کمآبی در آلمان؛ چالش جدید برای زنجیره تأمین، انرژی و رشد اقتصادی
خشکسالی و کاهش شدید سطح آب رودخانهها در حال تبدیل شدن به یکی از چالشهای اقتصادی مهم آلمان و بخشهایی از اروپای مرکزی میباشد. افزایش دما و کاهش بارندگی، علاوه بر وارد کردن خسارت قابل توجه به بخش کشاورزی، سطح آب رودخانههای مهمی همچون راین و دانوب را به سطوح کمسابقهای رسانده است. در بخش حملونقل، کاهش سطح آب رود راین موجب کاهش ظرفیت بارگیری کشتیها و افزایش هزینه انتقال کالا شده و بخشی از محمولهها ناگزیر به جاده و راهآهن منتقل میشوند. پیامدهای بحران به بخش انرژی نیز سرایت کرده است. کاهش جریان آب رودخانهها میتواند تولید برقآبی را کاهش دهد و همزمان محدودیتهایی برای خنکسازی برخی نیروگاههای حرارتی و هستهای ایجاد کند.
گزارشهای اخیر نشان میدهد که در برخی مسیرهای راین کشتیها تنها قادر به حمل بخشی از ظرفیت معمول خود هستند و بخشی از بارهایی که در شرایط عادی از طریق آب منتقل میشد، اکنون باید از طریق کامیون یا راهآهن جابهجا شود. براساس گزارشات، سطح آب راین به پایینترین سطوح تاریخی رسیده و این وضعیت موجب انتقال بخشی از بار به حملونقل زمینی شده است. نقطه حساس در این میان شاخص منطقه کائوب در بخش میانی راین است که یکی از مهمترین گلوگاههای کشتیرانی این رودخانه محسوب میشود، حائز اهمیت میباشد. پایین آمدن این شاخص به محدودههای بسیار پایین به معنای کاهش شدید عمق قابل استفاده برای کشتیها و در نتیجه کاهش ظرفیت حمل آنهاست.
در روزهای اخیر حتی انجمن کشتیرانی داخلی آلمان هشدار داده است که در صورت ادامه افت سطح آب، راین ممکن است در محدوده کائوب عملاً به دو بخش جداگانه برای کشتیرانی تبدیل شود. پیامد مستقیم این وضعیت برای اقتصاد آلمان، افزایش هزینه حملونقل است. زمانی که یک کشتی نمیتواند بار معمول خود را حمل کند، برای انتقال همان مقدار کالا باید تعداد بیشتری کشتی یا وسایل حملونقل زمینی مورد استفاده قرار گیرد. در نتیجه هزینه هر تن کالا افزایش مییابد. انتقال بار به جاده و راهآهن نیز راهحل کاملی نیست، زیرا ظرفیت این دو شیوه حمل محدود است و آنها نیز با مشکلات زیرساختی و کمبود ظرفیت مواجهاند. در روزهای اخیر چند ایالت آلمان برای جبران اختلال در حملونقل رودخانهای، محدودیت تردد کامیونها را موقتاً کاهش دادهاند؛ اقدامیکه نشان میدهد دولت و ایالتها مسئله را بهعنوان یک اختلال واقعی در زنجیره تأمین تلقی میکنند. اهمیت این مسئله برای صنعت آلمان به دلیل جایگاه راین در ابتدای زنجیرههای تولید بسیار زیاد است. اغلب شرکت های بزرگ آلمانی طی هفتههای اخیر با افزایش هزینه حملونقل، محدودیت دسترسی به مواد اولیه یا تغییر مسیرهای لجستیکی مواجه شدهاند.
نکته قابل توجه اینکه برای جایگزینی ظرفیت یک محموله (بارج) بزرگ، ممکن است به تعداد بسیار زیادی کامیون نیاز باشد؛ بنابراین انتقال کامل حمل از آب به جاده از نظر اقتصادی و عملیاتی بسیار دشوار است. این موضوع بهخصوص برای صنایع شیمیایی، فولاد، پالایشگاهها و انرژی حائز اهمیت است زیرا بسیاری از مواد اولیه این صنایع حجم بالا و ارزش نسبی پایین دارند و حمل آنها با کامیون بسیار پرهزینهتر از حمل رودخانهای است. به همین دلیل، اختلال در رفت و آمد راین میتواند اثر خود را در نقاط مختلف زنجیره تولید نشان دهد؛ حتی صنایعی که مستقیماً در کنار رودخانه قرار ندارند ممکن است از افزایش قیمت مواد اولیه، سوخت، مواد شیمیایی و هزینه لجستیک متأثر شوند. در واقع، سهم مستقیم کشتیرانی رودخانهای در ارزش افزوده اقتصاد آلمان کوچک است، اما اهمیت آن در زنجیره تأمین بسیار بزرگتر از سهم مستقیم آن در تولید ناخالص داخلی است.
تجربه سال ۲۰۱۸ نشان میدهد که این نگرانی صرفاً نظری نیست. در آن سال نیز خشکسالی شدید باعث کاهش بیسابقه سطح آب رود راین شد. بر اساس محاسبات مؤسسه اقتصاد جهانی کیل، در دورهای که سطح آب در کائوب برای مدت طولانی زیر آستانه بحرانی قرار گرفت، تولید صنعتی آلمان بهشدت کاهش یافته و در مقیاس سالانه حدود ۰٫۴ درصد از تولید اقتصادی آلمان تحت تأثیر قرار گرفت. بعد دیگر بحران، حوزه کشاورزی است. بر اساس پیشبینی بهاری موسسه IW، رشد اقتصاد آلمان در سال ۲۰۲۶ تنها کمیبیش از ۰٫۴ درصد برآورد شده است. ادامه گرما و خشکی بهویژه بر غلات، گندم، کلزا، سیبزمینی، چغندرقند، ذرت و سبزیجات فشار وارد کرده است. انجمن کشاورزان آلمان وضعیت برخی مناطق را بحرانی ارزیابی کرده و نسبت به احتمال از بین رفتن کامل محصول در بعضی مناطق هشدار داده است. گزارشهای مربوط به برداشت غلات نیز حاکی از آن است که محصول سال جاری پایینتر از میانگین خواهد بود.
اهمیت اقتصادی این بخش تنها به درآمد کشاورزان محدود نمیشود. کاهش تولید داخلی میتواند قیمت برخی محصولات و نهادههای کشاورزی را افزایش دهد و در صورت تداوم خشکسالی، نیاز به واردات برخی محصولات نیز بیشتر شود. از سوی دیگر، کاهش سطح آب رودخانهها خود هزینه حمل غلات و نهادههای کشاورزی را افزایش میدهد و به این ترتیب دو اثر منفی، یعنی کاهش عرضه و افزایش هزینه لجستیک، همزمان عمل میکنند.در حوزه انرژی نیز وضعیت پیچیدهتر است. پایین آمدن سطح رودخانهها نهتنها نیروگاههای برقآبی را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه برای نیروگاههایی که برای خنکسازی به آب رودخانه وابستهاند نیز مشکل ایجاد میکند. در اروپا نمونههای بسیار جدی این مسئله در حوضه دانوب مشاهده شده است. در رومانی، نیروگاه هستهای Cernavodă در ۱۳آگوست به دلیل کاهش سطح آب دانوب مجبور به توقف کامل شد. این نیروگاه در شرایط عادی حدود یکپنجم برق رومانی را تولید میکند. در مجارستان نیز نیروگاه هستهایPaks با محدودیت ناشی از دمای بالا و کاهش آب دانوب مواجه شده است. اهمیت این موضوع برای آلمان در این است که بحران آب میتواند بهصورت همزمان چند کشور اروپایی را تحت تأثیر قرار داده و در نتیجه بر بازار منطقهای برق نیز اثر بگذارد. بنابراین مسئله از سطح یک مشکل محلی به سمت ریسک زیرساختی فرامرزی در اروپای مرکزی حرکت کرده است.
در همین چارچوب، دانوب نیز اهمیت خاصی دارد. اگرچه نقش آن برای اقتصاد آلمان به اندازه رود راین نیست، اما برای تجارت اروپای مرکزی و شرقی اهمیت زیادی دارد و ارتباط آلمان، اتریش، مجارستان، صربستان، رومانی و دریای سیاه را برقرار میکند. گزارشهای اخیر از پایین آمدن شدید سطح دانوب در کشورهای جنوب و شرق اروپا حکایت دارد؛ در برخی مناطق صربستان حتی بقایای کشتیهای جنگی غرقشده در جنگ جهانی دوم که دههها زیر آب بودهاند نمایان شده است. این تصاویر در کنار گزارشهای مربوط به دمای بسیار بالای آب نشاندهنده شدت کمسابقه وضعیت هیدرولوژیک منطقه است.از منظر سیاستگذاری، واکنش دولت آلمان نیز نشان میدهد که موضوع صرفاً در سطح محیطزیست دنبال نمیشود. دولت و ایالتها به دنبال راههایی برای حفظ جریان کالا هستند و همزمان بحث افزایش ظرفیت آبراهها و تعمیق مسیر کشتیرانی راین دوباره مطرح شده است. دولت فدرال همچنین به دنبال ایجاد سیستمهای هشدار زودهنگام برای شرکتهاست. با این حال، تعمیق رود راین راهحل سادهای نیست و با ملاحظات زیستمحیطی و هزینههای بسیار بالا مواجه است. به همین دلیل اکنون بحث گستردهتری در آلمان درباره این موضوع شکل گرفته که آیا باید زیرساختهای حملونقل کشور را برای دورههای مکررتر خشکسالی و کمآبی بازطراحی کرد یا خیر.
در مجموع، آنچه در تابستان ۲۰۲۶ در آلمان در حال وقوع است، نشان میدهد که آب در حال تبدیل شدن به یکی از متغیرهای مهم اقتصاد آلمان است. در سال های گذشته، بحث امنیت اقتصادی عمدتاً بر انرژی، مواد اولیه، گاز، نفت، زنجیرههای تأمین و ژئوپلیتیک متمرکز بود؛ اما تجربه کنونی نشان میدهد که دسترسی به آب و وضعیت رودخانهها نیز میتواند مستقیماً بر تولید صنعتی، حملونقل، قیمت انرژی، کشاورزی و تورم اثر بگذارد. حملونقل داخلی آلمان حتی پیش از بحران فعلی نیز روند نزولی داشته و حجم حمل کالا در سال ۲۰۲۵ به پایینترین سطح از زمان اتحاد آلمان رسیده بود. بنابراین خشکسالی فعلی در حال وارد کردن فشار مضاعف بر زیرساختی است که پیش از این نیز با مشکلات ساختاری مواجه بوده است.
منابع:
https://www.tagesschau.de/wirtschaft/verbraucher/rhein-niedrigwasser-folgen-100.html