کاهش تجارت پاکستان با کشورهای آسیای مرکزی در سال مالی 2026

تجارت پاکستان با پنج کشور آسیای مرکزی در سال مالی 2026 با کاهش قابل توجهی مواجه شده است. صادرات پاکستان به این کشورها ۴.۱ درصد کاهش یافته، اما واردات پاکستان از آنها با افت حدود ۸۸ درصدی از ۲۴۵ میلیون دلار به تنها ۲۸.۵ میلیون دلار رسیده و در نتیجه مجموع تجارت دوجانبه بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته است. اختلال و بسته‌شدن مکرر مسیرهای زمینی افغانستان، که یکی از مسیرهای اصلی دسترسی پاکستان به آسیای مرکزی محسوب می‌شود، از عوامل مهم این کاهش بوده و مشکلات امنیتی، گمرکی و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل نیز بر آن افزوده است. در واکنش به این وضعیت، پاکستان در حال توسعه مسیرهای جایگزین است.

تجارت پاکستان با کشورهای آسیای مرکزی طی سال مالی 2026 [1]با کاهش قابل توجهی مواجه شده است. صادرات پاکستان به پنج جمهوری آسیای مرکزی شامل قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان در این دوره حدود ۴.۱ درصد کاهش یافته و به ۱۹۰.۶ میلیون دلار رسیده است. با این حال، اهمیت موضوع زمانی آشکارتر می‌شود که این رقم در کنار کاهش بیش از ۵۰ درصدی کل تجارت پاکستان با این منطقه قرار گیرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد مسئله صرفاً ضعف صادرات پاکستان نبوده، بلکه اختلال در جریان تجارت و به‌ویژه مسیرهای زمینی مورد استفاده برای دسترسی به آسیای مرکزی نیز نقش مهمی داشته است.

کاهش شدید تجارت دوجانبه

مجموع تجارت پاکستان با پنج کشور آسیای مرکزی در سال مالی 2026 به حدود ۲۱۹.۱ میلیون دلار رسید که در مقایسه با ۴۴۳.۷ میلیون دلار در سال مالی قبل، ۵۰.۶۲ درصد کاهش نشان می‌دهد. بخش عمده این کاهش مربوط به واردات پاکستان از این کشورها بوده است؛ واردات از حدود ۲۴۵ میلیون دلار به تنها ۲۸.۵ میلیون دلار کاهش یافته و ۸۸.۳۵ درصد افت کرده است. در مقابل، صادرات پاکستان از ۱۹۸.۷ میلیون دلار به ۱۹۰.۶ میلیون دلار رسیده و تنها ۴.۱ درصد کاهش یافته است. این تفاوت نشان می‌دهد که افت شدید تجارت دوجانبه را نمی‌توان صرفاً ناشی از کاهش تقاضا برای کالاهای پاکستانی دانست و اختلال در جریان تجارت و حمل‌ونقل زمینی نیز عامل مهمی‌بوده است.

وضعیت تجارت با کشورهای آسیای مرکزی

قزاقستان همچنان بزرگ‌ترین شریک تجاری پاکستان در میان پنج جمهوری آسیای مرکزی است. تجارت دوجانبه دو کشور در سال گذشته مالی  به ۱۰۴.۳ میلیون دلار کاهش یافت که ۵۴.۲۲ درصد کمتر از سال قبل بود. صادرات پاکستان به قزاقستان تقریباً ثابت ماند و از ۹۸.۲۴ میلیون دلار به ۹۷.۹ میلیون دلار رسید، اما واردات پاکستان از قزاقستان از ۱۲۹.۶ میلیون دلار به تنها ۶.۴ میلیون دلار کاهش یافت.

ازبکستان با حدود ۸۷.۷ میلیون دلار تجارت دوجانبه در جایگاه دوم قرار گرفت. صادرات پاکستان به این کشور حدود ۱۷.۹۵ درصد کاهش یافت و به ۷۵.۶ میلیون دلار رسید و واردات پاکستان از ازبکستان نیز با کاهش حدود ۸۴.۷ درصدی به ۱۲.۱ میلیون دلار رسید. با وجود این کاهش، ازبکستان از نظر راهبردی یکی از مهم‌ترین بازارهای آینده پاکستان محسوب می‌شود و توافق تجارت ترانزیتی دو کشور نیز وارد مرحله اجرایی شده است.

تاجیکستان شدیدترین کاهش را در میان بازارهای اصلی ثبت کرد. صادرات پاکستان به این کشور از ۳۰.۷ میلیون دلار به ۱۱.۹ میلیون دلار کاهش یافت که معادل افت ۶۱.۳۴ درصدی است. واردات نیز بیش از ۸۲ درصد کاهش یافت و به ۳.۳ میلیون دلار رسید. صادرات پاکستان به ترکمنستان نیز حدود ۲۹.۳ درصد کاهش یافت و از ۱.۷ میلیون دلار به ۱.۱۸ میلیون دلار رسید؛ واردات از این کشور نیز حدود ۶۴.۶ درصد کاهش یافت.

قرقیزستان تنها کشوری بود که رشد تجارت دوجانبه با پاکستان را تجربه کرد و تجارت دو کشور حدود ۶.۶۶ درصد افزایش یافت. صادرات پاکستان به قرقیزستان حدود ۴ میلیون دلار و واردات از این کشور حدود ۰.۸ میلیون دلار بود.

اختلال مسیر افغانستان و پیامدهای آن

یکی از عوامل مهم در وضعیت کنونی، وابستگی پاکستان به مسیر افغانستان برای دسترسی زمینی به کشورهای آسیای مرکزی است. برآوردهای موجود نشان می‌دهد سالانه حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار از تجارت پاکستان با جمهوری‌های آسیای مرکزی از طریق افغانستان انجام می‌شود؛ بنابراین هرگونه اختلال در مرز پاکستان و افغانستان می‌تواند مستقیماً بر جریان تجارت با این کشورها اثر بگذارد.

بسته‌شدن مکرر گذرگاه‌های مرزی و ایستگاه‌های تجاری پاکستان و افغانستان، یکی از مسیرهای مهم زمینی پاکستان به آسیای مرکزی را مختل کرده است. این مسئله به‌ویژه برای کالاهای فاسدشدنی مانند میوه و سبزیجات اهمیت دارد، زیرا توقف طولانی در مرز می‌تواند موجب فساد کالا، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و از دست رفتن بازار شود.

بسته‌شدن مرز از اواسط اکتبر ۲۰۲۵ پیامدهای اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته است. بر اساس یکی از گزارش‌های مورد استفاده در این بررسی، تجارت دوجانبه پاکستان و افغانستان از ۲.۴۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱.۷۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. همچنین فشارهای لجستیکی موجب افزایش هزینه‌های توقف و حمل‌ونقل شده و در برخی موارد هزینه‌های مرتبط با کانتینر و کامیون‌های یخچال‌دار به حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار در روز رسیده است.

حتی در دوره‌هایی که مرز باز است، مشکلات زیرساختی و طولانی بودن فرآیندهای ترخیص در گذرگاه‌هایی مانند تورخم و چمن، هزینه تجارت را افزایش می‌دهد. در کنار این عوامل، تداوم تنش‌های سیاسی و امنیتی میان پاکستان و افغانستان موجب شده اتکای بلندمدت به این مسیر برای تجارت با آسیای مرکزی با ریسک قابل توجهی همراه باشد.

تلاش پاکستان برای ایجاد مسیرهای جایگزین

در واکنش به این وضعیت، پاکستان توجه بیشتری به مسیرهای جایگزین برای دسترسی به آسیای مرکزی نشان داده است. یکی از این مسیرها، اتصال از طریق چین و گذرگاه خنجراب است. گزارش‌های مورد بررسی نشان می‌دهد کالاهایی از جمله ابزار جراحی، پوشاک، برنج، محصولات چرمی، فرش، میوه و سبزیجات از طریق خنجراب به چین و کشورهای آسیای مرکزی منتقل شده‌اند. این مسیر می‌تواند وابستگی پاکستان به افغانستان را کاهش دهد، هرچند از نظر جغرافیایی طولانی‌تر و در بسیاری از موارد پرهزینه‌تر است.

پیامدهای اقتصادی و چشم‌انداز آینده

کاهش تجارت با آسیای مرکزی برای پاکستان از آن جهت اهمیت دارد که اسلام‌آباد طی سال‌های اخیر این منطقه را یکی از بازارهای مهم برای تنوع‌بخشی به صادرات خود در نظر گرفته است. تجربه اخیر نشان می‌دهد که توسعه توافق‌های تجاری بدون ایجاد زیرساخت‌های مطمئن و پایدار ترانزیتی نمی‌تواند به افزایش پایدار تجارت منجر شود. از سوی دیگر، تداوم اختلال در مسیر افغانستان ممکن است واردکنندگان و صادرکنندگان را به سمت مسیرها و تأمین‌کنندگان جایگزین در چین، روسیه و ترکیه سوق دهد.

در کوتاه‌مدت بعید است مسیر افغانستان به‌طور کامل کنار گذاشته شود، زیرا همچنان از نظر فاصله و هزینه یکی از طبیعی‌ترین مسیرهای دسترسی پاکستان به آسیای مرکزی است. با این حال، تجربه اخیر نشان داده است که اتکا به این مسیر به تنهایی ریسک بالایی دارد. بنابراین، محتمل است پاکستان در میان‌مدت به سمت یک شبکه چندمسیره حرکت کند که در آن افغانستان، چین نقش داشته باشند. اجرای توافق‌های ترانزیتی با ازبکستان و توسعه مسیر خنجراب را می‌توان در همین چارچوب ارزیابی کرد.

Exports to 5 Central Asian states fall 4.1pc in FY26, https://www.dawn.com/news/2025665/exports-to-5-central-asian-states-fall-41pc-in-fy26

Afghan border closure drags Pakistan-Central Asia trade down 51% to $219 million in FY26, https://profit.pakistantoday.com.pk/2026/08/28/afghan-border-closure-drags-pakistan-central-asia-trade-down-51percent-to-dollar219-million-in-fy26

Afghan border closure inflicts USD4.5bn loss on Pak exporters: report, https://www.brecorder.com/news/amp/40436004

[1] . سال مالی پاکستان از اول جولای هر سال شروع شده و پایان ژوئن سال آینده به پایان می رسد. لذا سال مالی 2026 از ابتدای ژوئن 2025 شروع شده و 30 ژوئن 2026 پایان سال مالی می‌باشد.