با آب؛
سازگار کردن مدیریت آب باتغییرات اقلیمی؛
بهبود نظامپایش، داده‌ها و اطلاعات منابع آب؛
تقویت ایمنی سدها و دیگر تأسیسات هیدرولیکی؛
توسعه زیرساخت‌های آب و فاضلاب و جذبسرمایه‌گذاری و تأمین مالی؛
تقویت ظرفیت‌های علمی، فنی و نیروی انسانی بخش آب؛
افزایش آگاهی عمومی درباره استفاده و حفاظت از آب؛
تقویت همکاری منطقه‌ای ودیپلماسی آب ،
مدیریت حوضه‌ای آب

یکی از تغییرات مهم رویکرد استراتژی، حرکت از مدیریت صرفاً اداری به سمت مدیریت منابع آب بر اساس حوضه‌های رودخانه‌ای است. در این رویکرد، برنامه‌ریزی باید هم‌زمان نیازهای کشاورزی، انرژی، آب شرب، صنعت، محیط‌زیست و خطرات ناشی از تغییر اقلیم را در نظر بگیرد.

اجرای مرحله نخست استراتژی برنامه اقدام بلند مدت

همراه با استراتژی،برنامه اقدام سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۷ نیز تصویب شده است. دستگاه‌های دولتی و نهادهای محلی موظف‌اند اجرای اقدامات مربوطه را در چارچوب منابع مالی دولتی و سایر منابع قانونی تأمین کنند و گزارش عملکرد سالانه ارائه دهند.
از نظر اجرایی، این برنامه بر اصلاح مقررات، تقویت نهادهای مدیریت آب، توسعه برنامه‌های حوضه‌ای، پایش منابع آب، زیرساخت‌های آب و فاضلاب، تأمین مالی، ایمنی تأسیسات و ظرفیت‌سازی تمرکز دارد.

اهداف کلان تاجیکستان تا ۲۰۴۰

بر اساس اسناد موجود، می‌توان اهداف توسعه تاجیکستان تا ۲۰۴۰ را در هفت محور اصلی خلاصه کرد:

1- رشد اقتصادی و افزایش درآمد سرانه: حفظ رشد اقتصادی بالا، افزایش بهره‌وری و حرکت از اقتصاد متکی بر مواد خام و حواله‌های مهاجران به اقتصاد متنوع‌تر و رقابتی‌تر.

۲- صنعتی‌شدن: توسعه صنایع معدنی، فلزات، فرآوری مواد خام، صنایع غذایی، نساجی و سایر صنایع دارای ارزش افزوده.

۳- امنیت انرژی و اقتصاد سبز: توسعه برق‌آبی و سایر انرژی‌های تجدیدپذیر و حرکت به سمت اقتصاد سبز.

۴- امنیت غذایی و کشاورزی مدرن: افزایش بهره‌وری زمین و آب، توسعه صنایع تبدیلی و کاهش وابستگی به واردات مواد غذایی.

۵ - ارتباطات و ترانزیت: تبدیل موقعیت جغرافیایی کشور به مزیت اقتصادی از طریق توسعه جاده، راه‌آهن، لجستیک و تجارت منطقه‌ای.

۶ - سرمایه انسانی: ارتقای آموزش، مهارت‌های حرفه‌ای، سلامت، اشتغال مولد و حمایت اجتماعی

۷- دیجیتالی‌شدن و فناوری: توسعه دولت دیجیتال، هوش مصنوعی، زیرساخت ارتباطی و استفاده از فناوری در تولید و خدمات.

راهبرد اجرایی برای برنامه توسعه بلندمدت

برای تاجیکستان می‌توان یک برنامه راهبردی مرحله‌ای اجرایی نمود :

ایجاد سامانه ملی داده‌های آب:یکپارچه‌سازی داده‌های وزارتخانه‌ها، سازمان‌های آب، هواشناسی، کشاورزی، انرژی و نهادهای محلی.
دیجیتالی‌کردن زیرساخت‌های هیدرومتری:توسعه ایستگاه‌های خودکار، سنسورها و کنتورهای هوشمند.
استفاده از سنجش از دور و ماهواره:پایش یخچال‌ها، پوشش برف، سطح مخازن، خشکسالی و مصرف آب کشاورزی.
ایجاد سامانه هشدار سریع:استفاده از هوش مصنوعی و مدل‌های پیش‌بینی برای سیلاب، خشکسالی و سایر مخاطرات آبی.
دیجیتالی‌کردن آبیاری:حرکت تدریجی از توزیع سنتی آب به مدیریت مبتنی بر داده و تقاضای واقعی.
اتصال داده‌های آب و انرژی:بهینه‌سازی عملکرد سدها و نیروگاه‌ها با درنظرگرفتن هم‌زمان نیازهای انرژی و کشاورزی.
اشتراک‌گذاری داده‌های فرامرزی:توسعه پلتفرم‌های مشترک با کشورهای آسیای مرکزی برای مدیریت رودخانه‌های مشترک.
توسعه سرمایه انسانی:تربیت متخصص در حوزه‌های هیدرولوژی، GIS، سنجش از دور، علم داده و هوش مصنوعی.
امنیت سایبری و حاکمیت داده:با افزایش دیجیتالی‌شدن سدها و زیرساخت‌های حیاتی، حفاظت از داده و سیستم‌های کنترل باید بخشی از برنامه ملی باشد.
اقدامات اخیر نیز نشان می‌دهد که این مسیر در حال آغاز است. پروژهSWIM-2 که بانک جهانی در ژوئیه ۲۰۲۶ تصویب کرد، علاوه بر نوسازی زیرساخت‌های آبی و آبیاری، به‌طور مشخص تحول دیجیتال نظام‌های ملی مدیریت آب و آبیاری تاجیکستان را دنبال می‌کند. این پروژه حدود ۴۷۰ هزار کشاورز و اعضای جوامع روستایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

شاخص‌های کمی مهم پایه تا ۲۰۳۰

در NDS-2030 چند هدف کمی مهم تعیین شده است:

این اهداف مستقیماً در چارچوب NDS-2030 اعلام شده‌اند.

استراتژی برنامه اقدام بلند مدت برای افق ۲۰۴۰

در اسناد ۲۰۴۰، تمرکز بیشتر بر کیفیت رشد، سرمایه‌گذاری، آب، اقتصاد سبز و زیرساخت است و در استراتژی جذب سرمایه ۲۰۴۰ بر افزایش سرمایه‌گذاری خصوصی و خارجی، مشارکت دولت و بخش خصوصی، ایجاد اشتغال، تولید صادراتی و جایگزینی واردات تأکید دارد، بنابراین برای یک برنامه پژوهشی، شاخص‌های ۲۰۴۰ به صورت زیر تعریف می‌شود :

رشد واقعی GDP: ۷٪ یا بیشتر در سال
افزایش سهم صنعت در GDP
افزایش سهم محصولات با ارزش افزوده در صادرات
افزایش FDI به‌عنوان درصدی از GDP
کاهش وابستگی بودجه و اقتصاد به حواله‌های مهاجران
افزایش تولید و صادرات برق
کاهش شدت انرژی و کربن
افزایش بهره‌وری آب و زمین کشاورزی
افزایش اشتغال رسمی و مهارت‌محور
افزایش پوشش اینترنت و خدمات دولت دیجیتال
کاهش فقر و آسیب‌پذیری اجتماعی
افزایش سهم بخش خصوصی در سرمایه‌گذاری و GDP

کشاورزی و آب

فرسایش و تخریب زمین.
ضعف سیستم‌های آبیاری.
بهره‌وری پایین آب.
آسیب‌پذیری در برابر تغییر اقلیم.
ضعف زنجیره سرد، فرآوری و بازاریابی محصولات کشاورزی.

خود NDS-2030 نیز به ضعف سیستم آبیاری، مدیریت آب، تخریب خاک و وابستگی به واردات اشاره می‌کند.

انرژی :

تاجیکستان از ظرفیت بسیار بالای برق‌آبی برخوردار است، اما مشکل اصلی فقط تولید نیست؛ بلکه تأمین پایدار، شبکه انتقال و توزیع، سرمایه‌گذاری و تبدیل ظرفیت انرژی به درآمد صادراتی نیز اهمیت دارد

سرمایه انسانی :

فاصله میان مهارت‌های نیروی کار و نیاز بازار.
مهاجرت نیروی کار.
نیاز به ارتقای آموزش فنی و حرفه‌ای.
فشار بر نظام سلامت و حمایت اجتماعی.

تغییر اقلیم :

کشور به‌شدت در برابر تغییرات آب‌وهوایی، ذوب یخچال‌ها، خشکسالی، سیلاب و تغییر الگوی منابع آب آسیب‌پذیر است؛ به همین دلیل دولت در سال ۲۰۲۴ استراتژی ملی آب تا ۲۰۴۰ را تصویب کرد.

برنامه‌های اجرایی

برای دوره نزدیک، مهم‌ترین ابزار اجرایی برنامه‌های ۲۰۲۶–۲۰۳۰ هستند.

الف) برنامه سرمایه‌گذاری دولتی ۲۰۲۶–۲۰۳۰

دولت در دسامبر ۲۰۲۵ برنامه سرمایه‌گذاری دولتی برای ۲۰۲۶–۲۰۳۰ را تصویب کرد. هدف آن جذب سرمایه داخلی و خارجی برای پروژه‌های اولویت‌دار اقتصادی است و پروژه‌هایی که هنوز منبع مالی مشخص ندارند نیز می‌توانند در برنامه قرار گیرند تا برای آنها منابع خارجی بسیج شود.

محورهای مناسب برای سرمایه‌گذاری عبارتند از :

نیروگاه و شبکه برق
جاده و حمل‌ونقل
آب و آبیاری
معدن و صنایع فرآوری
کشاورزی و صنایع غذایی
گردشگری
فناوری اطلاعات
آموزش و سلامت
زیرساخت شهری

ب) استراتژی جذب سرمایه تا ۲۰۴۰ :

این سند در ۱ ژوئیه ۲۰۲۵، با تصمیم شماره ۳۷۲ تصویب شد و برنامه اجرایی نخست آن برای سال‌های ۲۰۲۶–۲۰۳۰ است. هدف اصلی، پیدا کردن منابع جدید تأمین مالی، افزایش FDI، توسعه مشارکت دولت و بخش خصوصی و افزایش نقش سرمایه خصوصی است.

از نکات مهم این استراتژی عبارتند از :

بهبود فضای سرمایه‌گذاری؛
تسهیل فعالیت سرمایه‌گذاران؛
جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی؛
توسعه صنایع صادرات‌محور؛
حمایت از سرمایه‌گذاری سبز؛
افزایش نقش بخش خصوصی؛
توسعه متوازن مناطق.
دولت همچنین تأکید کرده کهانرژی تجدیدپذیر و مواد معدنی موردنیاز گذار سبز می‌توانند تاجیکستان را به مقصد سرمایه‌گذاری سبز تبدیل کنند.

منابع مالی توسعه تا سال ۲۰۴۰

در ارزیابی سازمان ملل، برای اجرای NDS-2030 در دوره ۲۰۱۶–۲۰۳۰ حدود ۱۱۸ میلیارد دلار ظرفیت بسیج منابع برآورد شده بود؛ یعنی تقریباً ۷.۸ میلیارد دلار در سال. همان گزارش تأکید می‌کند که تاجیکستان به چارچوب بهتر تأمین مالی توسعه و SDG نیاز دارد.

در نتیجه به‌طور خلاصه، ستون فقرات برنامه تاجیکستان تا ۲۰۴۰ را می‌توان در این زنجیره دید:

انرژی و آب → زیرساخت → سرمایه‌گذاری → صنعتی‌سازی → صادرات → اشتغال → افزایش درآمد →

توسعه سرمایه انسانی

این جهت‌گیری با چهار هدف اصلی NDS-2030 یعنی امنیت انرژی، تقویت ارتباطات، امنیت غذایی و گسترش اشتغال مولد هم‌راستا است.

چگونگی تنظیم اجرای مرحله به مرحله برنامه راهبردی در افق ۲۰۴۰ :

یک برنامه چارچوب سیاستی فشرده برای تاجیکستان تا ۲۰۴۰ ارائه و تنظیم شده که به شرح زیر می‌باشد :

۲۰۲۶–۲۰۳۰: مرحله جهش سرمایه‌گذاری :

تکمیل زیرساخت انرژی و حمل‌ونقل؛
اصلاح محیط کسب‌وکار؛
جذب FDI؛
توسعه PPP؛
صنعتی‌سازی و فرآوری مواد خام؛
اصلاح آب و کشاورزی؛
دیجیتالی‌سازی.

۲۰۳۱–۲۰۳۵: مرحله تنوع اقتصادی :

کاهش وابستگی به مواد خام و حواله‌ها؛
توسعه صنایع با ارزش افزوده؛
افزایش صادرات غیرسنتی؛
توسعه گردشگری و خدمات؛
توسعه اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی؛
افزایش بهره‌وری نیروی کار.

۲۰۳۶–۲۰۴۰: مرحله اقتصاد سبز و رقابتی :

تبدیل برق پاک به مزیت صادراتی؛
مدیریت یکپارچه منابع آب؛
اقتصاد کم‌کربن؛
صنایع پیشرفته‌تر؛
ادغام بیشتر در زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای؛
افزایش سهم بخش خصوصی؛
رسیدن به درآمد بالاتر و کاهش پایدار فقر.

مدل تأمین مالی تاجیکستان باید ترکیبی باشد

چالشها ، مشکلات و محدودیت‌های موجود

مهم‌ترین مشکلات ساختاری تاجیکستان عبارت‌اند از:

وابستگی قابل توجه بهحواله‌های کارگران مهاجر.
کوچک بودن پایه صنعتی و محدود بودن تنوع صادرات.
وابستگی به واردات بسیاری از کالاها، تجهیزات و انرژی‌های فسیلی.
دسترسی محدود بنگاه‌های کوچک و متوسط به منابع مالی.
ریسک بالای سرمایه‌گذاری و محدودیت‌های محیط کسب‌وکار.

در ارزیابی‌های خارجی نیز موانعی مانند مشکلات بوروکراتیک و مالی، ضعف بخش بانکی، فساد و بازرسی‌های سنگین کسب‌وکار به‌عنوان ریسک‌های سرمایه‌گذاری مطرح شده‌اند.

دیپلماسی آب و روابط با همسایگان

الف - رابطه با ازبکستان؛ مهم‌ترین نمونه تحول دیپلماسی آب :

بهبود روابط با ازبکستان: تنش‌های گذشته بر سر آب و سدسازی کاهش یافته و دو کشور به سمت همکاری در حوزه‌های آب و انرژی حرکت کرده‌اند .

پروژه کاسا-۱۰۰۰: این طرح برای انتقال برق مازاد تاجیکستان و قرقیزستان به افغانستان و پاکستان طراحی شده است.

همکاری با ایران: شرکت‌های ایرانی سابقه ساخت نیروگاه سنگ‌توده ۲ را دارند و در توسعه پروژه‌های فنی تاجیکستان مشارکت می‌کنند .

موضوع «نیروگاه‌های برق‌آبی، انرژی، دیپلماسی آب و روابط تاجیکستان با همسایگان» را می‌توان از منظر ژئوپلیتیک آسیای مرکزی چنین تحلیل کرد:

رابطه با ازبکستان در حوزه آبی :

رابطه تاجیکستان و ازبکستان در موضوع راغون نمونه بسیار مهمی از تحول دیپلماسی آب است. در دوره‌های گذشته، تاشکند نسبت به ساخت راغون نگرانی جدی داشت، زیرا کنترل جریان آب رودخانه وخش و حوضه آمودریا می‌توانست از دید ازبکستان بر کشاورزی پایین‌دست اثر بگذارد.

پس از تغییر رویکرد سیاسی ازبکستان در دوره شوکت میرضیایف، روابط دو کشور به سمت همکاری اقتصادی، انرژی و مدیریت آب حرکت کرد. پژوهش‌های جدید درباره راغون این تحول را از «رقابت و مناقشه» به سمت «همکاری» ارزیابی می‌کنند.

در سال ۲۰۲۵ نیز همکاری سه‌جانبه تاجیکستان، ازبکستان و قزاقستان درباره بهره‌برداری از مخزن بحری تاجیک نشان داد که مدیریت مشترک منابع آب می‌تواند به یک ابزار اعتمادسازی تبدیل شود.

همچنین تاجیکستان در سال ۲۰۲۵ چارچوب توافقی برای صادرات برق راغون به ازبکستان را پیش برد؛ این امر نشان می‌دهد که آب و برق می‌توانند از عامل بالقوه اختلاف به کالای قابل مبادله و ابزار همکاری تبدیل شوند.

ب- رابط با قرقیزستان در حوزه آبی :

تاجیکستان و قرقیزستان هر دو کشورهای بالادست و دارای ظرفیت قابل توجه برق‌آبی هستند؛ بنابراین منافع آنها در بسیاری از زمینه‌ها به یکدیگر نزدیک است.

در سال ۲۰۲۵ دو کشور توافق‌هایی در زمینه انرژی، آب و دسترسی به تأسیسات آبی و انرژی امضا کردند. همچنین پروژه CASA-1000 و اتصال شبکه‌های برق دو کشور اهمیت ژئوپلیتیکی زیادی دارد.

از این منظر، همکاری تاجیکستان و قرقیزستان می‌تواند به شکل‌گیری یک محور برق‌آبی بالادست در آسیای مرکزی کمک کند؛ هرچند اختلافات مرزی و مسائل امنیتی گذشته نشان داده‌اند که همکاری انرژی به‌تنهایی تمام اختلافات سیاسی را حل نمی‌کند.

ج- رابطه افغانستان؛ پیوند آب، برق و امنیت :

افغانستان نیز برای تاجیکستان اهمیت خاصی دارد. تاجیکستان از طریق صادرات برق و پروژه‌های برق‌رسانی می‌تواند روابط اقتصادی خود با افغانستان را گسترش دهد.

نمونه مهم، CASA-1000 است که برای انتقال برق مازاد تابستانی تاجیکستان و قرقیزستان به افغانستان و پاکستان طراحی شده است. در سال ۲۰۲۵ تاجیکستان بخش مهمی از زیرساخت‌های مربوط به این پروژه را تکمیل کرد و خط انتقال ۵۰۰ کیلوولت داتکا–سغد نیز اتصال شبکه‌های تاجیکستان و قرقیزستان را تقویت کرد.

نیروگاه سبزُر نیز نمونه دیگری از پیوند انرژی و همکاری فرامرزی است؛ این نیروگاه در بدخشان تاجیکستان در سال ۲۰۲۵ افتتاح شد و بنا بر اعلام اتحادیه اروپا، دسترسی به برق پایدار را برای بیش از ۴۳۰ هزار نفر در مناطق روستایی تاجیکستان و افغانستان بهبود می‌دهد.

برای رسیدن به اهداف بلندمدت در سال ۲۰۴۰، باید در افق ۲۰۳۰ و پس از آن، آب برای تاجیکستان باید به‌عنوان یک دارایی راهبردی ملی دیده شود که هم‌زمان با انرژی، کشاورزی، امنیت غذایی، تغییر اقلیم و همکاری منطقه‌ای پیوند دارد. ظرفیت بالای برق‌آبی، اهمیت کشاورزی و جایگاه تاجیکستان در سرچشمه‌های رودخانه‌های آسیای مرکزی، اهمیت این منبع را دوچندان می‌کند.

با این حال، مزیت آبی بدون مدیریت هوشمند نمی‌تواند به توسعه پایدار تبدیل شود. بنابراین دیجیتالی‌شدن بخش آب باید در برنامه بلندمدت کشور جایگاهی هم‌سطح با نوسازی فیزیکی سدها، کانال‌ها و شبکه‌های آبرسانی داشته باشد. ترکیب داده‌های برخط، سنجش از دور، هوش مصنوعی، کنتورهای هوشمند، پیش‌بینی اقلیمی و سامانه‌های تصمیم‌یار می‌تواند به تاجیکستان کمک کند از «مدیریت منابع آب» به سمت «مدیریت هوشمند سرمایه آبی» حرکت کند.

این رویکرد علاوه بر کاهش اتلاف آب و انرژی، می‌تواند بهره‌وری کشاورزی، امنیت غذایی، تاب‌آوری در برابر تغییر اقلیم و درآمد حاصل از انرژی برق‌آبی را افزایش دهد و در نهایت جایگاه تاجیکستان را در همکاری‌های منطقه‌ای آب و انرژی تقویت کند. برنامه منطقه‌ای آب و انرژی بانک جهانی نیز بر همین ضرورتِ تصمیم‌گیری مبتنی بر داده و همکاری منطقه‌ای تأکید دارد.

در افق بلندمدت، آب می‌تواند یکی از مهم‌ترین پایه‌های رشد پایدار تاجیکستان باشد، اما ارزش اقتصادی و اجتماعی آن به کیفیت حکمرانی و مدیریت منابع بستگی دارد. دیجیتالی‌شدن این بخش امکان می‌دهد تصمیمات مربوط به آب بر اساس داده‌های دقیق‌تر، سریع‌تر و شفاف‌تر اتخاذ شود.

از این منظر، هدف ۸۰ درصدی دیجیتالی‌شدن مدیریت منابع آب تا سال ۲۰۴۰ را می‌توان نه یک هدف صرفاً فناوری، بلکه جزئی از راهبرد ملی برای امنیت آب، امنیت غذایی، توسعه انرژی، سازگاری اقلیمی و افزایش بهره‌وری اقتصاد تاجیکستان دانست.

آینده دیپلماسی آب تاجیکستان نه تنها بر پایه «کنترل آب»، بلکه بر پایه مدیریت مشترک آب، تجارت برق و ایجاد وابستگی متقابل میان کشورهای آسیای مرکزی شکل هم نیز شکل خواهد گرفت. آب هسته اصلی اقتصاد و بقای تاجیکستان است و تأمین ۹۵٪ برق کشور از طریق انرژی آبی و حفظ ۸۵ تا ۹۰٪ تولیدات کشاورزی از طریق آبیاری محقق می‌شود.

تاجیکستان با وجود داشتن ذخایر عظیم آب و هزاران یخچال طبیعی، در زمینه دسترسی جمعیت به آب آشامیدنی سالم با چالش‌ها و کمبودهای جدی روبه‌رو است.

برای غلبه بر موانع موجود در خصوص مشکلات آبی در سراسر دنیا، ابتکارات قابل توجهی در سراسر جهان در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی در حال انجام است که باید وحدت و همکاری در زمینه آب را تقویت کند. در این راستا، همه کشورها به تلاش‌های متوازن، مؤثر و فراگیری نیاز دارند تا منافع مشترک همه را در بر بگیرد.

منابع

- راهبرد ملی توسعه تاجیکستان تا سال ۲۰۳۰ – وزارت توسعه اقتصادی و تجارت تاجیکستان

- اعلام سال‌های ۲۰۲۵–۲۰۳۰ به‌عنوان سال‌های توسعه اقتصاد دیجیتال و نوآوری – آژانس آمار تاجیکستان

https://Tajikistan Invests in Water Conservation and Energy Efficiency – World Bank, 2026

https://Rogun Hydropower Plant Project – World Bank

https://Central Asia Water & Energy Program – World Bank

https://Catalyzing Water Action and Partnership in Tajikistan – World Bank

https://Leveraging the Water-Energy Nexus to Tackle Climate Challenges in Central Asia – World Bank

https://greencentralasia.org/cgi-sys/suspendedpage.cgi

https://tajikistan.un.org/en/312614-tajikistan-manages-water-ai-innovation

https://mfa.tj/en/main/view/18814/speech-at-the-fourth-high-level-international

-conference-on-the-international-decade-for-action-water-for-sustainable-development-20