پایگاه اطلاع رسانی معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران- تاثیر تغییرات اقلیمی‌ بر اقتصاد آفریقای جنوبی

۱۴۰۵/۰۴/۲۸- ۰۸:۰۰

تاثیر تغییرات اقلیمی‌ بر اقتصاد آفریقای جنوبی

پدیده اقلیمی ال‌نینو، ناشی از گرم‌شدن غیرعادی سطح آب در بخش استوایی اقیانوس آرام، به‌طور رسمی آغاز شده است.

بازگشت رسمی ال‌نینو و هشدارهای هواشناسی بین‌المللی

آژانس هواشناسی ژاپن نخستین نهاد هواشناسی بزرگ بود که آغاز این پدیده را اعلام کرد و هشدار داد که ممکن است تا پایان سال به رویدادی بسیار قوی تبدیل شود. اداره ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده نیز این یافته را تأیید و با بهره‌گیری از ابزار جدید «شاخص نسبی نینوی اقیانوسی»، احتمال وقوع یک رویداد «بسیار قوی» را به ۶۳ درصد افزایش داده است.

بر پایه سوابق تاریخی، رویدادهای مشابه در سال‌های ۱۹۸۲-۱۹۸۳ و ۲۰۱۵-۲۰۱۶ خشکسالی‌های شدیدی را در جنوب آفریقا رقم زدند؛ رویداد ۲۰۱۵-۲۰۱۶ به تنهایی بیش از ۳۶ میلیون نفر را در شرق و جنوب آفریقا با گرسنگی مواجه کرد. از این روی، تغییرات اقلیمی جدید ‌می‌تواند اقتصاد آفریقای جنوبی را در سه ساحت زیرساخت‌های آبی، کشاورزی، سیاست‌های پولی و تورم تحت تاثیر قرار دهد.

منابع آب و زیرساخت‌ها

سطح متوسط آب سدهای کشور در سطح ملی همچنان بالا گزارش شده، اما این وضعیت میان استان‌ها یکسان نیست. در حالی که استان کیپ غربی با میانگین ۴۲.۲ درصد پایین‌ترین سطح ذخیره را در میان استان‌ها ثبت کرده است، شهرهای واقع در مسیر گاردن روت با کاهش شدید مواجه شده‌اند. سد گاردن روت در جورج به ۴۴.۵ درصد رسیده در حالی که سال گذشته در همین زمان ۹۲.۷۴ درصد بود و سد آکرکلوف که منبع اصلی آب نایسنا است تا سطح 20 درصد افت کرد و مسئولان اعلام کردند تنها حدود دو هفته ذخیره آب در سیستم باقی مانده است. با این حال، بارشی کم‌سابقه در می ۲۰۲۶ سطح سدهای کیپ‌تاون را در یک هفته حدود ۲۰ واحد بالا برد و آن را به 70.8 درصد رساند؛ رویدادی که مقامات شهری آن را بارشی نادر توصیف کردند که به‌طور معمول هر ۲۰ تا ۲۰۰ سال یک‌بار در برخی از حوضه‌های آبریز رخ می‌دهد.

بحران آب کم‌ کم مورد توجه کانونی سیاستمداران و قانون‌گذاران قرار گرفته است. مساله آب ژوهانسبورگ در نطق سالانه رئیس‌جمهور، سیریل راماپوسا، در سال ۲۰۲۶ به‌عنوان تهدیدی برای اقتصاد و انسجام اجتماعی کشور توصیف شد. در پی این نطق، کمیته ملی بحران آب در فوریه ۲۰۲۶ تشکیل و مبلغ ۱۵۶ میلیارد رند برای زیرساخت آب طی سه سال آینده تخصیص یافت. بر اساس برآوردهای منتشرشده حفظ عملکرد شبکه آب کشور تا سال ۲۰۵۰ به سرمایه‌گذاری معادل ۷.۱ تریلیون رند (به‌طور متوسط ۲۵۶ میلیارد رند در سال) نیاز دارد.

کشاورزی و امنیت غذایی نسبتاً پایدار

با وجود هشدارهای مربوط به ال‌نینو، آفریقای جنوبی در آستانه فصل زراعی جدید از نظر غذایی در وضعیت امنی به سر می‌برد. کمیته رسمی‌ برآورد محصولات کشاورزی، برداشت ذرت کشور برای سال زراعی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ را در سطح رکورد ۱۷.۱ میلیون تن پیش‌بینی کرده که ۹.۲ میلیون تن آن را ذرت سفید، غذای اصلی مردم تشکیل می‌دهد. مصرف سالانه ذرت در کشور حدود ۱۲ میلیون تن است و مازاد برداشت امسال ذخیره‌ای برای سال آینده و حتی صادرات احتمالی به کشورهای همسایه در صورت کاهش برداشت فراهم می‌کند. سطح بالای سدها در بیشتر استان‌ها (بیش از ۹۰ درصد) و بخش کشاورزی تجاری و مکانیزه کشور نیز به‌عنوان سپرهای حمایتی اضافی در برابر خشکسالی احتمالی توصیف شده‌اند. در همین راستا، گروه بانکی استاندارد بانک اعلام کرد که در یک سال گذشته مبلغ ۳.۴۵ میلیارد رند برای حمایت از کشاورزی هوشمند اقلیمی در آفریقای جنوبی تأمین مالی کرده است.

این سرمایه‌گذاری‌ها شامل توسعه سامانه‌های آبیاری کارآمد، انرژی‌های تجدیدپذیر و کشاورزی احیاکننده است و بخشی از تعهد گسترده‌تر این بانک به تأمین مالی پایدار، حمایت از انتقال عادلانه و تقویت امنیت غذایی و معیشت جوامع روستایی به شمار می‌رود. بر پایه مطالعات داخلی، به ازای هر رند سرمایه‌گذاری‌شده در تاب‌آوری اقلیمی، بین سه تا نه رند در هزینه‌های امدادی و خسارت‌های بلندمدت صرفه‌جویی می‌شود؛ نسبتی که در استرالیا نزدیک به یک به ده و در ایالات متحده حدود یک به دوازده گزارش شده است.

تورم، سیاست پولی و رشد اقتصادی

احتمال وقوع تغییرات شدید اقلیمی در سال جاری، مبدل به متغیری قابل اعتنا در تصمیم‌گیری‌های کلان اقتصادی گردید. به عنوان نمونه شاخص، بانک مرکزی آفریقای جنوبی در نشست ماه می ۲۰۲۶ کمیته سیاست پولی، نرخ بهره پایه را ۲۵ نقطه پایه افزایش و آن را به ۷ درصد رساند که نرخ وام‌دهی اصلی بانک‌ها را به ۱۰.۵ درصد رساند. در تدوین این تصمیم، بانک مرکزی سه سناریوی ریسک را بررسی کرد؛ تداوم بحران خاورمیانه، شکل‌گیری ال‌نینو و خشکسالی همراه آن، و اثرات غیرخطی ناشی از تشدید هم‌زمان این دو ریسک. بر اساس مدل‌سازی بانک مرکزی، در سناریوی وخیم که ترکیبی از بحران طولانی‌مدت خاورمیانه و یک ال‌نینوی شدید را شامل شود، تورم می‌تواند از ۶ درصد فراتر رود و نیازمند سه افزایش نرخ بهره اضافی خواهد بود. بر پایه آخرین آمار رسمی، نرخ تورم مصرف‌کننده کشور در ماه می ۲۰۲۶ به ۴.۵ درصد رسید که نسبت به ۴.۰ درصد ماه آوریل افزایش یافته و عمدتاً ناشی از جهش قیمت بنزین بوده است. با این حال، تورم مواد غذایی در همین ماه به ۱.۶ درصد کاهش یافت که پایین‌ترین سطح آن در ۱۷ ماه اخیر بود؛ قیمت آرد ذرت همچنان ۴.۴ درصد و نان قهوه‌ای ۰.۳ درصد ارزان‌تر از سال گذشته گزارش شد. اقتصاددانان این روند مطلوب مواد غذایی را شکننده و در معرض بازگشت احتمالی در صورت تشدید ال‌نینو ارزیابی می‌کنند.

اقتصاددان ارشد بانک اینوستک، آنابل بیشاپ، پیش‌بینی تورم مواد غذایی برای سال ۲۰۲۷ را از ۳.۳ درصد به ۳.۷ درصد افزایش داد و هشدار داد که در صورت شکل‌گیری یک «سوپر ال‌نینو»، تورم مصرف‌کننده کشور می‌تواند در سال ۲۰۲۷ به اعداد دو رقمی‌برسد. بر همین اساس، اینوستک انتظار خود از تعداد کاهش‌های نرخ بهره در سال ۲۰۲۷ را از سه بار به یک یا دو بار تقلیل داده است.

با تمام نگرانی‌های اشاره شده اما امیدواری‌هایی نیز وجود دارد. آهنگ رشد اقتصادی آفریقای جنوبی در سه سال گذشته دستخوش نوسانات شدید نبوده و این نقطه اتکایی برای خوشبینی محافظه‌کارانه فراهم کرده است. اقتصاد آفریقای جنوبی در سال ۲۰۲۵ به میزان ۱.۱ درصد رشد کرد که نسبت به ۰.۸ درصد در سال ۲۰۲۳ و ۰.۵ درصد در سال ۲۰۲۴ بهبود نشان می‌دهد. تولید ناخالص داخلی نیز در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ به میزان ۰.۵ درصد نسبت به سه‌ماهه پیشین و ۱.۹ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد کرد که بخش کشاورزی با رشد ۳.۹ درصدی، به‌واسطه بارش‌های مساعد فصل قبل و بخش معدن با رشد ۰.۷ درصدی عمده‌ترین محرک‌های آن بودند.

مؤسسات رتبه‌بندی اعتباری مودیز، اس‌اند‌پی و فیچ نیز در ماه‌های می و ژوئن ۲۰۲۶ چشم‌انداز یا رتبه اعتباری آفریقای جنوبی را با استناد به تحکیم مالی و پیشرفت اصلاحات بهبود یا تثبیت کردند.

همه این امیدواری‌ها اما مانع از این نشده که فعالین بزرگ و جهانی اقتصاد موضوع سوپر ال‌نینو را دست کم بگیرند. همزمان با افزایش احتمال شکل‌گیری سوپر ال‌نینو تا سال ۲۰۲۷ هم اکنون در بازارهای مالی بین‌المللی، سرمایه‌گذاران و تحلیلگران کالا در حال بازنگری در سبد سرمایه‌گذاری خود در بخش‌های کشاورزی، معدن، انرژی و بیمه هستند. برآورد شده که خشکسالی ناشی از ال‌نینو می‌تواند رشد اقتصادی اندونزی را تا یک واحد درصد کاهش دهد؛ پیامدی که می‌تواند دامن گیر اقتصاد آفریقای جنوبی نیز شود.

بار اقتصادی ناشی از پیامدهای اجتماعی تغییرات اقلیمی

بدیهی است که تغییرات اقلیمی‌ به طور غیر مستقیم و از طریق محیط پیرامونی کشور نیز می‌تواند فشار مضاعفی را به اقتصاد تحمیل کند. محرک بیرونی که احتمالاٌ جز با حمایت‌های بین المللی نتوان آثار مخرب آن را تعدیل کرد. در این خصوص، برنامه جهانی غذا و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نخستین «درخواست اقدام مشترک پیش‌بینانه» خود را با هدف تأمین ۲۰۲ میلیون دلار برای محافظت از نزدیک به ۹ میلیون نفر در ۲۲ کشور پرخطر پیش از وقوع کامل بحران منتشر کرده‌اند؛ از میان این کشورها مالاوی، موزامبیک و زیمبابوه در منطقه جنوب آفریقا قرار دارند. مقامات این نهادها این اقدام را تغییر رویکرد از واکنش پس از بحران به تأمین مالی پیشگیرانه توصیف کرده‌اند؛ رویکردی بسیار هوشمندانه و موثر. با این وجود، اما این درخواست هم‌زمان با کاهش بودجه‌های کمکی کشورهای اهداکننده، به‌ویژه ایالات متحده، مطرح شده است.

احتمال جابه‌جایی جمعیتی ناشی از خشکسالی در کشورهای همسایه به‌عنوان یکی از پیامدهای جانبی این پدیده می‌تواند به تنش‌های اجتماعی و بیگانه‌هراسی موجود در آفریقای جنوبی دامن بزند. در داخل کشور نیز کارشناسان هشدار داده‌اند که در صورت افزایش محسوس قیمت مواد غذایی، ظرفیت دولت برای گسترش کمک‌های اجتماعی به دلیل فضای مالی محدود و فشار ناشی از بار بدهی عمومی‌ با محدودیت مواجه خواهد بود.

روند تحولات اقلیمی و اثرات اقتصادی آن در آفریقای جنوبی همچنان در حال پایش نزدیک از سوی نهادهای داخلی و بین‌المللی است. قطعا هر چه زمان بگذرد آثار وقوع احتمالی این پدیده و تبعات آن آشکار خواهد شد اما بدیهی است که احتمالا مدیریت پسینی آن با دشواری همراه خواهد بود.

https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-07-09-godzilla-el-nino-what-it-is-why-it-matters-and-our-complete-coverage/

https://www.news24.com/world/africa/from-north-to-south-africa-braces-for-volatile-el-nino-year-20260707-1053

https://www.news24.com/business/as-super-el-nino-builds-experts-warn-sa-cannot-afford-to-be-caught-unprepared-20260702-0970

https://www.news24.com/opinions/analysis/friday-briefing-a-godzilla-el-nino-is-coming-are-we-ready-20260702-0996

https://www.news24.com/business/climate-future/environment/super-el-nino-what-it-means-for-sa-20260416-1159

https://www.news24.com/business/climate-future/environment/trevor-abrahams-sa-cannot-afford-complacency-on-el-nino-20260607-0706

https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-05-21-us-forecaster-issues-chilling-el-nino-warning-with-82-chance-by-july/

https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-01-28-loaded-for-bear-after-deluge-drought-ell-nino-will-likely-return-in-2026-and-sa/

https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-05-04-weather-watch-el-nino-may-emerge-soon-with-dry-winter-seen-for-southwest-sa/

https://theconversation.com/a-super-el-nino-is-coming-5-hard-won-lessons-the-world-can-learn-from-africa-286294

https://www.thesouthafrican.com/news/weather/official-el-nino-in-south-africa-back-what-signifies-2026/

https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-04-27-dry-tap-reality-the-growing-water-infrastructure-crisis-in-sa/