بررسی ابعاد بحرانی تنش‌های نظامی میان آمریکا، اسرائیل و ایران؛ تأثیرات مستقیم آن بر اقتصاد مالزی و جهان اسلام

مؤسسه بین‌المللی مطالعات پیشرفته اسلامی (IAIS Malaysia) در تاریخ ۲۴ آوریل ۲۰۲۶، نشست تخصصی پیرامون پیامدهای راهبردی تنش‌های نظامی آمریکا، اسرائیل و ایران و تأثیرات مستقیم آن بر اقتصاد مالزی و جهان اسلام بر گزار کرد.

در این نشست راهبردی که با محوریت دکتر وان محمد حشنی وان سلیمان، اقتصاددان برجسته، تکنولوژیست باسابقه مالزیایی و مؤسس گروه آبرا برگزار شد، ابعاد بحرانی تنش‌های نظامی آمریکا، اسرائیل و ایران مورد واکاوی قرار گرفت. وی با تبیین مفهوم "طوفان بزرگ ژئواکونومیک"، هشدار داد که تهدید امنیت انرژی در تنگه هرمز می‌تواند قیمت نفت را به 200 دلار رسانده و ساختار یارانه‌ای و معیشتی مالزی را با چالشی جدی مواجه کند؛ لذا ایشان بر لزوم گذار فوری از بیانیه‌های سیاسی به سمت تشکیل یک بلوک اقتصادی منسجم در جهان اسلام، هدفمندسازی یارانه‌ها و بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های نوین نظیر "مدل‌های کوچک هوش مصنوعی" (SLM) جهت ارتقای تاب‌آوری ملی و دستیابی به کفایت استراتژیک در حوزه‌های انرژی و امنیت غذایی تأکید ورزید. اهم موارد مطرح در نشست مذکور ذیلا ایفاد می‌گردد:

امنیت انرژی و تنگه هرمز

بخش عمده‌ای از نشست بر تهدیدات متوجه تنگه هرمز متمرکز است؛ با توجه به اینکه این تنگه شاهرگ حیاتی انتقال انرژی جهان است، هرگونه اختلال یا انسداد در آن به معنای جهش بی‌سابقه قیمت نفت (احتمالاً تا 200 دلار) خواهد بود. مالزی اگرچه خود تولیدکننده نفت است، اما به دلیل وابستگی شدید به واردات فرآورده‌های نفتی و سیستم یارانه‌ای، در برابر شوک‌های قیمتی بسیار آسیب‌پذیر است و افزایش قیمت سوخت می‌تواند زنجیره‌ای از تورم در بخش مواد غذایی و معیشت مردم ایجاد کند.

نقش راهبردی دنیای اسلام

 در این نشست انتقاد شد که کشورهای اسلامی نباید صرفاً به صدور بیانیه‌های سیاسی بسنده کنند. پیشنهاد شد که کشورهای اسلامی (به ویژه اعضای OIC) باید به سمت ایجاد یک بلوک اقتصادی منسجم حرکت کنند تا از انرژی به عنوان یک اهرم بازدارنده استفاده کنند؛ همچنین همکاری میان این کشورها برای تأمین کالاهای اساسی و کودهای شیمیایی که تحت تأثیر جنگ هستند، برای امنیت غذایی حیاتی دانسته شد.

هوش مصنوعی و مدیریت بحران

 استفاده از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی نوسانات بازار و بهینه‌سازی زنجیره تأمین در شرایط اضطراری پیشنهاد شد. دکتر وان حسنی تأکید کرد فناوری می‌تواند «تهدید را به فرصت» تبدیل کند؛ مثلاً با تسریع در انتقال به انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی از طریق مدیریت هوشمند مصرف، می‌توان اثرات جنگ را کاهش داد.

سطح آمادگی اقتصادی مالزی

 هشدار داده شد که ساختار فعلی اقتصاد مالزی برای یک جنگ طولانی‌مدت طراحی نشده است. بحث‌های داغی پیرامون لزوم «هدفمندسازی فوری یارانه‌ها» برای کاهش بار مالی دولت مطرح شد و پیشنهاداتی مانند الزامی‌کردن دورکاری برای کاهش مصرف سوخت در سطح ملی ارائه گردید.

خلاصه راهبردی و پیام اصلی

 پیام اصلی این است که جهان در آستانه یک «طوفان آتشین» (Firestorm) قرار دارد و امنیت انرژی دیگر یک موضوع اقتصادی نیست، بلکه بخشی از حاکمیت ملی است. او معتقد است جنگِ همیشگی و ثابت، «ژئواکونومیک» (اقتصاد سیاسی جهانی) است و مالزی و دنیای اسلام باید با تکیه بر فناوری‌های نوین و همگرایی استراتژیک، از حالت انفعالی خارج شوند.

بیداری هویت در آمریکا

 او دوران دانشجویی خود در آمریکا را یک «بیدارباش» توصیف می‌کند که منجر به پرسش درباره هویتش شد. او عمیقاً درگیر جنبش‌های دانشجویی مانند «گروه مطالعات اسلامی مالزی»، «انجمن دانشجویان مسلمان» و WAMY شد و حتی در راهروهای قدرت واشینگتن برای مسائلی مثل قطعنامه کشمیر فعالیت کرد که باعث شناخت او از قدرت «پک‌ها» (کمیته‌های اقدام سیاسی) و تفاوت تجربه تحصیل در آمریکا نسبت به سایر کشورها شد.

درس‌هایی از ساختار اقتصادی آمریکا

 او با مشاهده قدرت بانک‌های بزرگ و شرکت‌های مگا-کمپانی مثل جنرال الکتریک و اپل، متوجه شد که «امور مالی و سرمایه‌گذاری» مهم‌ترین ابزار قدرت در اقتصاد هستند. این تجربه و همکاری او با «گلدمن ساکس» در نیویورک برای توسعه مدل‌سازی ریسک، انگیزه اصلی او برای تأسیس «آبرا» و تلاش برای کسب قدرت اقتصادی از طریق سیستم‌های مالی بود.

تمایز ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک

او معتقد است ابعاد ژئوپلیتیک بیشتر حول محور سلطه و مرزها می‌چرخد که فیزیکی و مقطعی هستند، اما جنگ واقعی و همیشگی در دامنه «ژئواکونومیک» است. او بر «تاب‌آوری اقتصادی» و مفهوم «کفایت» تأکید دارد؛ یعنی رسیدن به سطحی از خودکفایی که کشور بتواند در برابر شوک‌های زنجیره تأمین جهانی راهکار مستقل خود را داشته باشد.

طوفان بزرگ و چندوجهی

 او معتقد است تمام بحران‌های تاریخی شامل شوک نفت سال 73، بحران مالی 98 آسیا، بحران بدهی 2008 و شوک تقاضای دوران کووید، اکنون همزمان بازگشته‌اند. به خطر افتادن «پترودلار»، حمله به عرضه‌ انرژی و تورم ناشی از آن، وضعیتی را ایجاد کرده که او آن را «عدم قطعیت رادیکال» می‌نامد.

نقد پیش‌بینی‌های نهادهای بین‌المللی

 دکتر وان حسنی معتقد است پیش‌بین‌های بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول چون «سودی در ضرر» (Skin in the game) ندارند، پیش‌بینی‌هایشان دقیق نیست. او می‌گوید در شرایط نوسان بالا، دادن یک عدد ثابت (مثل رشد 5 درصد) غلط است و باید «دامنه احتمالات» را در نظر گرفت؛ همچنین تأکید کرد که شرایط فعلی فراتر از «نرمال جدید» است و باید فرضیات اقتصادی را مدام بازنگری کرد.

فرصت‌های حوزه انرژی و کشاورزی

 او به فرصت‌هایی مثل تسریع در استفاده از خودروهای برقی (EV)، نصب پنل‌های خورشیدی روی سقف‌ها و استفاده از «کودهای زیستی» به جای اوره اشاره کرد. او توضیح داد که با افزایش قیمت انرژی و مواد شیمیایی، این فناوری‌ها که قبلاً صرفه اقتصادی کمتری داشتند، اکنون کاملاً رقابتی و توجیه‌پذیر شده‌اند و بخشی از مسیر خودکفایی هستند.

چالش جذب سرمایه‌های عربی

 او در این باره تردید دارد و معتقد است سرمایه‌گذار فقط به «بازدهی» نگاه می‌کند. او فاش کرد که عربستان سعودی به دلیل کسری بودجه روزانه 2 میلیارد دلاری، در حال نقد کردن دارایی‌های خود در آمریکا و فروش طلا است تا چاله‌های مالی خود را پر کند، بنابراین نباید انتظار جریان پول گسترده از سمت آن‌ها را داشت مگر اینکه بازدهی فوق‌العاده‌ای ارائه دهیم.

تاثیر تورم بر معیشت مالزی

 او هشدار داد که به دلیل یارانه بنزین 95، مردم هنوز فشار واقعی را حس نکرده‌اند، در حالی که دولت در هر ثانیه 3000 رینگیت یارانه می‌دهد که در بلندمدت پایدار نیست. او تأکید کرد که طبق اصول اقتصاد خرد، قیمت‌هایی که بالا رفته‌اند به سختی پایین می‌آیند و این تورم در حال بلعیدن سود نهایی و درآمد خانوارهاست.

تفاوت مدل‌های هوش مصنوعی

 دکتر وان حسنی توضیح داد که هوش مصنوعی فعلی بسیار تشنه انرژی است و با افزایش قیمت برق، مدل‌های بیزنسی دیتاسنترها ممکن است شکست بخورند. او پیشنهاد داد که باید به سمت «مدل‌های زبانی کوچک» (SLM) حرکت کرد که پارامترهای کمتر و مصرف انرژی بسیار پایین‌تری دارند و برای کارهای تخصصی و دقیق در زمان بحران مناسب‌تر هستند.

صلاحیت رهبری در زمان بحران

 او معتقد است انور ابراهیم به دلیل تجربه بحران 98 و تخصص همزمان در مسائل داخلی و ژئوپلیتیک (روابط با چین و ریاست آسه‌آن)، تنها گزینه‌ای است که می‌تواند کشور را در این طوفان هدایت کند. او تأکید کرد که در دنیای امروز، اداره کشور بدون شناخت دقیق از بازی‌های ژئوپلیتیک بسیار خطرناک است.