افق جدید همکاری الجزایر و اروپا

پروژه «ممر جنوبی هیدروژن» (SouthH2 Corridor) از مهم‌ترین طرح‌های در دست پیگیری برای پیوند دادن ظرفیت‌های بالقوه تولید هیدروژن تجدیدپذیر در شمال آفریقا با بازارهای اروپاست. این طرح، الجزایر را به‌عنوان نقطه اصلی تولید در نظر می‌گیرد و انتقال هیدروژن از مسیر تونس و دریای مدیترانه به ایتالیا، اتریش و آلمان را دنبال می‌کند. هدف اعلام‌شده، انتقال سالانه حدود چهار میلیون تن هیدروژن سبز از طریق مسیری در حدود سه هزار کیلومتر است؛ حجمی‌ که در گزارش‌های منتشرشده معادل نزدیک به ۱۰ درصد تقاضای پیش‌بینی‌شده اروپا در سال ۲۰۴۰ عنوان شده است.

۱. هیدروژن در کانون بازتعریف همکاری انرژی

تحولات بازار جهانی انرژی و تشدید توجه به کاهش انتشار کربن، کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده را به جست‌وجوی الگوهای تازه همکاری سوق داده است. در این چارچوب، هیدروژن تجدیدپذیر به‌عنوان یکی از گزینه‌های تأمین انرژی و کاهش انتشار در بخش‌هایی مطرح شده که برقی‌سازی مستقیم آنها دشوارتر است. با وجود این، توسعه این بازار به تولید رقابتی، زیرساخت انتقال، قواعد فنی مشترک و وجود خریداران قابل اتکا وابسته است.

الجزایر به دلیل موقعیت جغرافیایی، منابع خورشیدی و زیرساخت‌های موجود نفت و گاز، در محاسبات مربوط به تأمین انرژی اروپا جایگاهی ویژه دارد. نزدیکی جغرافیایی به جنوب اروپا و امکان بررسی استفاده مجدد از بخشی از شبکه‌های انتقال گاز، از عواملی است که در طراحی ممر جنوبی هیدروژن مورد توجه قرار گرفته است. در سوی دیگر، کشورهای اروپایی مشارکت‌کننده به دنبال تنوع‌بخشی به منابع انرژی و ایجاد مسیرهایی برای واردات هیدروژن در آینده هستند.

پروژه SouthH2 را باید در تلاقی سه روند بررسی کرد: تلاش الجزایر برای گسترش سبد صادرات انرژی، برنامه اروپا برای توسعه واردات هیدروژن کم‌کربن و کوشش کشورهای ساحل جنوبی و شمالی مدیترانه برای تعریف سازوکارهای همکاری زیرساختی. این هم‌پوشانی، به طرح ماهیتی فراتر از یک پروژه صرفاً فنی می‌دهد؛ اما تحقق منافع مورد انتظار، به حل مسائل اقتصادی و اجرایی وابسته خواهد بود.

۲. مشخصات اصلی و مسیر پیشنهادی پروژه

ممر جنوبی هیدروژن طرحی چندجانبه برای انتقال هیدروژن سبز تولیدشده در الجزایر به بازارهای اروپایی است. بر اساس گزارش‌های ارائه‌شده، مسیر انتقال از الجزایر آغاز می‌شود، از تونس عبور می‌کند و پس از گذر از دریای مدیترانه به ایتالیا می‌رسد؛ سپس اتریش و آلمان را به‌عنوان مقاصد اصلی مصرف در بر می‌گیرد. کشورهای الجزایر، تونس، ایتالیا، اتریش و آلمان پنج طرف دولتی این ابتکار هستند.

ظرفیت هدف‌گذاری‌شده برای این ممر، انتقال سالانه چهار میلیون تن هیدروژن سبز است. در گزارش‌ها طول مسیر عمدتاً حدود سه هزار کیلومتر ذکر شده، هرچند در اظهارات کارشناسی منتشرشده رقم نزدیک به ۳۳۰۰ کیلومتر نیز آمده است. این اختلاف احتمالاً به تفاوت میان برآوردهای مسیر یا دامنه زیرساخت مورد محاسبه مربوط است؛ با توجه به اطلاعات موجود، نمی‌توان آن را به‌طور قطعی حل‌وفصل کرد. بنابراین، طول نهایی مسیر باید تا زمان تثبیت طراحی فنی، تقریبی تلقی شود.

یکی از ویژگی‌های مورد تأکید طرح، امکان استفاده از بخشی از خطوط موجود انتقال گاز طبیعی پس از بازسازی و سازگارکردن آنها با الزامات انتقال هیدروژن است. در صورت تأیید فنی و اقتصادی این گزینه، استفاده مجدد از زیرساخت‌ها می‌تواند نیاز به احداث شبکه کاملاً جدید را کاهش دهد. با این همه، سازگاری خطوط، ایستگاه‌ها، تجهیزات و نقاط اتصال با هیدروژن باید بر پایه مطالعات مهندسی مشخص شود و نمی‌توان فرض کرد تمام شبکه موجود بدون تغییر قابل استفاده خواهد بود.

برآوردهای منتشرشده، حجم چهار میلیون تن در سال را معادل حدود ۱۰ درصد تقاضای پیش‌بینی‌شده اروپا برای هیدروژن سبز در سال ۲۰۴۰ معرفی می‌کنند. این نسبت، بیانگر مقیاس بلندپروازانه طرح است؛ اما تحقق آن به توسعه هم‌زمان ظرفیت تولید در الجزایر، زیرساخت‌های انتقال و تقاضای واقعی در بازار مقصد وابسته است.

۳. روند شکل‌گیری و تحولات نهادی

3-1. آغاز همکاری در اکتبر ۲۰۲۴

گام عملی اولیه در اکتبر ۲۰۲۴ در وهران برداشته شد؛ زمانی که شرکت‌های سوناتراک و سونلگاز الجزایر با شرکت آلمانی VNG، شرکت‌های ایتالیایی Snam و Sea Corridor و شرکت اتریشی Verbund Green Hydrogen تفاهم‌نامه‌ای امضا کردند. هدف از این تفاهم‌نامه، انجام مطالعات لازم برای ارزیابی امکان‌پذیری و بازدهی یک پروژه یکپارچه تولید هیدروژن سبز در الجزایر و صادرات آن به اروپا بود.

اهمیت این مرحله در آن بود که ایده همکاری از سطح گفت‌وگوهای سیاسی به چارچوبی متشکل از بازیگران صنعتی و مطالعات فنی منتقل شد. با این حال، تفاهم‌نامه و مطالعه امکان‌سنجی را نباید معادل قرارداد نهایی سرمایه‌گذاری یا آغاز ساخت تأسیسات دانست. این اسناد عمدتاً زمینه را برای ارزیابی گزینه‌ها و تصمیم‌گیری در مراحل بعدی فراهم می‌کنند.

3-2. نشست نخست وزارتی در رم، ژانویه ۲۰۲۵

در ژانویه ۲۰۲۵، نخستین نشست وزارتی کشورهای مرتبط با پروژه در رم برگزار شد و با امضای اعلامیه مشترک درباره نیات سیاسی طرف‌ها پایان یافت. بر اساس گزارش‌ها، شرکت‌کنندگان بر تقویت همکاری برای توسعه ممر توافق کردند و ایجاد یک گروه کاری مشترک پنج‌جانبه در دستور کار قرار گرفت. این نشست، پشتیبانی سیاسی دولت‌های مشارکت‌کننده را به‌عنوان یکی از پایه‌های پیشبرد طرح تثبیت کرد.

نشست رم از این منظر اهمیت داشت که پروژه‌ای با ماهیت فرامرزی، به هماهنگی میان چند دولت و چندین شرکت زیرساختی نیاز دارد. هم‌زمان، اعلام حمایت سیاسی هنوز پاسخ‌گوی پرسش‌های مربوط به تقسیم هزینه‌ها، تضمین خرید، زمان‌بندی اجرا و مسئولیت هر یک از طرف‌ها نبود؛ موضوعاتی که در مراحل بعدی باید به سازوکارهای اجرایی تبدیل شوند.

3-3. گسترش همکاری‌های صنعتی الجزایر و آلمان

در ژوئن ۲۰۲۶، سوناتراک تفاهم‌نامه‌ای با شرکت VNG IG آلمان برای بررسی فرصت‌های همکاری، به‌ویژه در حوزه توسعه پروژه‌های هیدروژن سبز و آمونیاک، امضا کرد. همچنین در جریان سفر عبدالمجید تبون، رئیس‌جمهور الجزایر، به آلمان در ژوئیه ۲۰۲۶، سوناتراک دو پروتکل توافق با شرکت‌های Robert Bosch و Siemens Energy امضا کرد.

زمینه‌های اعلام‌شده در این توافق‌ها شامل همکاری در گذار انرژی، ساخت تجهیزات الکترولیز، تولید هیدروژن، تعمیر و نگهداری تجهیزات و آموزش بوده است. این موارد نشان می‌دهد که همکاری مورد نظر تنها به انتقال محصول نهایی محدود نیست و موضوع فناوری و خدمات صنعتی را نیز در بر می‌گیرد. با این حال، گزارش‌های موجود جزئیات مالی، ظرفیت‌های دقیق و جدول زمانی اجرای این توافق‌ها را مشخص نمی‌کنند.

3-4. نشست دوم در الجزیره و اعلامیه وزارتی اکتبر ۲۰۲۶

دومین نشست وزارتی کشورهای شریک در اول اکتبر ۲۰۲۶ (9 مهر 1405) در مرکز بین‌المللی کنفرانس‌های «عبداللطیف رحال» در الجزیره برگزار شد. در این نشست نمایندگان الجزایر، اتریش، آلمان، ایتالیا و تونس حضور داشتند و موضوع اصلی، تقویت همکاری و تسریع روند توسعه ممر جنوبی هیدروژن بود. در حاشیه این نشست، عبدالمجید تبون با وزرا و مقام‌های انرژی کشورهای شریک دیدار کرد.

نشست با امضای «اعلامیه وزارتی الجزایر» همراه شد. از مهم‌ترین مفاد اعلامیه، ایجاد دبیرخانه‌ای اختصاصی برای پشتیبانی فنی پروژه با همراهی سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) است. در متن‌های منتشرشده همچنین بر اهمیت راهبردی طرح، تقویت ادغام منطقه‌ای و همکاری یوروـمدیترانه‌ای و ضرورت تداوم گفت‌وگوی منظم میان دولت‌های شریک تأکید شده است.

در اعلامیه، همکاری میان طیف گسترده‌تری از بازیگران نیز مورد توجه قرار گرفت؛ از جمله اپراتورهای شبکه‌های انتقال، نهادهای تنظیم‌گر ملی، مؤسسات مالی، تولیدکنندگان و خریداران. این رویکرد حاکی از آن است که پیشبرد پروژه به هماهنگی دولت‌ها محدود نیست و مشارکت نهادهای مالی و بخش خصوصی نیز اهمیت دارد. نشست الجزیره را می‌توان گامی در جهت تقویت ساختار هماهنگی دانست، نه به‌خودی‌خود نقطه آغاز ساخت یا بهره‌برداری از ممر.

۴. ظرفیت‌های الجزایر در تولید هیدروژن سبز

مزیت‌های مورد اشاره برای الجزایر در گزارش‌های ارسالی، ترکیبی از منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی و زیرساخت انرژی است. منابع خورشیدی گسترده و پهنه‌های قابل استفاده برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، امکان تولید برق مورد نیاز فرایند الکترولیز را فراهم می‌کنند. در کنار آن، شبکه‌های انتقال انرژی و تجربه صنعتی کشور در حوزه نفت و گاز می‌تواند بخشی از پایه‌های توسعه زنجیره هیدروژن را تشکیل دهد.

در یکی از گزارش‌ها به مطالعه‌ای علمی منتشرشده در نشریه Applied Energy اشاره شده است که بر ظرفیت منابع خورشیدی، گستردگی زمین‌های قابل بهره‌برداری و وجود زیرساخت انرژی در الجزایر تأکید دارد. بر اساس همان گزارش، ظرفیت فنی بالقوه تولید و صادرات هیدروژن سبز برای الجزایر حدود ۱۰ میلیون تن در سال برآورد شده است. این رقم باید به‌عنوان برآورد ظرفیت فنی مطرح‌شده در گزارش تلقی شود، نه میزان تولید فعلی یا ظرفیت قطعی و تأمین‌مالی‌شده.

همچنین هزینه تولید هیدروژن سبز در الجزایر در بازه 1.2 تا ۲ دلار به ازای هر کیلوگرم و در اروپا در محدوده ۵ تا ۶ دلار ذکر شده است. این مقایسه، در صورت همسان بودن مفروضات محاسبه، می‌تواند نشان‌دهنده مزیت بالقوه هزینه تولید در الجزایر باشد. با این حال، هزینه تولید به‌تنهایی معیار رقابت‌پذیری صادرات نیست؛ هزینه برق، آب، تجهیزات، ذخیره‌سازی، تبدیل، انتقال، بیمه، تأمین مالی و الزامات گواهی‌سازی نیز در قیمت نهایی تحویل‌شده اثر می‌گذارند.

در گزارش‌ها همچنین به راهبرد ملی توسعه هیدروژن سبز الجزایر اشاره شده که هدف صادرات یک میلیون تن در سال تا افق ۲۰۴۰ و جذب سرمایه‌گذاری به ارزش ۲۵ میلیارد دلار را دنبال می‌کند. این هدف راهبردی، در کنار برآورد ظرفیت فنی ۱۰ میلیون تنی و ظرفیت چهار میلیون تنی ممر جنوبی، سه مفهوم متفاوت را بازتاب می‌دهد: ظرفیت فنی بالقوه، هدف ملی صادرات و ظرفیت انتقال مورد نظر یک پروژه مشخص. نباید این ارقام را بدون توضیح در حکم تعهدات قطعی یا ظرفیت عملیاتی فعلی کنار یکدیگر قرار داد.

۵. ابعاد اقتصادی و ژئو‌اقتصادی پروژه

5-1. تنوع‌بخشی به صادرات و جایگاه انرژی الجزایر

ممر جنوبی هیدروژن در صورت تحقق می‌تواند به تنوع‌بخشی تدریجی سبد صادرات انرژی الجزایر کمک کند. اقتصاد انرژی این کشور به‌طور سنتی بر نفت و گاز متکی بوده است و ورود به بازار هیدروژن، امکان گسترش محصولات و خدمات مرتبط با انرژی‌های کم‌کربن را فراهم می‌کند. با این حال، شکل‌گیری بازار پایدار هیدروژن به زمان نیاز دارد و نباید آن را جایگزینی فوری برای صادرات متعارف انرژی دانست.

از منظر ژئو‌اقتصادی، این پروژه پیوند میان تولیدکننده شمال آفریقایی و مراکز صنعتی اروپا را در قالب یک زیرساخت مشترک تعریف می‌کند. الجزایر نقش تولیدکننده اصلی را بر عهده دارد، تونس حلقه عبور زمینی را فراهم می‌کند و ایتالیا، اتریش و آلمان به‌عنوان مسیرهای ورود و بازارهای مصرف مطرح‌اند. این تقسیم نقش، وابستگی متقابل ایجاد می‌کند و موفقیت هر بخش را به هماهنگی و عملکرد سایر بخش‌ها پیوند می‌زند.

5-2. سرمایه‌گذاری، اشتغال و انتقال فناوری

مقام‌های اروپایی در نشست الجزیره بر ظرفیت پروژه برای جذب سرمایه‌گذاری و ایجاد فرصت‌های شغلی در الجزایر تأکید کردند. وزیر اتریشی، فولفگانگ هاتمانسدورفر، خواستار تدوین برنامه کاری روشن برای مرحله بعد شد و پروژه را نمادی از همکاری میان شرکای قابل اعتماد توصیف کرد. مقام آلمانی، فرانک ویتزل، بر اهمیت راهبردی ممر برای تأمین رقابتی و پایدار هیدروژن در اروپا تأکید کرد و آمادگی شرکت‌های آلمانی برای مشارکت در اجرای آن را اعلام داشت.

وزیر ایتالیایی محیط زیست و امنیت انرژی، جیلبرتو پیکتو فراتین، هیدروژن را یکی از ابزارهای کاهش انتشار کربن دانست و بر ظرفیت پروژه برای شکل‌گیری بازاری پایدار در دو سوی مدیترانه تأکید کرد. وی همچنین به قرار گرفتن پروژه در زمره طرح‌های دارای منفعت مشترک اتحادیه اروپا اشاره کرد؛ جایگاهی که بنا بر اظهارات منتشرشده می‌تواند تسهیل‌کننده دسترسی به سازوکارهای تأمین مالی باشد. سفیر اتحادیه اروپا در الجزایر نیز این ممر را نمادی از پیوند ژئوپلیتیکی مورد نظر میان اروپا و شمال آفریقا دانست.

با وجود این، میزان اشتغال و سرمایه‌گذاری قابل تحقق به جزئیات پروژه بستگی دارد. ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار زمانی محتمل‌تر است که بخشی از فعالیت‌ها، از جمله ساخت تجهیزات، خدمات مهندسی، نگهداری، آموزش و تولید مواد و محصولات مرتبط، در داخل الجزایر انجام شود. در غیر این صورت، ممکن است سهم داخلی از ارزش اقتصادی طرح به فعالیت‌های محدودتری مانند تولید اولیه و عبور انرژی منحصر بماند.

5-3. فراتر از صادرات ماده خام: زنجیره ارزش داخلی

یکی از نکات محوری در تحلیل اقتصادی پروژه، تفاوت میان درآمد حاصل از صادرات هیدروژن و ارزش افزوده ناشی از توسعه صنایع وابسته است. هیدروژن می‌تواند در تولید آمونیاک، متانول، فولاد کم‌کربن و برخی محصولات صنعتی به کار رود. از این رو، الجزایر با انتخاب‌های راهبردی روبه‌روست: تمرکز بر تولید و صادرات هیدروژن، استفاده از آن برای توسعه صنایع داخلی، یا ترکیبی از این دو مسیر.

هواری تیغرسی، کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگویی که در یکی از گزارش‌های ارسالی بازتاب یافته، تأکید می‌کند که منفعت الجزایر نباید صرفاً به عبور خط لوله محدود شود. از نگاه او، پیوند دادن انرژی خورشیدی، برق سبز، تولید هیدروژن، صنایع پایین‌دستی و بازارهای اروپایی می‌تواند دامنه ارزش‌آفرینی را افزایش دهد. این دیدگاه، تحلیل کارشناسی منتسب به وی است و نه مفاد الزام‌آور اعلامیه وزارتی.

توسعه زنجیره ارزش داخلی البته نیازمند سیاست صنعتی منسجم، زیرساخت برق و آب، نیروی انسانی ماهر، دسترسی به فناوری و بازارهای فروش است. همچنین باید میان صادرات هیدروژن و مصرف داخلی آن توازن برقرار شود تا تخصیص منابع به پروژه‌های صادراتی، سایر نیازهای توسعه‌ای کشور را تحت فشار قرار ندهد.

۶. همکاری الجزایر و اتریش در حوزه انرژی

هم‌زمان با نشست وزارتی، محمد عرقاب، وزیر دولت و وزیر محروقات الجزایر، با فولفگانگ هاتمانسدورفر، وزیر فدرال اقتصاد، انرژی و گردشگری اتریش، دیدار کرد. این گفت‌وگوها نشان داد که دستور کار همکاری دو کشور از پروژه ممر هیدروژن فراتر می‌رود و حوزه‌های متعارف انرژی و خدمات صنعتی را نیز شامل می‌شود.

طرفین ضمن تأکید بر اهمیت روابط دوجانبه و تمایل به توسعه شراکتی متوازن و پایدار، فرصت‌های همکاری در اکتشاف و توسعه میادین، خدمات نفت و گاز، تعمیر و نگهداری، مهندسی و انتقال فناوری را بررسی کردند. همکاری در تولید، انتقال و ذخیره‌سازی گاز طبیعی، بازاریابی و توزیع محصولات نفتی و گازی و امکان گسترش مبادلات نفت خام، گاز طبیعی، گاز مایع و فرآورده‌های پالایش‌شده نیز در دستور کار قرار داشت.

بخش دیگری از مذاکرات به کاهش انتشار و ردپای کربنی، استفاده کارآمدتر از گاز، آموزش، پژوهش کاربردی، توسعه مهارت‌ها و بومی‌سازی تولید اختصاص یافت. عرقاب آمادگی بخش محروقات الجزایر را برای همراهی با شرکت‌های اتریشی علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری اعلام کرد و طرف اتریشی نیز بر جایگاه الجزایر به‌عنوان شریک مهم و قابل اعتماد انرژی و علاقه شرکت‌های این کشور به گسترش حضور در بازار الجزایر تأکید کرد.

این مذاکرات از دو جهت با ممر جنوبی هیدروژن ارتباط دارند: نخست، ظرفیت ایجاد همکاری‌های فناورانه و صنعتی در کنار صادرات انرژی؛ دوم، امکان حفظ و گسترش همکاری‌های سنتی نفت و گاز در دوره گذار انرژی. ترکیب این دو حوزه می‌تواند به الجزایر امکان دهد بدون کنار گذاشتن زیرساخت و تجربه موجود، مسیرهای تازه‌ای برای تنوع‌بخشی به اقتصاد انرژی خود ایجاد کند.

۷. موانع و الزامات پیش روی اجرا

7-1. فاصله میان حمایت سیاسی و تصمیم سرمایه‌گذاری

مهم‌ترین تمایزی که در ارزیابی مرحله کنونی پروژه باید حفظ شود، تفاوت میان پشتیبانی سیاسی و اجرای سرمایه‌گذاری است. نشست‌های وزارتی، اعلامیه‌های مشترک و تشکیل سازوکارهای هماهنگی می‌توانند ریسک سیاسی و نهادی را کاهش دهند، اما به‌تنهایی تضمین نمی‌کنند که سرمایه‌گذاری نهایی انجام شود. برای ورود به مرحله اجرا، نتایج مطالعات باید به طراحی فنی قابل اتکا، برآورد هزینه، ساختار مالی و تصمیم‌های الزام‌آور سرمایه‌گذاری منتهی شوند.

هواری تیغرسی نیز در تحلیل خود، وضعیت کنونی را مرحله‌ای پیش از اجرای کامل سرمایه‌گذاری توصیف کرده و هشدار داده است که نباید حمایت سیاسی و قرار گرفتن پروژه در برنامه‌ریزی اروپا را با دستیابی به تأمین مالی و قراردادهای نهایی یکسان دانست. این تفکیک برای فهم واقع‌بینانه از پیشرفت پروژه اهمیت دارد.

7-2. تأمین مالی و تقسیم ریسک

پروژه‌ای با طول چند هزار کیلومتر و ظرفیت انتقال چند میلیون تن در سال، به سرمایه‌گذاری قابل توجه در تولید، خطوط انتقال، ایستگاه‌های فشرده‌سازی یا تنظیم فشار، ذخیره‌سازی و اتصالات مرزی نیاز دارد. حتی اگر بخش‌هایی از خطوط گاز موجود قابل استفاده مجدد باشند، هزینه بازسازی، سازگار‌سازی و احداث زیرساخت‌های تکمیلی همچنان باید محاسبه شود.

یکی از پرسش‌های کلیدی، چگونگی تقسیم هزینه و ریسک میان دولت‌ها، شرکت‌های تولیدکننده، اپراتورهای شبکه و مؤسسات مالی است. ریسک‌های فنی، تغییرات هزینه، تأخیرهای اجرایی، نوسان تقاضا و تفاوت مقررات کشورها می‌توانند بر ساختار تأمین مالی اثر بگذارند. دبیرخانه فنی مورد توافق در اعلامیه الجزایر می‌تواند به هماهنگی و پیگیری مطالعات کمک کند، اما جزئیات تأمین مالی نهایی در اطلاعات ارائه‌شده مشخص نشده است.

7-3. بازار و قراردادهای خرید بلندمدت

وجود خریدار نهایی و قراردادهای خرید بلندمدت، از شروط اصلی جذب سرمایه برای تولید و انتقال هیدروژن است. تولیدکنندگان و وام‌دهندگان باید از حجم خرید، قیمت یا سازوکار تعیین قیمت، مدت قرارداد و شرایط تحویل اطلاع کافی داشته باشند. در نبود چنین قراردادهایی، حتی زیرساخت آماده و حمایت سیاسی نیز ممکن است برای توجیه سرمایه‌گذاری بزرگ کافی نباشد.

در گزارش کارشناسی، به فعالیت ائتلاف خریداران (Offtakers) برای تشویق شکل‌گیری تقاضای سازمان‌یافته و پایدار اشاره شده است. این سازوکار می‌تواند پیوند میان تولیدکنندگان شمال آفریقا و مصرف‌کنندگان اروپایی را تقویت کند. با این حال، گزارش‌های موجود از نهایی شدن قراردادهای خرید الزام‌آور یا تعیین قیمت قطعی خبر نمی‌دهند.

7-4. استانداردها و گواهی‌سازی

تجارت فرامرزی هیدروژن مستلزم تعریف معیارهای مشترک درباره منشأ انرژی، شدت انتشار، کیفیت محصول، اندازه‌گیری و گواهی‌سازی است. اختلاف در مقررات یا نظام‌های صدور گواهی می‌تواند بر امکان ورود محصول به بازار و هزینه مبادله اثر بگذارد. مراد عجال، وزیر انرژی و انرژی‌های تجدیدپذیر الجزایر، بر ضرورت ادامه کار درباره هم‌سویی مقررات، گواهی‌های انطباق، استانداردها و قواعد مشترک برای تسهیل مبادلات آتی هیدروژن تجدیدپذیر تأکید کرده است.

این موضوع تنها جنبه اداری ندارد؛ استانداردهای مورد پذیرش بازار مقصد می‌توانند بر طراحی تأسیسات تولید و نحوه تأمین برق اثر بگذارند. بنابراین، هماهنگی مقرراتی باید هم‌زمان با مطالعات فنی و تجاری دنبال شود، نه آنکه به مرحله پایانی پروژه موکول گردد.

7-5. زمان‌بندی و مطالعات امکان‌سنجی

مراد عجال وزیر انرژی الجزایر اعلام کرده است که نتایج اولیه مطالعه امکان‌سنجی پروژه «هم‌پیمانی الجزایر ـ اروپا برای هیدروژن» (ALTEH2A) در سال ۲۰۲۷ منتشر خواهد شد. این مطالعه، از جمله، مکان‌های بالقوه تولید هیدروژن تجدیدپذیر در الجزایر، هزینه پروژه، گزینه‌های انتقال و ظرفیت بازار اروپا را بررسی می‌کند. اعلام این زمان‌بندی نشان می‌دهد که بخشی از تصمیم‌های مربوط به طراحی و اقتصاد تولید همچنان در دست بررسی است.

ALTEH2A و 2SouthH دو عنوان مرتبط اما متمایز هستند. ALTEH2A به پروژه یکپارچه توسعه تولید هیدروژن در الجزایر و پیوند آن با بازار اروپا اشاره دارد؛ در حالی که 2SouthH عمدتاً چارچوب زیرساختی و مسیر انتقال فرامرزی را پوشش می‌دهد. تفکیک این دو، برای جلوگیری از خلط میان ظرفیت تولید و ظرفیت انتقال ضروری است.

۸. ابعاد منطقه‌ای و اروپایی ممر

ممر جنوبی هیدروژن از منظر منطقه‌ای، همکاری میان شمال آفریقا و اروپا را در قالب زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته تعریف می‌کند. الجزایر در جایگاه تولیدکننده، تونس در نقش کشور عبوری، ایتالیا به‌عنوان دروازه ورود به شبکه اروپایی و اتریش و آلمان به‌عنوان بازارهای صنعتی و مصرفی، هر یک بخشی از کارکرد پروژه را بر عهده دارند. این ساختار، هماهنگی میان سیاست‌های انرژی، مقررات و برنامه‌ریزی زیرساختی کشورها را ضروری می‌سازد.

از دیدگاه اروپایی، تنوع‌بخشی به منابع و مسیرهای تأمین هیدروژن می‌تواند در کنار اهداف کاهش انتشار، به امنیت انرژی و رقابت‌پذیری صنعتی کمک کند. از دیدگاه الجزایر، دسترسی به بازار اروپا فرصتی برای جذب سرمایه و فناوری و تقویت جایگاه کشور در اقتصاد نوظهور هیدروژن است. تونس نیز به‌واسطه قرار گرفتن در مسیر انتقال، در موفقیت فنی و اقتصادی ممر ذی‌نفع خواهد بود.

صلاح الزواری، مقام تونسی حاضر در نشست، بر نقش پروژه در تقویت یکپارچگی انرژی میان شمال آفریقا و اروپا و توسعه زیرساخت‌های مشترک تأکید کرده است. او همچنین تبدیل پروژه از ایده به دستاورد اقتصادی را نیازمند شراکت‌های بلندمدت میان کشورهای تولیدکننده، مصرف‌کننده و سرمایه‌گذاران دانسته است. این دیدگاه، ماهیت شبکه‌ای پروژه و وابستگی آن به منافع همه طرف‌ها را برجسته می‌کند.

۹. چشم‌انداز و سنجه‌های ارزیابی پیشرفت

با توجه به اطلاعات منتشرشده، پروژه در مسیری قرار دارد که از پشتیبانی سیاسی و انجام مطالعات اولیه به سمت هماهنگی نهادی و بررسی جزئیات فنی و تجاری حرکت می‌کند. اعلامیه الجزایر، ایجاد دبیرخانه فنی و ادامه مطالعات ALTEH2A از نشانه‌های این روند هستند. با این حال، ارزیابی دقیق پیشرفت در سال‌های آینده باید بر شاخص‌هایی فراتر از شمار نشست‌ها و بیانیه‌ها استوار باشد.

نخستین سنجه، تکمیل و انتشار نتایج مطالعات امکان‌سنجی و تثبیت گزینه‌های تولید و انتقال است. سنجه دوم، روشن شدن هزینه سرمایه‌گذاری و ساختار تأمین مالی است. سوم، باید وضعیت قراردادهای خرید و تقاضای واقعی در بازار اروپا مشخص شود. چهارم، میزان آمادگی فنی خطوط موجود و حجم زیرساخت جدید مورد نیاز باید به‌صورت شفاف اعلام شود. پنجم، توافق بر استانداردها و گواهی‌های مشترک و تعیین تقسیم مسئولیت میان طرف‌ها، از شروط عملیاتی شدن طرح است.

برای الجزایر، سنجه‌های تکمیلی نیز اهمیت دارند: سهم شرکت‌ها و نیروی کار داخلی در اجرای پروژه، میزان انتقال فناوری، ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر مورد نیاز، میزان سرمایه‌گذاری جذب‌شده در داخل کشور و سهم صنایع پایین‌دستی از ارزش افزوده. ارزیابی پروژه صرفاً با حجم هیدروژن عبوری، تصویر کاملی از منافع ملی آن به دست نمی‌دهد.

۱۰. جمع‌بندی

ممر جنوبی هیدروژن یکی از طرح‌های شاخص همکاری انرژی میان الجزایر و چند کشور اروپایی است که می‌کوشد ظرفیت بالقوه تولید هیدروژن سبز در شمال آفریقا را به بازارهای صنعتی اروپا متصل کند. هدف انتقال سالانه چهار میلیون تن هیدروژن از مسیر الجزایر، تونس و مدیترانه به ایتالیا، اتریش و آلمان، در صورت تحقق، پروژه را به یکی از مسیرهای مهم تجارت آتی هیدروژن تبدیل خواهد کرد.

روند پروژه از تفاهم‌نامه اکتبر ۲۰۲۴ میان سوناتراک، سونلگاز و شرکت‌های اروپایی آغاز شد؛ در نشست رم در ژانویه ۲۰۲۵ حمایت سیاسی پنج کشور صورت‌بندی شد و نشست الجزیره در اکتبر ۲۰۲۶ با امضای اعلامیه وزارتی و توافق بر ایجاد دبیرخانه پشتیبانی فنی، به تقویت چارچوب نهادی انجامید. همکاری‌های موازی با شرکت‌های آلمانی و مذاکرات الجزایر و اتریش نیز نشان می‌دهد که دستور کار انرژی دو طرف، هم‌زمان حوزه‌های سنتی و فناوری‌های نو را در بر می‌گیرد.

با وجود این پیشرفت‌ها، پروژه هنوز با مجموعه‌ای از پرسش‌های بنیادین روبه‌روست: آیا تولید هیدروژن با هزینه رقابتی و در مقیاس مورد نظر امکان‌پذیر خواهد بود؟ چه میزان از زیرساخت گاز موجود قابلیت استفاده مجدد دارد؟ هزینه نهایی انتقال و ساخت تأسیسات چگونه تأمین می‌شود؟ خریداران اروپایی با چه قیمت و در چه بازه‌ای متعهد به خرید خواهند شد؟ و چگونه می‌توان مقررات و گواهی‌سازی را میان کشورهای شریک هماهنگ کرد؟ پاسخ به این پرسش‌ها، معیار عبور از مرحله آمادگی به اجرای سرمایه‌گذاری خواهد بود.

در نهایت، فرصت راهبردی الجزایر تنها در تبدیل شدن به صادرکننده هیدروژن خلاصه نمی‌شود. ارزش بلندمدت پروژه به میزان پیوند آن با توسعه زیرساخت‌های تجدیدپذیر، بومی‌سازی فناوری، تربیت نیروی متخصص و گسترش صنایع وابسته بستگی دارد. اگر این پیوند برقرار شود، ممر می‌تواند علاوه بر تأمین انرژی اروپا، به بستری برای تنوع‌بخشی اقتصادی و ارتقای همکاری صنعتی الجزایر تبدیل شود. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که بخش مهمی از منافع بالقوه در سطح صادرات انرژی و عبور زیرساختی باقی بماند.

منبع:

پایگاه‌های خبری الجزایری، شامل خبرگزاری رسمی الجزایر (واج)، بوابة الجزایر، الخبر، الشروق آنلاین، أوراس، الأیام نیوز، البلاد