جایگاه بخش غیررسمی در اقتصاد سنگال

بخش غیررسمی جایگاه بسیار مهمی در اقتصاد سنگال همانند بسیاری از دیگر کشورهای آفریقایی دارد. بخش قابل توجهی از جمعیت سنگال (صدها هزار نفر) از اقتصاد غیررسمی امرار معاش می‌کنند. بخش غیر رسمی در سنگال به ویژه در بخش‌های ماهیگیری، تجارت کوچک و صنایع دستی توسعه یافته است و تأمین کننده اصلی مشاغل و منبع اصلی درآمد اقشار آسیب پذیر به شمار می‌رود.

در پیاده روهای داکار می‌توان زنان و مردانی را مشاهده کرد که به فروش غذا، اسباب بازی، کفش، کیف‌های چرمی، مبلمان و صنایع چوبی مبادرت می‌ورزند. این نوع فعالیت‌های غیر رسمی از هر نوع مالیات، کنترل یا حتی شمارش ساده فرار می‌کنند زیرا که بازارهایی عاری از مقررات و باز برای رقابت محسوب می‌شوند. انگیزه فعالیت مردم سنگال در بخش غیررسمی عمدتاً مربوط به هزینه نسبتاً پایین ورود به مشاغل غیر رسمی و فرار از تشریفات اداری و در درجه دوم پرهیز از تعهدات مالیاتی است. کارآفرینان غیررسمی، که معمولاً نان آور خانه محسوب می‌شوند، می‌خواهند تا حد امکان کمتر به دولت پرداخت کنند و به اندازه کافی از خود و خانواده بزرگ خود مراقبت کنند. همبستگی شبکه‌ها و آشنایان خانوادگی و محدودیت‌های اداری و مالی معدود و نیز کمبود اطلاعات و عدم بهره مندی از پشتیبانی دولت موجب شده تا اقبال به اقتصاد غیر رسمی در سنگال همچنان تداوم یابد.

از آنجا که دولت سنگال قادر به مبارزه با چنین بخش پویا و فراگیری نیست، در عوض تلاش می‌کند شاغلان در بخش غیررسمی را تشویق کند تا به تدریج قانونی شوند تا از مزایای اجتماعی مانند کارت بهداشت، بیمه و طرح‌های بازنشستگی بهره مند شوند. اقتصاد سنگال با حضور قوی بخش غیررسمی متمایز می‌شود که 41.6 درصد از تولید ناخالص داخلی و 39.8 درصد از تولید ملی را تشکیل می‌دهد و تقریباً 48.8 درصد از نیروی کار شاغل را به خود اختصاص داده است. با این حال، این نرخ کمتر از کشورهای جنوب صحرای آفریقا به عنوان یک کل (68٪) است. طبق داده‌های بررسی ملی اشتغال سنگال در سال 2015 و بر اساس گزارش اداره بین المللی کار که در سال 2020 با عنوان تشخیص اقتصاد غیررسمی در سنگال تهیه شده است، از هر ده کارگر سنگالی 9 نفر در مشاغل غیررسمی و 97 درصد واحدهای اقتصادی غیرکشاورزی در بخش غیررسمی فعالیت می‌کنند. این آمار به طور خاص بر شرکت‌های غیررسمی و کارگرانی که آنها استخدام می‌کنند متمرکز است.

بر اساس برآورد بانک جهانی در داکار، بخش غیررسمی 97 درصد از اشتغال زایی در سنگال را ایجاد نموده است، جایی که بیکاری بیش از یک چهارم جمعیت این کشور را بسیار تحت تأثیر قرار داده است. ژاک موریست، اقتصاددان ارشد دفتر بانک جهانی در سنگال، در گزارش خود در مورد اشتغال در سنگال اعلام داشته است که "سالانه یکصد هزار شغل در سنگال ایجاد می‌شود، که 97000 مورد آن مربوط به بخش غیررسمی است". بر اساس این گزارش، 95 درصد از کارگران در بخش غیررسمی‌کار می‌کنند. "وقتی کارگران نتوانند در شرکت‌های رسمی‌شغل پیدا کنند، به بخش غیررسمی‌پناه می‌برند". بر اساس گزارش بانک جهانی، 27.5 درصد از جمعیت شاغل سنگال بیکار یا کم کار هستند که بیانگر 1 میلیون نفر در سراسر کشور است. این گزارش بیان می‌کند که بیش از نیمی از کارگران بخش غیررسمی هرگز به مدرسه نرفته‌اند و نشان می‌دهد که دولت سنگال بر آموزش تاکید می‌کند تا تعداد مشاغل واجد شرایط را چند برابر کند و در نتیجه بهره‌وری اقتصاد سنگال را بهبود بخشد. این گزارش همچنین مشکلات ورود به بازار کار را به ویژه برای جوانانی که به دنبال اولین شغل خود هستند، نشان می‌دهد. در واقع 60 درصد از بیکاران زیر 35 سال سن دارند. همچنین تنها 5 درصد از کارگران سنگالی در اقتصاد غیر رسمی دارای تحصیلات عالی هستند.

در حال حاضر، دو گروه بزرگ در اقتصاد غیر رسمی سنگال در حال فعالیت هستند: یک گروه غیررسمی معیشتی که مشاغل کوچک و کارآفرینان آسیب پذیر را گرد هم می‌آورد و گروه دیگر شرکت‌هایی را گرد هم می‌آورد که به صورت غیررسمی یا نیمه غیررسمی فعالیت می‌کنند و درآمد آنان با شرکت‌های رسمی قابل مقایسه است. بر اساس آمار کنفدراسیون ملی کارگران سنگال، به عنوان نماینده اصلی اتحادیه‌های کارگری در سنگال، 18000 عضو در بخش‌های اقتصاد غیررسمی سنگال فعالیت می‌کنند.

کنفدراسیون ملی کارگران سنگال تلاش نموده است ضمن سازماندهی و آگاهی بخشی در مورد نیاز به رسمیت بخشیدن به بازیگران فعال در اقتصاد غیررسمی و همچنین جلب حمایت دولت برای به رسمیت شناختن، مشروعیت بخشی و نمایندگی به نفع کارگران در این بخش، دغدغه‌ها و خواسته‌های آنها را به گوش مسئولان برساند به طوری که آنها بتوانند از تمام حمایت‌های مرتبط با اشتغال بهره مند شوند. کنفدراسیون مزبور این اقدام را از سال 2001 با حمایت جنبش همبستگی بین المللی (MSI) و یک سازمان همکاری بین المللی اتحادیه کارگری لیبرال بلژیک برای ترویج ایجاد 18 اتحادیه صنفی بخشی که همگی متعلق به اقتصاد غیررسمی هستند، آغاز کرده تا همگی آنها را به سمت رسمیت یافتن، سازماندهی و راه اندازی فعالیتها سوق دهد. کنفدراسیون ملی کارگران در 16 دسامبر 2021 کمپینی با عنوان «به سوی رسمی‌کردن اقتصاد غیررسمی» راه اندازی نموده است. این مهم با تشویق فعالان و کارگران بخش غیر رسمی‌برای پیوستن به مدارهای رسمی اقتصادی و دسترسی به بازارهای ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی، با افتتاح حساب بانکی، پذیرش نظارت بر وضعیت آنها در بخش مالیات و املاک و انجام تنظیمات لازم در زمینه ثبت شرکتها، انعقاد قراردادها و کارآفرینی قانونی صورت پذیرفته است. در این راستا، کنفدراسیون ملی کارگران سنگال برای کاهش نرخ بالای بیسوادی در میان کارگران غیررسمی، کارگاه‌های آموزشی به زبان وولوف (زبان محلی سنگالی) با هدف آموزش و ظرفیت سازی برای زنان و جوانان برگزار کرده است. این ابتکار موجب تضمین کار شایسته و از سوی دیگر یادگیری رویه‌های اداری برای رسمی‌سازی (از طریق ثبت شرکت در آژانس ارتقای سرمایه گذاری‌ها و فعالیتهای بزرگ با هدف تأمین امنیت اجتماعی) و ایجاد اتحادیه‌هایی برای همبستگی بازیگران اقتصاد غیررسمی‌شده است. در عین حال، فعالیت‌های مزبور دولت سنگال را وادار نموده تا گشودگی بیشتری نسبت به این دسته از کارگران داشته باشد.

کنفدراسیون مزبور همچنین چندین قرارداد با صندوق تأمین مالی آموزش فنی و حرفه‌ای و با مؤسسه فناوری غذایی امضا کرده است تا دسترسی به آموزش و اعتباربخشی را برای بازیگران غیررسمی تسهیل نماید. افزون بر این، کنفدراسیون ملی کارگران سنگال با همکاری اتحادیه دموکراتیک کارگران و کنفدراسیون اتحادیه‌های کارگری خودمختار و با جلب حمایت یارانه‌ای دولت سنگال، یک طرح بیمه سلامت برای اقتصاد غیررسمی را تحت نظارت آژانس پوشش همگانی سلامت راه‌اندازی کرده است تا در سراسر قلمرو ملی مؤثر باشد. این طرحی ساده شده برای مالیات دهندگان کوچک است که زمینه را برای اجرای «یک طرح تأمین اجتماعی متناسب با توانایی پرداخت و نیازهای حمایتی آنها» فراهم می‌کند. بعلاوه، کنفدراسیون ملی کارگران سنگال مبادرت به کمپین‌های لابی و حمایت، شبکه‌سازی با شرکای خود و مهمتر از همه، استفاده از اهرم‌های مهم نهادی مانند شورای عالی گفتگوی اجتماعی و شورای ملی مشاوره کار با تعیین نماینده‌ای از اقتصاد غیررسمی در شورای عالی گفتگوی اجتماعی نموده است.

بخش غیررسمی سنگال که تحت سلطه زنان قرار دارد، تأمین کننده عمده مشاغل است. زنان و جوانان کم سواد، گروه‌هایی هستند که بیشتر در معرض اشتغال غیررسمی قرار دارند. به طور کلی، 94.1 درصد از زنان کارآفرین در بخش غیررسمی در مقایسه با 86 درصد از مردان فعالیت می‌کنند. این نرخ‌های بالای غیر رسمی در میان زنان عمدتاً مربوط به بخش‌های پذیرایی، تجارت و فرآوری مواد غذایی و ماهیگیری است. توسعه کار غیررسمی زنان در سنگال موجب قرار گرفتن زنان در مرکز راهبردهای بقای خانوار شهری شده است. بانوان با گردش سرمایه پولی و حضور در بازار محلی، وزن بیشتری در استراتژی‌های خانوادگی و حرفه‌ای به دست آورده‌اند. با این حال، آنها در مخاطره‌آمیزترین مشاغل، با تمایل خاص به فعالیت‌ها و خدمات تجاری، که ایجاد آن‌ها آسان‌تر است و به صلاحیت‌های اندکی نیاز دارد، متمرکز مانده‌اند.

در سنگال بخش غیررسمی، به ویژه در دوران پساکرونا، جایگاه رو به رشدی در جذب نیروی کار در مناطق شهری داشته است و به طور قابل توجهی به منابع جوامع محلی کمک نموده است. سطح درآمدهای غیررسمی‌به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که خوداشتغالی به یک جایگزین مؤثر برای اشتغال حقوق بگیر در بخش مدرن تبدیل شده است. با این حال، بخش غیررسمی خود را در سیاست‌های عمومی و برنامه‌های ارتقای بخش خصوصی که در قلب برنامه توسعه کشور قرار دارند، به حاشیه رانده می‌بیند. این وضعیت ناشی از دست کم گرفتن بخش غیررسمی است. این به حاشیه راندن بیشتر متناقض به نظر می‌رسد، زیرا ظهور بخش غیررسمی ارتباط تنگاتنگی با انتخاب‌های سیاست اقتصادی دارد. در عین حال، اخیراً تجارت غیررسمی در شهر داکار که با شهرنشینی قوی متمایز است بسیار پویا شده است. این تجارت مبتنی بر شبکه‌های اجتماعی است که به طور فزاینده‌ای با واقعیت‌های اجتماعی-اقتصادی جمعیت سازگار شده است. شبکه‌های اجتماعی الهام‌بخش معامله‌گرانی شده است که شیوه‌های تجاری جدید را انتخاب می‌کنند و بازیگران اقتصادی جدیدی را که قبلاً محتاط بودند، معرفی می‌کنند. مقیاس تجارت در شبکه‌های اجتماعی تقریباً متناسب با استفاده از آن توسط جامعه سنگال است. به نظر می‌رسد شبکه‌های اجتماعی، تجارت غیررسمی در شهر را با درگیر کردن تعداد زیادی از بازیگران و مکان‌هایی که به افزایش پیچیدگی آن کمک می‌کنند، تقویت می‌کنند. بر اساس این وضعیت، این شبکه‌ها به روزآمدسازی مقررات مبادرت نموده‌اند که در حال حاضر به میزان اندکی با نوآوری‌های دیجیتال سازگار است. به منظور بهبود وضعیت اشتغال، بانک جهانی به ویژه تسهیل قوانین کار را توصیه می‌کند و از دولت سنگال می‌خواهد که آژانس‌های کاریابی را توسعه دهد. بر اساس توصیه ژاک موریست، اقتصاددان ارشد دفتر بانک جهانی در سنگال، "برای بهره وری، باید ماهر باشید و هر چه ماهرتر باشید، درآمد بیشتری کسب می‌کنید."