تاثیر پمپ های حرارتی بر استقلال انرژی اروپا (سرمایش و گرمایش) و بی نیازی به گاز
پمپ حرارتی (Heat Pump) دستگاهی است که گرما/سرما را از یک محیط جذب میکند و آن را به محیط دیگری منتقل میکند. به زبان ساده، پمپ حرارتی به مانند یک یخچال عمل میکند اما با این تفاوت که هم میتواند خانه را گرم و هم میتواند سرد کند.
معرفی
نحوه کارکرد پمپهای حرارتی به این صورت است که از یک مایع مبرد (گاز یخچال) و چهار بخش اصلی استفاده میکنند: تبخیرکننده (Evaporator)، کمپرسور (Compressor)، تقطیرکننده (Condenser) و شیر انبساط (Expansion Valve). در حالت گرمایش، دستگاه گرمای طبیعی موجود در هوای بیرون یا زمین را جذب میکند. این گرما مبرد را تبخیر میکند، سپس کمپرسور گاز را فشرده کرده و دمای آن را بسیار بالا میبرد. این گرمای شدید از طریق کویلها به داخل خانه منتقل میشود. در حالت سرمایش این فرآیند دقیقاً برعکس میشود؛ یعنی دستگاه مثل کولر گازی، گرمای داخل خانه را میگیرد و به بیرون پرتاب میکند.
پمپهای حرارتی بر اساس منبعی که از آن انرژی میگیرند، به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
مدل هوا به هوا (Air-Source) رایجترین نوع میباشد. این مدل، گرمای هوای بیرون را میگیرد و به داخل ساختمان منتقل میکند و برعکس. کولرهای گازی اینورتردار امروزی نوعی پمپ حرارتی هوا به هوا محسوب میشوند.
مدل زمینگرمایی (Geothermal / Ground-Source): از دمای ثابت اعماق زمین (که همیشه ملایم است) برای گرمایش و سرمایش استفاده میکند. هزینه نصب بالایی دارد اما بسیار کارآمد است.
مدل آب به هوا/آب (Water-Source): از گرمای آب چاه، دریاچه یا لولههای زیرزمینی استفاده میکند.
صرفهجویی شدید در مصرف انرژی، (بازدهی آن میتواند به بالای ۳۰۰ تا ۴۰۰ درصد هم برسد یعنی به ازای هر ۱ کیلووات برق، ۳ تا ۴ کیلووات انرژی گرمایشی میدهد)، دوکاره بودن (یک دستگاه هم کار بخاری و هم کار کولر را انجام می دهد)، دوستدار محیط زیست بودن (به دلیل عدم مصرف مستقیم سوختهای فسیلی مثل گاز و گازوئیل) و بالا بودن ایمنی در مصرف از مهمترین مزیت های استفاده از پمپ های حرارتی میباشند.
روند افزایشی استفاده از پمپ های حرارتی در اروپا در 2025
فروش پمپهای حرارتی در سراسر اروپا اوج گرفته و در بحبوحه جنگ در غرب آسیا تا حد زیادی خانوارها را در برابر هزینههای کمرشکن گاز محافظت کرده است. بر اساس تحلیل جدید انجمن اروپایی پمپ حرارتی (EHPA)، پمپهای حرارتی اروپا به اندازه گاز طبیعی مایعشده (الانجی) که با بیش از 200 نفتکش حمل میشود، گرما تامین میکنند. این میزان دو برابر حجم الانجی است که در سال 2025 از خاورمیانه به اتحادیه اروپا رسید و حدود هفت درصد از کل واردات سالانه الانجی اتحادیه را تشکیل میدهد. به گفته این انجمن، تنها در سال 2025 از این طریق 9.7 میلیارد یورو از هزینههای واردات جلوگیری شده است.
در سال 2025 در 21 کشور اروپائی، تقریبا سه میلیون انواع پمپ حرارتی فروخته شد و مجموع پمپهای در حال استفاده در اروپا به 29.3 میلیون دستگاه رسیده است. در این تحلیل آمده که همین 2.9 میلیون پمپ حرارتی جدید به تنهایی جایگزین 2.5 میلیارد مترمکعب الانجی شدهاند؛ رقمیکه حدود 24 درصد واردات اتحادیه اروپا از خاورمیانه را تشکیل میدهد. پاول کنی از انجمن مذکور اظهار می دارد: «هر پمپ حرارتی که نصب میشود، یک گام دیگر به سوی تقویت امنیت انرژی اروپا است.» به گفته وی: «الانجی گرانترین منبع انرژی است و از سوی تامینکنندگان غیرقابلاعتماد میآید، اما پمپهای حرارتی میتوانند نیاز ما به آن را به شکل چشمگیری کاهش دهند. همانطور که دادههای جدید ما نشان میدهد، اروپاییها همین حالا هم در حال فاصله گرفتن از سامانههای گرمایش فسیلی هستند.»
اتحادیه اروپا در یک بسته سیاستی غیرالزامآور درباره برقیسازی از کشورهای عضو خواسته مالیات و مالیات بر ارزش افزوده بر گرمایش سبز و برق را کاهش دهند. بسیاری از کشورهای اروپایی همین حالا هم مشوقهایی برای ارزانتر شدن پمپهای حرارتی ارائه میکنند. حتی انگلستان، که به طور تاریخی کمترین میزان استفاده از پمپهای حرارتی را داشته، کمکهزینهای 7 هزار و 500 پوندی (حدود 8 هزار و 638.76 یورو) برای کمک به پوشش هزینه نصب ارائه میدهد البته به شرطی که برخی معیارها برآورده شود.
جنگ در غرب آسیا و رونق بازار پمپ های حرارتی در اروپا
درگیری آمریکا و اسرائیل در غرب آسیا موجی از رونق انرژیهای تجدیدپذیر در سراسر اروپا به راه انداخته و به تقویت انرژی پاک تولید داخل کمک کرده است. به گفته شرکت انرژی اکتوپس انرژی، فروش پمپ های حرارتی در بریتانیا در سه هفته نخست ماه مارس نسبت به دوره مشابه در ماه قبل بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است. این جهش همزمان است با عملا بسته شدن تنگه هرمز، یکی از حیاتی ترین مسیرهای کشتیرانی سوخت های فسیلی در جهان که معمولا حدود یک پنجم عرضه جهانی نفت از آن عبور میکند.
در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۶ فروش پمپ های حرارتی خانگی در فرانسه، آلمان و لهستان به طور متوسط ۲۵ درصد نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. در آلمان فروش پمپ های حرارتی از دیگ های گازسوز سنتی پیشی گرفته هرچند این کشور به تازگی در قانون گرمایش سبز خود عقبنشینی کرده است.
بر اساس ارزیابی کارشناسان، جهش های قیمتی سوخت های فسیلی که امروز شاهد آن هستیم تصادفی نیست زیرا پیامد قابل پیشبینی تداوم وابستگی اروپا به نفت و گاز است که حدود ۹۰ درصد آن وارد میشود. این تحلیل نشان میدهد ابزارهای لازم برای حفاظت از خانوادههای اروپایی همین حالا نیز وجود دارد. آنچه اکنون نیاز است اراده سیاسی برای از میان برداشتن موانعی است که سر راه قرار دارد.
کدام کشور اروپایی بیشترین پمپ حرارتی را دارند؟
از نظر فروش پمپ های حرارتی، در سال 2025 فرانسه پیشتاز بوده و در این کشور تعداد 528 هزار پمپ حرارتی به فروش رسیده است. فرانسه اکنون با حدود 7 میلیون واحد، بیشترین تعداد پمپ حرارتی نصبشده را در اروپا دارد. این کشور به دلیل جمعیت بالاتر و طرحهای تشویقی بسیار قوی دولتی مانند طرح MaPrimeRénov'، از نظر تعداد کل دستگاههای فروختهشده در سال، بزرگترین بازار اتحادیه اروپا محسوب میشود.
ایتالیا با فروش 423 هزار دستگاه در سال 2025 در رتبه دوم و با فاصلهای اندکی قرار گرفته است در حالی که مالت (2 هزار)، لوکزامبورگ (3 هزار) و قبرس (5 هزار) در قعر جدول بودند. با این حال باید توجه داشت که مجموع جمعیت این سه کشور تنها حدود 2.5 میلیون نفر است (در مقایسه با حدود 69 میلیون نفر ساکن فرانسه).
آلمان بیشترین افزایش سالانه را ثبت کرده و شمار نصبها در این کشور 50 درصد جهش را تجربه کرده است. این رشد فروش پس از آن رخ داد که این کشور، به شکلی بحثبرانگیز، پیشنویس قانونی را کنار گذاشت که خانوارها را ملزم میکرد دیگهای بخار سوخت فسیلی را با گزینههای سازگار با اقلیم جایگزین کنند. کاترینا دروگه، رئیس فراکسیون سبزها در پارلمان که حزبش این قانون را در سال 2023 ارائه کرده بود، این تصمیم را «کنارهگیری کامل از اهداف اقلیمی آلمان» توصیف کرده است.
اما از نظر سرانه پمپ های حرارتی (نسبت به جمعیت)، نروژ با 650 نصب به ازای هر هزار خانوار، پیشتاز رقابت پمپهای حرارتی است. نروژ بالاترین میزان نفوذ پمپ حرارتی در جهان را دارد. در این کشور به ازای هر ۱,۰۰۰ خانوار، ۶۳۲ پمپ حرارتی نصب شده است (یعنی بیش از ۶۰ درصد خانهها). نروژ به دلیل دسترسی به انرژی برقآبی ارزانقیمت، دهههاست که بویلرهای سوخت فسیلی را کنار گذاشته است. فنلاند با فاصله کمی در رتبه دوم قرار دارد به طوری که ۵۲۴ پمپ حرارتی به ازای هر ۱,۰۰۰ خانوار در این کشور نصب شده است. در فنلاند، پمپهای حرارتی زمینگرمایی و هوا به هوا به شدت در آپارتمانها و خانههای ویلایی محبوب هستند. سوئد یکی از قدیمیترین بازارهای پمپ حرارتی در اروپا است. این کشور از دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی، استفاده از پمپهای حرارتی بزرگ را در سیستمهای «گرمایش منطقهای» شهری آغاز کرد و امروزه بخش عمدهای از منازل مسکونی آن به این سیستم مجهز هستند. این کشورهای سردسیر، افسانه رایج مبنی بر اینکه پمپهای حرارتی در دماهای پایین کار نمیکنند را نقض کردهاند. حتی زمانی که دما تا منفی 30 درجه سانتیگراد سقوط میکند، پمپهای حرارتی همچنان میتوانند از گرمایش برقی هم کارآمدتر باشند.
به غیر از موارد فوق، برخی از کشورهای دیگر هم هستند که به کشورهای در حال جهش در استفاده از پمپ های حرارتی معروف شده اند. برای مثال ایربند اکنون در رتبه پنجم اروپا از نظر نرخ نصب به ازای هر ۱۰۰۰ خانه قرار گرفته است (به دلیل ممنوعیت گاز در ساختمانهای نوساز). همچنین انگلستان با اجرای طرح ارتقای بویلرها (Boiler Upgrade Scheme) و ارائه کمکهزینههای سخاوتمندانه تا سقف ۷,۵۰۰ پوند، رشد بسیار سریعی را در سالهای اخیر تجربه کرده است.
هلند پادشاه سیستم های هیبریدی در اروپا
هلند یکی از پویاترین، خاصترین و در عین حال چالشبرانگیزترین جایگاهها را در بازار پمپهای حرارتی اروپا دارد. هرچند از نظر «تعداد کل پمپهای نصبشده به ازای هر خانوار» هنوز به پای کشورهای اسکاندیناوی مانند نروژ و فنلاند نمیرسد اما هلند به عنوان یکی از سریعترین بازارهای در حال جهش و هاب اصلی فناوری پمپهای حرارتی هیبریدی در اروپا شناخته میشود.
برخلاف کشورهای حوزه اسکاندیناوی که مستقیماً به سراغ سیستمهای تمامبرقی رفتهاند، استراتژی هوشمندانه هلند تمرکز بر مدلهای هیبریدی است. در این کشور پمپ حرارتی هیبریدی در کنار بویلر گازی موجود کار میکنند به همین جهت در اروپا، هلند را به پادشاه سیستمهای هیبریدی میشناسند.
هلند با داشتن بیش از ۸ میلیون خانه که بیش از ۹۰ درصد آنها به شبکه گاز متکی بودهاند، یکی از گازسوزترین کشورهای اروپا بوده است. پمپهای هیبریدی به هلند اجازه دادهاند بدون نیاز به تخریب و بازسازی اساسی عایقبندی خانههای قدیمی، مصرف گاز کشور را در این بخش تا ۶۰ درصد کاهش دهد. این مدل اکنون به عنوان یک الگو برای بریتانیا و آلمان در حال تکثیر است.
طبق گزارشهای انجمن بینالمللی فناوریهای پمپ حرارتی (HPT)، در حال حاضر حدود ۱ خانه از هر ۱۲ خانه در هلند (نزدیک به ۷۵۰ تا ۸۰۰ هزار ساختمان) به پمپ حرارتی مجهز شدهاند. همچنین از نظر سهم استفاده از پمپ های حرارتی در ساختوسازهای جدید، هلند جزو پیشتازان در اروپا میباشد. از زمان ممنوعیت اتصال گاز به خانههای نوساز، پمپهای حرارتی سهمی ۷۵ درصدی در سیستمهای گرمایشی واحدهای مسکونی جدید هلند پیدا کردهاند. هدفگذاری دولت رسیدن به آمار ۱ پمپ حرارتی به ازای هر ۵ خانه تا سال ۲۰۳۰ است.
همچنین در حالی که بازار پمپهای حرارتی در اروپا طی دو سال گذشته به دلیل تغییرات یارانهها با نوسان و رکود مقطعی مواجه شد، هلند به همراه کشورهایی چون آلمان، بلژیک و بریتانیا، به لطف سیاستهای حمایتی پایدار توانسته ثبات بازار خود را حفظ کند. طبق گزارش انجمن پمپ حرارتی اروپا (EHPA)، هلند به دلیل تنظیم اصولی تعرفه برق و گاز، توانسته است برخلاف برخی همسایگانش، توجیه اقتصادی خرید پمپ حرارتی را برای شهروندان حفظ کند.