تولید، مصرف و واردات نفت و فرآورده‌های نفتی پاکستان در سال مالی 2026-2025

براساس گزارش منتشره توسط وزارت دارایی پاکستان،  بخش انرژی پاکستان در سال مالی ۲۰۲۵–۲۰۲۶ با وجود افزایش تقاضا و چالش‌های ناشی از وابستگی به واردات سوخت، در مسیر تدریجی تنوع‌بخشی و افزایش پایداری قرار گرفت. مصرف فرآورده‌های نفتی در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶ با رشد ۳.۵ درصدی به ۱۳.۶۴ میلیون تن رسید که عمده آن مربوط به بخش حمل‌ونقل بود.

 در مقابل، مصرف نفت در بخش‌های صنعت، برق، کشاورزی و خانگی کاهش یافت. واردات فرآورده‌های نفتی نیز از نظر حجم ۱۰.۸ درصد افزایش یافت و به ۱۳.۸۸ میلیون تن رسید. در بخش گاز، کاهش منابع داخلی و وابستگی بیشتر به LNG همچنان از چالش‌های اصلی به شمار می‌رود، هرچند توسعه شبکه انتقال و توزیع و افزایش تعداد مشترکان ادامه یافت. همچنین، سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌های LPG و LNG در دستور کار قرار داشت.

بخش نفت

در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، مجموع مصرف فرآورده‌های نفتی پاکستان به ۱۳.۶۴ میلیون تن متریک (MMT) رسید که در مقایسه با ۱۳.۱۷ میلیون تن در مدت مشابه سال مالی ۲۰۲۵، رشد ۳.۵ درصدی را نشان می‌دهد (جدول ۱۴.۷). روند مصرف فرآورده‌های نفتی در بخش‌های مختلف اقتصادی متفاوت بوده و تحت تأثیر تغییرات فعالیت‌های صنعتی، نیازهای تولید برق، تقاضای حمل‌ونقل و تحولات عملیاتی در بخش‌های داخلی و خارجی قرار داشته است.

بخش حمل‌ونقل همچنان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده فرآورده‌های نفتی است. مصرف این بخش با رشد ۶.۷ درصدی، از ۱۰.۵۵ میلیون تن در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۵ به ۱۱.۲۵ میلیون تن در مدت مشابه سال مالی ۲۰۲۶ افزایش یافت و ۸۲.۵ درصد از کل تقاضای فرآورده‌های نفتی را به خود اختصاص داد. این افزایش عمدتاً بیانگر رشد جابه‌جایی، بهبود فعالیت‌های تجاری و لجستیکی و افزایش تقاضای سوخت برای حمل‌ونقل جاده‌ای و وسایل نقلیه تجاری است.

در مقابل، مصرف فرآورده‌های نفتی در بخش صنعت با کاهش قابل‌توجه ۴۲.۶ درصدی، از ۷۵۴.۶ هزار تن متریک به ۴۳۳.۵ هزار تن کاهش یافت و سهم این بخش از کل مصرف به ۳.۲ درصد رسید. این کاهش احتمالاً ناشی از افزایش استفاده از سوخت‌های جایگزین ارزان‌تر، از جمله گاز طبیعی و منابع انرژی تجدیدپذیر، بوده است.

مصرف نفت در بخش برق نیز ۱۵ درصد کاهش یافت و در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶ به ۹۸.۷ هزار تن رسید. این کاهش نشان‌دهنده حرکت تدریجی بخش برق به سمت استفاده بیشتر از منابعی مانند انرژی برق‌آبی، هسته‌ای و زغال‌سنگ، به‌ویژه زغال‌سنگ تهر، است که وابستگی به تولید برق مبتنی بر نفت کوره را کاهش داده است.

مصرف نفت در بخش خانگی نیز ۵۱.۴ درصد کاهش یافت. در بخش کشاورزی، کاهش مصرف با شدت بیشتری همراه بود و به ۶۱.۷ درصد رسید. این کاهش احتمالاً به بهبود مکانیزاسیون، گسترش سریع استفاده از چاه‌های لوله‌ای مجهز به انرژی خورشیدی و اجرای پروژه‌های دولتی برق‌رسانی مرتبط بوده است. مصرف نفت در بخش دولتی نیز ۶.۳ درصد کاهش یافت.

در مقابل، بخش خارجی، که شامل فروش سوخت و سایر صادرات فرآورده‌های نفتی است، رشد ۸.۹ درصدی را تجربه کرد. مصرف این بخش از ۱,۴۹۰.۱۱ هزار تن در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۵ به ۱,۶۲۲ هزار تن در مدت مشابه سال مالی ۲۰۲۶ افزایش یافت. این افزایش عمدتاً به رشد فعالیت‌های کشتیرانی و افزایش تقاضا برای سوخت‌رسانی به کشتی‌ها در بنادر پاکستان نسبت داده می‌شود.

 واردات فرآورده‌های نفتی

در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، پاکستان در مجموع ۱۳.۸۸ میلیون تن (MMT) فرآورده‌های نفتی وارد کرد که در مقایسه با ۱۲.۵۳ میلیون تن در مدت مشابه سال مالی ۲۰۲۵، افزایش ۱۰.۸ درصدی را نشان می‌دهد (جدول ۱۴.۸). ارزش کل واردات نیز از ۸.۴ میلیارد دلار در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۵ به ۸.۹ میلیارد دلار افزایش یافت. این افزایش حاصل ترکیبی از رشد حجم واردات و نوسانات قیمت نفت در بازارهای بین‌المللی بوده است.

واردات موتور اسپریت (MS) از نظر حجم ۲.۳ درصد افزایش یافت و به ۴.۰۷ میلیون تن رسید. با این حال، ارزش واردات آن ۲.۴ درصد کاهش یافت و از ۳.۰۳ میلیارد دلار در دوره مشابه سال گذشته به ۲.۹۶ میلیارد دلار رسید. این تفاوت میان رشد حجم و کاهش ارزش واردات، بیانگر کاهش نسبی قیمت‌های جهانی در سه‌ماهه اول و دوم سال مالی ۲۰۲۶، در عین افزایش تقاضای بخش حمل‌ونقل، بوده است.

واردات بنزین با اکتان بالا (HOBC) نیز به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت و از ۱۴۴.۴۴ هزار تن به ۱۸۷.۴۸ هزار تن رسید. ارزش این واردات نیز از ۱۰۸.۴ میلیون دلار به ۱۳۸.۳ میلیون دلار افزایش یافت. این روند نشان‌دهنده افزایش تقاضا برای سوخت‌های با کیفیت بالاتر است که احتمالاً با گسترش استفاده از خودروهای لوکس و با عملکرد بالاتر ارتباط دارد.

در مقابل، واردات دیزل پرسرعت (HSD) از ۱,۴۴۷.۵۴ هزار تن به ۱,۰۶۹.۸۰ هزار تن کاهش یافت که بیانگر افت ۲۶.۱ درصدی در حجم واردات است. ارزش واردات HSD نیز به حدود ۰.۷۴ میلیارد دلار کاهش یافت که عمدتاً تحت تأثیر نوسانات قیمت در بازارهای جهانی قرار داشته است.

واردات نفت خام با افزایش ۲۴.۹ درصدی، از ۶,۷۶۳.۱۲ هزار تن به ۸,۴۴۸.۷۹ هزار تن رسید. ارزش واردات نفت خام نیز ۲۱.۹ درصد افزایش یافت و از ۴.۱ میلیارد دلار به ۵.۰ میلیارد دلار رسید. این افزایش با رشد فعالیت‌های اقتصادی داخلی و افزایش نیاز به خوراک پالایشگاه‌ها ارتباط دارد.

همچنین، مقدار محدودی بنزین هواپیما با عیار ۱۰۰ (AvGas 100) به میزان ۰.۲۴ هزار تن در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶ وارد شد. واردات سوخت جت (JP-1) نیز کاهش یافت و از ۱۹۵.۶۷ هزار تن به ۱۰۸.۷۱ هزار تن رسید و ارزش واردات آن به ۷۵.۸ میلیون دلار کاهش یافت.

بخش گاز

گاز طبیعی به‌طور گسترده به‌عنوان پاک‌ترین سوخت فسیلی شناخته می‌شود و منابع داخلی آن در سال مالی ۲۰۲۶ حدود ۲۹.۳ درصد از کل سبد تأمین انرژی اولیه پاکستان را تشکیل داده است. پاکستان از یک شبکه گسترده انتقال و توزیع گاز برخوردار است که شامل بیش از ۱۳,۷۲۹ کیلومتر خطوط انتقال، ۱۲۴,۳۸۲ کیلومتر خطوط اصلی توزیع و ۳۰,۶۶۱ کیلومتر خطوط خدماتی است و نیازهای بیش از ۱۰.۹ میلیون مصرف‌کننده در سراسر کشور را تأمین می‌کند.

دولت پاکستان هم‌زمان با تلاش برای افزایش تولید داخلی گاز، سیاست واردات گاز را نیز برای پاسخ‌گویی به رشد تقاضای انرژی دنبال می‌کند. در حال حاضر، ظرفیت دو واحد شناور ذخیره‌سازی و گازسازی مجدد گاز طبیعی مایع (FSRU) مجموعاً ۱,۲۰۰ میلیون فوت مکعب در روز است. بر همین اساس، گاز طبیعی مایع (LNG) وارداتی برای تبدیل به گاز طبیعی و جبران شکاف میان عرضه و تقاضا مورد استفاده قرار می‌گیرد.

متوسط مصرف گاز طبیعی در دوره ژوئیه ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶ حدود ۲,۹۲۹ میلیون فوت مکعب در روز (MMCFD) بوده است که شامل ۶۱۳ میلیون فوت مکعب در روز گاز طبیعی مایع بازگازی‌شده (RLNG) می‌شود.

در دوره ژوئیه ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶، دو شرکت خدمات گاز پاکستان، یعنی SNGPL و SSGCL، در مجموع ۷۲۹ کیلومتر خطوط اصلی و ۴۰۳ کیلومتر خطوط خدماتی احداث کردند و ۹۵ روستا و شهر را به شبکه گاز متصل کردند. در همین دوره، ۱۴۹,۹۰۸ انشعاب جدید گاز در سراسر کشور برقرار شد که شامل ۱۴۸,۲۲۵ انشعاب خانگی، ۱,۵۷۸ انشعاب تجاری و ۱۰۵ انشعاب صنعتی بود.

پیش‌بینی می‌شود در سال مالی ۲۰۲۷، گاز به حدود ۷۰۸,۲۴۵ مصرف‌کننده جدید عرضه شود. شرکت‌های خدمات گاز همچنین برنامه‌ریزی کرده‌اند ۴,۴۹۱ میلیون روپیه در پروژه‌های انتقال، ۸۷,۴۵۷ میلیون روپیه در پروژه‌های توزیع و ۱۰,۸۱۰ میلیون روپیه در سایر پروژه‌ها سرمایه‌گذاری کنند. بدین ترتیب، مجموع سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی‌شده آنها در سال مالی ۲۰۲۷ به ۱۰۲,۷۵۸ میلیون روپیه خواهد رسید.

 سازمان تنظیم مقررات نفت و گاز (OGRA)

بر اساس دستورالعمل سازمان تنظیم مقررات نفت و گاز (OGRA) مصوب سال ۲۰۰۲، این سازمان با هدف تقویت رقابت، افزایش سرمایه‌گذاری و مالکیت خصوصی در بخش‌های میان‌دستی و پایین‌دستی صنعت نفت، حفاظت از منافع عمومی‌با رعایت حقوق اشخاص و ایجاد نظام مقررات‌گذاری مؤثر و کارآمد فعالیت می‌کند.

در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، OGRA اقدامات و پیشرفت‌های زیر را در صنعت نفت انجام داده است:

• یک مجوز بازاریابی برای یک شرکت نفتی با هدف فعالیت عملیاتی صادر شد و یک مجوز موقت بازاریابی نیز اعطا گردید.
• سه مجوز ساخت برای تأسیس پالایشگاه‌های جدید تحت سیاست پالایشگاه‌های گرین‌فیلد سال ۲۰۰۳ صادر شد.
• هشت مجوز ساخت و ۹ مجوز بهره‌برداری برای کارخانه‌های تولید روان‌کننده صادر شد.
• ۱۶ مجوز برای تأسیس شرکت‌های جدید بازاریابی روان‌کننده و ۱۵ مجوز بازاریابی صادر شد.

گاز مایع (LPG)

گاز مایع (LPG) نقش مهمی در سبد انرژی پاکستان دارد و به‌عنوان جایگزینی پاک‌تر برای سوخت‌های زیست‌توده، به‌ویژه در مناطقی که به شبکه گاز طبیعی دسترسی ندارند، مورد استفاده قرار می‌گیرد. مجموع عرضه LPG در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶ حدود ۱,۹۶۵,۴۹۸ تن متریک بوده است. در حال حاضر، ۱۱ تولیدکننده و ۳۸۲ شرکت بازاریابی LPG در پاکستان فعالیت می‌کنند و حدود ۶,۲۰۰ توزیع‌کننده مجاز در این بخش مشغول به فعالیت هستند.

OGRA فرایند صدور مجوز فعالیت در بخش LPG را ساده‌سازی کرده است و در صورت تکمیل الزامات، مجوزها در مدت کوتاهی صادر می‌شوند. در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، ۳۰ مجوز بهره‌برداری برای کارخانه‌های ذخیره‌سازی و پرکردن LPG، ۸۰ مجوز ساخت برای این نوع کارخانه‌ها و ۱۳۶ مجوز و ثبت‌نام برای کامیون‌های حمل LPG صادر شد. همچنین یک مجوز برای ذخیره‌سازی و سوخت‌گیری جایگاه‌های سوخت‌رسانی خودرو با LPG و ۳۷ مجوز ساخت جایگاه‌های سوخت‌رسانی خودرو با LPG صادر شد.

با توجه به افزایش سرمایه‌گذاری و برنامه‌های توسعه آتی شرکت‌های بازاریابی LPG، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در زیرساخت‌های تأمین و توزیع این سوخت انجام شده است. OGRA با ایجاد زمینه مناسب برای سرمایه‌گذاری خصوصی، به توسعه زیرساخت‌های LPG در سراسر کشور و ایجاد فرصت‌های شغلی کمک کرده است. در دوره ژوئیه ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶، حدود ۱۰.۳۶ میلیارد روپیه در زیرساخت‌های LPG سرمایه‌گذاری شد.

ترمینال‌های LNG و خطوط لوله مجازی

OGRA تاکنون مجوز دو ترمینال LNG را صادر کرده است. این مجوزها به‌ترتیب در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۸ به شرکت‌های Engro Elengy Terminal Limited (EETL) و Pakistan GasPort Consortium Limited (PGPCL) اعطا شده‌اند.

برای توسعه ترمینال‌های جدید LNG نیز OGRA مجوز ساخت را به دو شرکت خصوصی Energas Terminal Private Limited (ETPL) و Tabeer Energy (Private) Limited (TEPL) اعطا کرده است. با این حال، این دو شرکت تاکنون تصمیم نهایی سرمایه‌گذاری (FID) را اتخاذ نکرده‌اند. انتظار می‌رود پس از ساخت و بهره‌برداری از این ترمینال‌ها، حدود ۱.۵ تا ۲ میلیارد فوت مکعب در روز (BCFD) به ظرفیت گازسازی مجدد کشور افزوده شود و در نتیجه، شکاف میان عرضه و تقاضای گاز طبیعی کاهش یابد.

OGRA همچنین چهار مجوز موقت، که در حال حاضر تنها یکی از آنها معتبر است، برای پروژه‌های «خط لوله مجازی» صادر کرده است تا فرایندهای لازم برای دریافت مجوز ساخت و نصب تسهیل شود. علاوه بر این، شرکت LNG Easy (Private) Limited مجوز ساخت برای توسعه این پروژه را دریافت کرده است، اما تاکنون تصمیم نهایی سرمایه‌گذاری (FID) را اتخاذ نکرده است.

زغال‌سنگ

زغال‌سنگ یکی از منابع مهم انرژی در پاکستان است و بخش برق سهم قابل‌توجهی از آن را برای تولید برق مصرف می‌کند. ذخایر زغال‌سنگ بومی‌پاکستان قابل‌توجه است و انتظار می‌رود بتواند نیازهای کشور را در بلندمدت و به‌صورت پایدار تأمین کند. پیش‌بینی می‌شود تولید داخلی زغال‌سنگ در سال‌های آینده افزایش یابد؛ این روند با فعالیت‌های معدنی در بلوک I میدان زغال‌سنگ تهر و توسعه معدن موجود در بلوک II آغاز شده است. زغال‌سنگ تولیدشده در داخل کشور عمدتاً در نیروگاه‌های واقع در میدان زغال‌سنگ تهر برای تولید برق مصرف می‌شود، در حالی که زغال‌سنگ تولیدشده از سایر معادن کشور بیشتر در کوره‌های آجرپزی مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر این، نیروگاه‌ها و بخش صنعت نیز از زغال‌سنگ وارداتی استفاده می‌کنند.

در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، بخش برق حدود ۵۹.۶ درصد از کل مصرف زغال‌سنگ، معادل ۱۲,۷۵۸.۳۰ هزار تن متریک، را به خود اختصاص داد. کوره‌های آجرپزی با مصرف ۴,۴۵۱.۹۰ هزار تن متریک، سهمی معادل ۲۰.۸ درصد داشتند. بخش سیمان و سایر صنایع نیز ۱۹.۶ درصد، معادل حدود ۴,۲۰۰ هزار تن متریک، از زغال‌سنگ مصرفی را به خود اختصاص دادند.

این بخش  با وجود افزایش تقاضا و چالش‌های ناشی از وابستگی به واردات سوخت، در مسیر تدریجی تنوع‌بخشی و افزایش پایداری قرار گرفت. ظرفیت نصب‌شده تولید برق تا پایان مارس ۲۰۲۶ به ۴۹,۶۵۱ مگاوات رسید و سهم منابع برق‌آبی، هسته‌ای و تجدیدپذیر در تولید برق به بیش از نیمی از کل تولید افزایش یافت.

بخش انرژی پاکستان در فضایی پیچیده و چالش‌برانگیز به فعالیت خود ادامه داد. این بخش هم‌زمان با اهداف گاه متعارضی همچون تأمین انرژی مقرون‌به‌صرفه، تضمین امنیت عرضه، افزایش کارایی اقتصادی و حفظ پایداری زیست‌محیطی مواجه بوده است. در این شرایط، بخش انرژی تحت فشار قرار داشته است تا ضمن مقابله با چالش‌های ساختاری و حرکت به سمت سبد انرژی پاک‌تر و متنوع‌تر، از تأمین مطمئن انرژی نیز اطمینان حاصل کند. با این حال، تداوم اصلاحات، افزایش ظرفیت تولید و تغییر در الگوهای مصرف، نشان‌دهنده حرکت تدریجی این بخش به سمت نظامی مقاوم‌تر، کارآمدتر و پایدارتر است.

در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، مجموع ظرفیت نصب‌شده تولید برق پاکستان به ۴۹,۶۵۱ مگاوات رسید که در مقایسه با ۴۵,۷۸۲ مگاوات در دوره مشابه سال مالی قبل، رشد ۸.۵ درصدی را نشان می‌دهد. با این حال، از میان ۱۰۲ نیروگاه خصوصی راه‌اندازی‌شده، ۱۳ واحد با ظرفیت مجموع ۵,۱۰۵ مگاوات به دلایل مختلف از مدار خارج شده‌اند. این واحدها شامل ۹ نیروگاه نفت‌کوره‌سوز با ظرفیت ۲,۸۷۷ مگاوات، ۳ نیروگاه گازی/گاز طبیعی مایع‌شده (RLNG) با ظرفیت ۶۰۱ مگاوات و یک نیروگاه چندسوختی با ظرفیت ۱,۶۳۸ مگاوات هستند.

سهم منابع آبی، هسته‌ای، تجدیدپذیر و حرارتی از کل ظرفیت نصب‌شده، به‌ترتیب ۲۳.۴، ۷.۱، ۲۰.۳ و ۴۹.۲ درصد بوده است. سهم نیروگاه‌های حرارتی، که طی سال‌های گذشته منبع غالب تولید برق بوده‌اند، کاهش یافته است و این روند نشان‌دهنده افزایش تدریجی اتکا به منابع بومی و جایگزین انرژی است.

از مجموع ۹۲,۸۳۵ گیگاوات‌ساعت برق تولیدشده در این دوره، ۵۳.۱ درصد از منابع آبی، هسته‌ای و تجدیدپذیر تأمین شده است. این تغییر را می‌توان نشانه‌ای مثبت از تحول در سبد انرژی کشور دانست؛ به‌گونه‌ای که ترکیب تولید برق به‌تدریج از منابع حرارتی به سمت گزینه‌های پایدارتر و سازگارتر با محیط زیست در حال حرکت است

مصرف برق

در نه‌ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۶، مجموع مصرف برق در پاکستان به ۸۳,۱۴۳ گیگاوات‌ساعت رسید که در مقایسه با ۸۰,۸۱۱ گیگاوات‌ساعت در مدت مشابه سال قبل، رشد ۳.۸ درصدی را نشان می‌دهد. بخش خانگی با مصرف ۳۹,۴۷۲ گیگاوات‌ساعت، همچنان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده برق کشور بود. با این حال، سهم این بخش از کل مصرف برق از ۴۹.۶ درصد در سال قبل به ۴۷.۵ درصد کاهش یافت. این کاهش می‌تواند بیانگر تغییر نسبی در الگوی مصرف و حرکت به سمت استفاده از منابع انرژی جایگزین باشد؛ روندی که افزایش تعرفه‌های برق و ایجاد انگیزه برای صرفه‌جویی در مصرف نیز می‌تواند در آن مؤثر بوده باشد.

در مقابل، مصرف برق در بخش صنعت به‌طور قابل توجهی افزایش یافت و از ۲۱,۰۸۳ گیگاوات‌ساعت به ۲۶,۲۰۵ گیگاوات‌ساعت رسید. در نتیجه، سهم بخش صنعت از کل مصرف برق نیز از ۲۶.۳ درصد در سال قبل به ۳۱.۵ درصد افزایش یافت. این افزایش، نشان‌دهنده رشد قابل توجه تقاضای برق در فعالیت‌های صنعتی طی این دوره است.

مصرف برق در بخش کشاورزی با کاهش چشمگیر ۴۲.۳ درصدی، از ۴,۵۶۶ گیگاوات‌ساعت به ۲,۶۳۶ گیگاوات‌ساعت رسید و سهم این بخش از کل مصرف برق نیز از ۵.۷ درصد به ۳.۲ درصد کاهش یافت. این کاهش قابل توجه می‌تواند با تغییر در روش‌های آبیاری، شرایط بارندگی و روی‌آوردن به گزینه‌های جایگزین، از جمله استفاده از تجهیزات دیزلی یا خورشیدی، در واکنش به افزایش هزینه برق مرتبط باشد.

مصرف برق در بخش تجاری با افزایش جزئی از ۶,۸۹۸ به ۷,۰۴۴ گیگاوات‌ساعت رسید که نشان‌دهنده بهبود محدود در فعالیت‌های تجاری است. همچنین، مصرف در سایر بخش‌ها، شامل روشنایی عمومی، تغذیه شبکه و ساختمان‌های دولتی، به ۷,۷۸۵ گیگاوات‌ساعت رسید و سهم این بخش‌ها از کل مصرف برق از ۹.۸ درصد به ۹.۴ درصد کاهش یافت.

 هیئت توسعه و تسهیل سرمایه‌گذاری خصوصی در برق و زیرساخت (PPIB)

هیئت توسعه و تسهیل سرمایه‌گذاری خصوصی در برق و زیرساخت (PPIB) نقش مهمی در تسهیل مشارکت بخش خصوصی در حوزه تولید و انتقال برق ایفا کرده است. این هیئت به‌عنوان نهاد اصلی برای جذب سرمایه‌گذاری خصوصی، از طریق اجرای سیاست‌های راهبردی و ایجاد مشارکت‌های نوآورانه دولتی ـ خصوصی، نقش مهمی در گذار بخش انرژی پاکستان به سمت سبدی متنوع‌تر، ایمن‌تر و پایدارتر و همچنین توسعه زیرساخت‌های انرژی دارد.

در دوره مورد بررسی، چندین دستاورد مهم در این زمینه حاصل شد. نیروگاه ۳۲ مگاواتی باگاس‌سوز کارخانه قند شاهدتاج در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ به بهره‌برداری تجاری (COD) رسید و تولید سالانه ۱۲۶ میلیون واحد انرژی پاک را به شبکه ملی برق آغاز کرد. پروژه خورشیدی ۱۰۰ مگاواتی در گلگت ـ بلتستان نیز با تمرکز بر دو رویکرد شامل سامانه‌های خورشیدی پشت‌بامی و خوشه‌های خورشیدی در مقیاس بزرگ در حال پیشرفت است. این پروژه بیانگر تأکید دولت بر توسعه و اولویت‌بخشی به انرژی‌های تجدیدپذیر است.

PPIB تاکنون با موفقیت ۱۰۲ نیروگاه مستقل تولید برق (IPP) با استفاده از فناوری‌های چندگانه و ظرفیت مجموع ۲۵,۸۷۴ مگاوات را راه‌اندازی کرده است. از این تعداد، ۶۰ نیروگاه با ظرفیت مجموع ۴,۷۵۳ مگاوات از منابع تجدیدپذیر شامل برق‌آبی، خورشیدی، بادی و باگاس استفاده می‌کنند. همچنین، پروژه خط انتقال جریان مستقیم ولتاژ بالا (HVDC) ماتیاری ـ لاهور با ظرفیت ۶۶۰ کیلوولت، با مشارکت سرمایه‌گذاران خصوصی و از طریق PPIB تکمیل شده است. در حال حاضر، PPIB بر ۹۰ نیروگاه فعال با ظرفیت مجموع ۲۰,۷۶۹ مگاوات و سرمایه‌گذاری ۲۸.۷ میلیارد دلار نظارت دارد که ترکیب سوخت این نیروگاه‌ها در جدول ۱۴.۴ ارائه شده است.

 PPIB با تنوع‌بخشی به سبد انرژی، اولویت دادن به منابع بومی و تجدیدپذیر و جایگزینی تدریجی نیروگاه‌های وابسته به سوخت‌های وارداتی با فناوری‌های پاک‌تر، گام‌های مهمی در مسیر گذار انرژی و بومی‌سازی منابع برداشته است. سبد فعلی این هیئت شامل ۱۹ پروژه جدید با ظرفیت مجموع ۶,۵۳۶ مگاوات است که از فناوری‌های متنوعی از جمله خورشیدی، بادی، زغال‌سنگ، برق‌آبی، گاز/RLNG و باگاس استفاده می‌کنند. از این تعداد، ۱۶ پروژه معادل ۸۴ درصد، به منابع تجدیدپذیر، از جمله برق‌آبی، اختصاص دارد که بیانگر تعهد PPIB به توسعه پایدار است. دولت همچنین تصمیم گرفته است پروژه‌های آتی را بر اساس پیش‌بینی عرضه و تقاضا و در چارچوب طرح جامع توسعه ظرفیت تولید (IGCEP) پیش ببرد

 فعالیت‌های اصلی PPIB در دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶

• تکمیل نیروگاه باگاس‌سوز شاهدتاج: نیروگاه ۳۲ مگاواتی شاهدتاج با ظرفیت تولید سالانه ۱۲۶ میلیون واحد انرژی پاک به بهره‌برداری رسید. این میزان تولید معادل برق مورد نیاز سالانه بیش از ۵۰ هزار خانوار است.
• اندازه‌گیری خالص و صدور گواهی برای نصابان: دولت ضمن تشویق استفاده از انرژی خورشیدی در بخش‌های خانگی، تجاری و صنعتی، بر عملکرد نصابان سامانه‌های خورشیدی بر اساس مقررات صدور گواهینامه AEDB در سال ۲۰۲۱ نظارت می‌کند.
• پروژه ۴۰ مگاواتی گوادر: موافقت اصولی برای برگزاری مناقصه رقابتی بین‌المللی این پروژه، با مدیریت PPIB به‌عنوان مدیر مستقل حراج (IAA)، اخذ شده است.
• همکاری با ازبکستان: PPIB به‌عنوان نهاد رابط برای همکاری‌های بین‌المللی با ازبکستان در زمینه انرژی خورشیدی و بادی، سامانه‌های ذخیره‌سازی باتری (BESS) و زیرساخت‌های اندازه‌گیری پیشرفته (AMI) تعیین شده است.
• پروژه ۱۰۰ مگاواتی خورشیدی گلگت ـ بلتستان: PPIB ریاست کمیته فنی این پروژه را بر عهده دارد و در زمینه تدارکات، بازسازی و بهینه‌سازی فنی، پیشرفت‌های مهمی حاصل شده است.
• رفع چالش‌های آب و برق گوادر: مطالعات اولیه برای استفاده از ۹.۷ مگاوات ظرفیت خورشیدی و یک سامانه ذخیره‌سازی باتری با ظرفیت ۱۸.۲۶ مگاوات‌ساعت، با هدف تأمین برق ۲۴ ایستگاه پمپاژ و یک کارخانه آب‌شیرین‌کن، انجام شده است. پیش‌بینی می‌شود اجرای این طرح سالانه حدود ۹۸۷ میلیون روپیه صرفه‌جویی ایجاد کند.
• برق‌رسانی خورشیدی به مراکز درمانی: پروژه مشترک با یونیسف و GAVI، با بودجه ۶ میلیون دلار، نصب سامانه‌های خورشیدی هیبریدی در ۳۹۷ مرکز درمانی در سطح ملی و استانی را دنبال می‌کند.
• گذار به سیستم صورتحساب خالص: دولت در حال بررسی جایگزینی سیستم اندازه‌گیری خالص با سیستم صورتحساب خالص است تا چارچوبی متعادل‌تر و شفاف‌تر برای منابع انرژی توزیع‌شده (DER) ایجاد شود.
• همکاری با آژانس انرژی دانمارک: PPIB با آژانس انرژی دانمارک برای دریافت کمک‌های فنی و تبادل دانش در زمینه طراحی و اجرای مزایده‌های انرژی تجدیدپذیر همکاری می‌کند.
• تأمین زغال‌سنگ تهر برای نیروگاه لاکی: تأمین بخشی از زغال‌سنگ تهر برای این نیروگاه از سپتامبر ۲۰۲۵ آغاز شده و انتظار می‌رود تأمین کامل آن تا مارس ۲۰۲۶ محقق شود. بهره‌برداری تجاری فاز سوم با استفاده کامل از زغال‌سنگ لیگنیت برای سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی شده است.
• تبدیل پروژه جمشورو به زغال‌سنگ تهر: در نیمه دوم سال ۲۰۲۵، پیشرفت قابل توجهی در تبدیل نیروگاه ۶۶۰ مگاواتی جمشورو به استفاده از زغال‌سنگ تهر حاصل شده است.

ابتکارات PPIB برای انرژی پاک و پایدار

گذار پاکستان به یک نظام برق پایدار بر پایه سبدی متنوع از منابع انرژی، با اولویت منابع بومی و کم‌هزینه، دنبال می‌شود. هدف از این رویکرد، افزایش پایداری شبکه، کاهش هزینه‌های تولید برق و کاهش وابستگی به سوخت‌های وارداتی است. حرکت به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر، علاوه بر کمک به ثبات اقتصادی، مستقیماً با هدف هفتم توسعه پایدار (SDG 7)، یعنی دسترسی همگانی به انرژی پاک و مقرون‌به‌صرفه، همسو است.

پروژه‌های زغال‌سنگ نیز با رعایت استانداردهای زیست‌محیطی مربوطه توسعه یافته‌اند.  PPIB به‌عنوان مجری سیاست‌های دولت، تمرکز ویژه‌ای بر توسعه منابع تولید برق پاک و بومی دارد و از طریق مشارکت بخش خصوصی، از ۶۰ نیروگاه تجدیدپذیر با ظرفیت مجموع ۴,۷۵۳ مگاوات حمایت کرده است.

طرح جامع توسعه ظرفیت تولید (IGCEP) و طرح جامع توسعه شبکه انتقال (TSEP)، با در نظر گرفتن عواملی مانند پیش‌بینی عرضه و تقاضا، حداقل‌سازی هزینه‌ها، پایداری شبکه، دسترسی به سوخت و ملاحظات زیست‌محیطی، چارچوبی منسجم برای حرکت بخش انرژی به سمت آینده‌ای پایدار و مقرون‌به‌صرفه فراهم می‌کنند.

تبدیل نیروگاه‌های وابسته به سوخت وارداتی به زغال‌سنگ تهر

پاکستان با برخورداری از حدود ۱۷۵ میلیارد تن ذخایر زغال‌سنگ در منطقه تهر، ظرفیت قابل توجهی برای تأمین سوخت بومی و ارزان برای نیروگاه‌های پایه دارد. تاکنون پنج نیروگاه با ظرفیت مجموع ۳,۳۰۰ مگاوات، شامل پروژه‌های بلوک‌های ۱ و ۲ تهر، انگرو، لاکی و تالنووا، از طریق PPIB راه‌اندازی شده‌اند.

با توجه به افزایش قیمت زغال‌سنگ وارداتی و در چارچوب سیاست کاهش وابستگی به سوخت‌های وارداتی، دولت در حال جایگزینی سه نیروگاه بزرگ با ظرفیت مجموع ۳,۹۶۰ مگاوات شامل ساهیوال، بندر قاسم و هاب با زغال‌سنگ تهر است. این اقدام با هدف کاهش هزینه‌های سوخت و تقویت استفاده از منابع بومی انرژی دنبال می‌شود.

انرژی هسته‌ای

در حال حاضر، شش نیروگاه هسته‌ای در دو سایت مختلف با ظرفیت نصب‌شده مجموع ۳,۵۳۰ مگاوات در حال فعالیت هستند. نیروگاه هسته‌ای چشما (CNPGS) در نزدیکی میانوالی شامل چهار واحد C-1، C-2، C-3 و C-4 با ظرفیت مجموع ۱,۳۳۰ مگاوات است. نیروگاه هسته‌ای کراچی (KNPGS) نیز در ساحل کراچی واقع شده و ظرفیت مجموع آن ۲,۲۰۰ مگاوات است.

پاکستان در میان ۳۲ کشوری قرار دارد که از انرژی هسته‌ای برای تولید برق استفاده می‌کنند. ساخت و بهره‌برداری از نیروگاه‌های هسته‌ای مستلزم رعایت بالاترین استانداردهای مهندسی و صنعتی است و این نیروگاه‌ها بر علوم و فناوری‌های پیشرفته متکی هستند. ازاین‌رو، نیروگاه‌های هسته‌ای سرمایه‌بر هستند، اما هزینه سوخت آنها نسبتاً پایین و باثبات است و به همین دلیل، انرژی هسته‌ای می‌تواند گزینه‌ای رقابتی برای تأمین برق در بازار باشد.

در پاکستان، سهم هزینه بازپرداخت بدهی در هزینه کل تولید برق هسته‌ای قابل توجه است. این بدهی عمدتاً مربوط به نیروگاه‌های هسته‌ای جدید K-2 و K-3 است که به‌ترتیب در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ به بهره‌برداری رسیدند. دوره بازپرداخت این بدهی تنها حدود ۲۰ درصد از عمر اقتصادی نیروگاه هسته‌ای، معادل ۱۲ سال، را دربرمی‌گیرد. پس از پایان این دوره، انتظار می‌رود تعرفه برق این نیروگاه‌ها به یکی از پایین‌ترین سطوح در میان نیروگاه‌های تولید برق حرارتی کاهش یابد.

عملکرد نیروگاه‌های هسته‌ای پاکستان در مقایسه با استانداردهای بین‌المللی در سطح بالایی قرار دارد و این نیروگاه‌ها در رتبه‌بندی شایستگی ملی در میان گزینه‌های تولید برق حرارتی، جایگاه بالایی دارند. طی شش ماه نخست سال مالی جاری، ضریب ظرفیت نیروگاه‌های هسته‌ای، علی‌رغم چالش‌های ناشی از پایین بودن تقاضای برق در کشور، حدود ۸۰ درصد بوده است. آمار تفصیلی تولید هر یک از نیروگاه‌های هسته‌ای در جدول زیر ارائه شده است.

نیروگاه‌های هسته‌ای، برخلاف نیروگاه‌های حرارتی متعارف، در فرایند تولید برق انتشار مستقیم گازهای گلخانه‌ای   ندارند. برآورد می‌شود نیروگاه‌های هسته‌ای پاکستان سالانه از انتشار حدود ۱۶ تا ۱۸ میلیون تن گازهای گلخانه‌ای معادل دی‌اکسیدکربن (CO₂) جلوگیری کنند. این موضوع می‌تواند در شرایطی که مالیات کربن بر محصولات در بازارهای مختلف جهان اعمال می‌شود، به افزایش رقابت‌پذیری محصولات انرژی‌بر پاکستان در بازارهای صادراتی کمک کند. نیروگاه‌های هسته‌ای علاوه بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، با کاهش وابستگی به واردات سوخت و افزایش امنیت تأمین انرژی، نقش مهمی در تقویت پایداری عرضه برق کشور دارند.

سازمان انرژی اتمی‌پاکستان (PAEC) متعهد است استانداردهای بالایی را در زمینه بهداشت، ایمنی و محیط زیست (HSE) در نیروگاه‌های تحت مدیریت خود حفظ کند و فعالیت‌های این نیروگاه‌ها را مطابق با الزامات نظارتی و استانداردهای صنعت انجام دهد. سازمان تنظیم مقررات برق ملی پاکستان (NEPRA) نیز عملکرد HSE تمامی دارندگان مجوز فعالیت در بخش برق را به‌صورت سالانه ارزیابی می‌کند. بر اساس گزارش ارزیابی عملکرد HSE سازمان NEPRA برای سال‌های ۲۰۲۴–۲۰۲۵، نیروگاه‌های هسته‌ای چشما (CNPGS) و کراچی (KNPGS) در میان ۱۴۹ شرکت فعال در بخش برق، به‌ترتیب رتبه‌های اول و دوم را به دست آورده‌اند.

برنامه‌ریزان انرژی انتظار دارند سهم انرژی هسته‌ای در سبد تولید برق پاکستان در سال‌های آینده نسبتاً ثابت باقی بماند؛ زیرا این منبع به دلیل ثبات و انعطاف‌پذیری خود، در سناریوهای کوتاه‌مدت و بلندمدت توسعه انرژی کشور، نقش مهمی در تأمین برق شبکه ملی ایفا می‌کند. در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۴، نخستین بتن‌ریزی نیروگاه هسته‌ای جدید C-5 در سایت چشما انجام شد. انتظار می‌رود این نیروگاه با ظرفیت تولید ۱,۲۰۰ مگاوات تا سال ۲۰۳۰–۲۰۳۱ به مجموعه نیروگاه‌های هسته‌ای موجود پاکستان اضافه شود.