رشد شتابان صادرات غیرسنتی غنا در سال ۲۰۲۵

سال ۲۰۲۵ برای غنا، نقطه عطف تثبیت شاخص‌های کلان اقتصادی و بازیافت اعتبار بین‌المللی در بازارهای مالی بود. تحت هدایت اصلاحات ساختاری صندوق بین‌المللی پول (IMF)، تولید ناخالص داخلی (GDP) این کشور به ۱۱۳ میلیارد دلار ارتقا یافت که با مهار تورم (کاهش از ۲۳.۸٪ به ۵.۴٪) و تقویت ۴۳.۴ درصدی ارزش سدی در برابر دلار، محیطی پیش‌بینی‌پذیر برای جهش تجارت خارجی فراهم نمود. در این سال، کل درآمدهای صادراتی غنا با جهشی ۶۲ درصدی به رکورد ۳۱.۱ میلیارد دلار رسید که عمدتاً نتیجه مستقیم رسمی‌سازی استخراج طلا در معادن سنتی و ارتقای بهره‌وری در صنایع تبدیلی است.

روند اقتصاد کلان غنا در سال ۲۰۲۵

سال ۲۰۲۵ برای غنا سال بازگشت اعتماد سرمایه‌گذاران به بازارهای مالی و تثبیت شاخص‌های کلیدی بود. پس از پشت سر گذاردن تلاطم‌های بی‌سابقه اقتصادی سال‌های اخیر، دولت غنا با اتخاذ سیاست‌های انقباضی و اصلاحات ساختاری تحت حمایت صندوق بین‌المللی پول (IMF)، موفق شد نرخ رشد اقتصادی را کنترل نماید. در نتیجه این اصلاحات، تولید ناخالص داخلی (GDP) غنا با عبور از مرز ۱۱۳ میلیارد دلار، موقعیت استراتژیک این کشور را به عنوان هشتمین قدرت اقتصادی برتر در قاره آفریقا تثبیت کرد.

یکی از نقاط عملکرد اقتصادی غنا در سال گذشته، مهار تورم افسارگسیخته بود. نرخ تورم که در اواخر سال ۲۰۲۴ حدود ۲۳.۸ درصد بود، با یک روند نزولی مستمر در دسامبر ۲۰۲۵ به ۵.۴ درصد کاهش یافت که کمترین میزان ثبت شده از مه ۲۰۲۱ محسوب می‌شود. این ثبات قیمت‌ها در کنار تقویت قابل توجه ارزش پول ملی (سِدی) که در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ حدود ۴۳.۴ درصد در برابر دلار آمریکا افزایش یافت، فضای پیش‌بینی‌پذیری را برای صادرکنندگان فراهم نمود و آنها را قادر ساخت تا با طراحی نقشه‌راهی استراتژیک، نفوذ خود را در بازارهای بین‌المللی گسترش دهند. در این گزارش، ابعاد مختلف متغیرهای کلان اقتصادی، جزئیات عملکرد سبد کالایی صادرات غیرسنتی، توزیع جغرافیایی بازارهای هدف، و همچنین تأثیر سیاست‌های اصلاحی دولت بر ارتقای جایگاه غنا در زنجیره تأمین جهانی مورد واکاوی قرار خواهد گرفت.

۱. تحلیل جامع آمارهای تجارت خارجی غنا در سال ۲۰۲۵

درآمدهای حاصل از مجموع صادرات غنا در سال ۲۰۲۵ به رقم ۳۱.۱ میلیارد دلار رسید که در مقایسه با ۱۹.۱ میلیارد دلار سال ۲۰۲۴، افزایشی ۶۲ درصدی را نشان می‌دهد. این حجم از ارزآوری نه تنها ناشی از افزایش قیمت‌های جهانی کالاها به‌ویژه طلا و کاکائو، بلکه محصول افزایش بهره‌وری در استخراج معادن و فرآوری محصولات کشاورزی بوده است. واکاوی داده‌های آماری حاکی از آن است که طلا کماکان نقش پیشران را در سبد صادراتی ایفا می‌کند؛ با این حال، شتاب فزاینده رشد در حوزه صادرات غیرسنتی نشان‌دهنده گذار تدریجی اقتصاد غنا از وابستگی به صادرات مبتنی بر منابع خام، به سوی تنوع بخشی به سبد کالاهای صادراتی با ارزش افزوده بالا است. به‌منظور تبیین دقیق‌تر ابعاد این تحول، در ادامه عملکرد سبد تجاری غنا در دو بخش مجزای «صادرات سنتی» و «صادرات غیرسنتی» مورد بررسی قرار می‌گیرد.

• صادرات سنتی:

در سال ۲۰۲۵، بخش صادرات سنتی غنا (شامل طلا، دانه کاکائو و نفت خام)، شاهد تحولات زیادی بود. در این میان، طلا با ارزآوری ۲۰ میلیارد دلاری، بیش از ۶۴ درصد از کل درآمدهای صادراتی این کشور را به خود اختصاص داد. این جهش ۱۰۳ درصدی نسبت به سال 2024، ناشی از سیاست‌های رسمی‌سازی فعالیت‌ معادن کوچک‌مقیاس سنتی و جذب سرمایه‌گذاری در صنایع استخراجی بوده است. در مقابل، بخش صادرات نفت خام با کاهش درآمد مواجه شد و از ۳.۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۲.۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ تقلیل یافت که دلیل اصلی آن کاهش جهانی قیمت‌ها و افت تولید در برخی میادین نفتی بود. همچنین درآمد حاصل از صادرات دانه خام کاکائو نیز به ۳.۸ میلیارد دلار افزایش یافت که در مقایسه با رقم ۱.۹ میلیارد دلاری سال ۲۰۲۴، رشدی قابل‌توجه را نشان می‌دهد.

• صادرات غیرسنتی:

درآمدهای ارزی بخش صادرات غیرسنتی غنا که شامل تمامی‌ کالاهای صادراتی به جز طلا، دانه‌ کاکائو و نفت خام می‌باشد، طی دهه گذشته رشدی مستمر و پایدار را از خود نشان داده است و بر اهمیت فزاینده این بخش در سبد صادراتی این کشور تأکید دارد. طبق گزارش سازمان توسعه صادرات غنا (GEPA)، ارزش صادرات غیرسنتی در سال ۲۰۲۵ به رقم ۵.۰۰۶ میلیارد دلار رسیده است که نسبت به 3.83 میلیارد دلار در سال 2024 رشد 30.7 درصدی را نشان می‌دهد. با این حال، سهم این بخش در کل سبد صادراتی سال ۲۰۲۵ (در مقابل ۱۸.۷۵ درصد سال ۲۰۲۴) به ۱۶.۱۰ درصد میل کرد؛ این کاهش سهم نسبی علی‌رغم رشد ۳۰ درصدی درآمدها، گویای آن است که صادرات سنتی به‌ویژه طلا و دانه‌های خام کاکائو با نرخ بسیار سریع‌تری رشد کرده و تأثیر قدرتمندتری بر جهش کل صادرات غنا در سال گذشته داشته‌اند. این بخش اکنون به عنوان عاملی حیاتی در تقویت ذخایر ارزی بانک مرکزی و ثبات نرخ ارز عمل می‌کند.

تفکیک درآمدهای صادراتی غنا در سال ۲۰۲۵ به شرح جدول زیر می‌باشد:

نوع محصول	درآمد (میلیارد دلار)	سهم از کل صادرات (%)	تغییر نسبت به سال ۲۰۲۴
طلا	۲۰	۶۴.۳ %	۱۰۳+ %
کاکائو (دانه خام)	۳.۸	۱۲.۲ %	۱۰۰+ %
نفت خام	۲.۶	۸.۴ %	۳۱- %
صادرات غیرسنتی	۵.۰۰۶	۱۶.۱0 %	۳۰.۷+ %
مجموع کل صادرات (۲۰۲۵)	۳۱.۱	۱۰۰ %	۶۲+ %

منبع: بانک مرکزی غنا (BoG) و سازمان توسعه صادرات غنا GEPA

۲. ارزیابی بخش صادرات غیرسنتی: از فرآوری تا بازار جهانی

بررسی عملکرد ده ساله این بخش نشان می‌دهد که صادرات غیرسنتی غنا با میانگین نرخ رشد سالانه ۷.۵۳ درصد در حال گسترش است. سهم صادرات غیرسنتی از کل صادرات کشور، علی‌رغم برخی نوسانات، یک حرکت صعودی کلی را تجربه کرده است؛ به‌طوری که از ۲۰ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۲۳ درصد در سال ۲۰۲۱ افزایش یافت، در سال ۲۰۲۲ به ۲۰ درصد کاهش پیدا کرد و مجدداً در سال ۲۰۲۳ به ۲۴ درصد رسید. در این میان، دستیابی به رکورد صادرات ۵ میلیارد دلاری کالاهای غیرسنتی در سال 2025، فراتر از یک جهش آماری، حاصل برنامه‌ریزی استراتژیک در توسعه زنجیره ارزش محصولات است. به‌طوری که آمارها نشان می‌دهد حدود ۸۳.۴۷ درصد از مجموع درآمد 5 میلیاردی این بخش (معادل تقریبی ۳.۰۹ میلیارد دلار) مستقیماً از محل صادرات محصولات فرآوری شده و نیمه‌فرآوری شده حاصل شده است؛ آماری که به وضوح گویای موفقیت غنا در گذار از خام‌فروشی و تمرکز بر تولید با ارزش افزوده بالا می‌باشد.

۳. تحلیل سبد صادراتی و تمرکز بر محصولات استراتژیک

در مجموع، ارزش صادراتی ده محصول اصلی در سبد صادرات غیرسنتی غنا بالغ بر ۳.۲ میلیارد دلار برآورد گردیده است. این محصولات کلیدی، سهمی معادل ۶۵.۴۸ درصد از کل درآمدهای این بخش در سال ۲۰۲۵ را به خود اختصاص داده‌اند. این الگوی رشد نشان‌دهنده آن است که غنا نه تنها در حال متنوع‌سازی سبد صادراتی خود است، بلکه با گسترش روند صنعتی‌سازی در بخش‌های کشاورزی و تولیدی، توانسته است جایگاه خود را در زنجیره تأمین جهانی نیز تقویت نماید. تداوم این روند در سال 2026 می‌تواند تراز تجاری غنا را به طور قابل توجهی بهبود بخشد.

جدول زیر، جزئیات عملکرد محصولات پیشرو (صادرات غیرسنتی) و نرخ رشد آنها در مقایسه با سال ۲۰۲۴ را نشان می‌دهد:

رتبه	محصول	درآمد ۲۰۲۵ (میلیون دلار)	رشد نسبت به ۲۰۲۴ (%)
۱	خمیر کاکائو	۷۸۹.۳	۷۰.۹+ %
۲	کره کاکائو	۶۳۵.۷	۱۲۰.۱+ %
3	آهن و فولاد	316	2-%
4	بادام هندی	۲۹۷.۶	۱۰.۱5+ %
5	مصنوعات پلاستیکی	۲۷۵.۴	۳۷.۸5+ %
6	پودر کاکائو	۲۳۳.۸	۱۱۲.۹+ %
7	ماهی تن	۲۱۳.۵	۳۷.۳4+ %
8	دانه شیا	۱۷۷.۸	۱۱۶.۵1+ %
9	روغن شیا	۱۷۴.۳	۱۵.۴3+ %
10	صفحات، ورق‌ها و کویل‌های آلومینیومی	۱۶۴.۸	۵۰.۴8+ %

منبع: گزارش سالانه سازمان توسعه صادرات غنا (GEPA) در سال ۲۰۲۵

• پیشتازی تولید مشتقات کاکائو در صنایع تبدیلی

بخش فرآوری کاکائو در سال ۲۰۲۵ به عنوان موفق‌ترین نمونه گذار به اقتصاد ارزش‌محور عمل کرد. در این سال غنا به جای صدور دانه‌های خام به بازارهای جهانی به‌ویژه اروپا، بخش بزرگی از آنها را در کارخانجات داخلی (نظیر شرکت فرآوری کاکائو Cocoa Processing و شرکت‌های خصوصی مانند Barry Callebaut) به محصولات باارزش تبدیل نمود. تولیدات این بخش در سال گذشته عبارتند از:

• خمیر کاکائو: با درآمد ۷۸۹.۳ میلیون دلاری، رشد ۷۰.۹ درصدی را تجربه کرد و به تنهایی ۱۵.۷ درصد از کل سبد صادرات غیرسنتی را به خود اختصاص داد.
• کره کاکائو: شاهد رشد انفجاری ۱۲۰.۱۸ درصدی بود و ۶۳۵.۷ میلیون دلار ارزآوری داشت.
• پودر کاکائو: با رشد ۱۱۲.۹ درصدی به رقم ۲۳۳.۸ میلیون دلار رسید.

۴. رشد تولیدات کشاورزی و محصولات بومی

صادرات محصولات کشاورزی غیرسنتی (به غیر از کاکائو) در سال ۲۰۲۵ با ۳۷.۸۲ درصد افزایش به ۷۱۰.۳ میلیون دلار رسید. در این بخش به ترتیب محصولات زیر نقش کلیدی داشتند:

1. بادام هندی: این محصول با درآمد ۲۹۷.۶ میلیون دلاری، همچنان به عنوان یکی از کالاهای صادراتی استراتژیک محسوب می‌گردد. غنا اکنون بر روی فرآوری بادام هندی متمرکز شده تا ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند.
2. محصولات شیا: رشد این محصول ناشی از تقاضای بالای جهانی و تغییر در سیاست‌های داخلی صادراتی، به‌ویژه ممنوعیت صادرات دانه‌های خام در ژوئیه 2025 بود که صادرکنندگان را ترغیب کرد پیش از اجرایی شدن این مصوبه، ارسال محموله‌های خود را تسریع نمایند. این موضوع منجر شد تا دانه شیا ۱۷۷.۸ میلیون دلار (رشد ۱۱۶ درصدی) و روغن شیا ۱۷۴.۳ میلیون دلار برای غنا ارزآوری داشته باشند.
3. موز: صادرات موز با ارزآوری ۷۵.۹۹ میلیون دلاری، رشدی ۲۷ درصدی را تجربه کرد و به عنوان سومین محصول برتر کشاورزی غیرسنتی غنا شناخته شد.
4. سیب‌زمینی محلی (Yam): یکی از شگفتی‌های آماری سال ۲۰۲۵، رشد ۵۵۹ درصدی صادرات سیب‌زمینی محلی موسوم به "یام" بود که از 9.39 میلیون دلار در سال 2024، به 61.94 میلیون دلار افزایش یافته است.

۵. تحلیل جغرافیایی بازارهای صادراتی:

توزیع جغرافیایی صادرات کالاهای غیرسنتی غنا در سال ۲۰۲۵ نشان‌دهنده یک استراتژی هوشمندانه برای کاهش ریسک و بهره‌برداری از فرصت‌های منطقه‌ای است. قاره اروپا با جذب ۲.۲۹ میلیارد دلار از کالاهای غیرسنتی، همچنان بزرگترین بازار هدف برای تولیدکنندگان غنایی محسوب می‌شود که ۵۵.۳۴ درصد رشد را ثبت کرده است.

• هلند: مرکز ثقل تجارت با اروپا

هلند با واردات ۸۳۱.۱ میلیون دلار کالا از غنا، برترین مقصد جهانی صادرات غیرسنتی این کشور در سال ۲۰۲۵ بود. این رقم در مقایسه با ۴۷۷.۴ میلیون دلار در سال ۲۰۲۴، رشدی خیره‌کننده را نشان می‌دهد. هلند به عنوان‌ هاب توزیع محصولات فرآوری شده کاکائو و میوه‌های استوایی غنا در سراسر اتحادیه اروپا عمل می‌کند.

• آفریقا و پویایی منطقه آزاد تجاری قاره آفریقا (AfCFTA)

صادرات غیرسنتی غنا به کشورهای آفریقایی در سال ۲۰۲۵ به رقم ۱.۵ میلیارد دلار رسید که ۳۰.۳۶ درصد از کل درآمدهای این بخش را شامل می‌شود. بخش بزرگی از این تجارت معادل 767.8 میلیون دلار به بازارهای ECOWAS صادر شده است. این منطقه همچنان بزرگترین مقصد بازار منطقه‌ای بوده و بیش از نیمی از کل صادرات به مقصد آفریقا را به خود اختصاص داده است. در این میان کشورهایی نظیر توگو با ۲۳۲ میلیون دلار و بورکینافاسو با ۵۳۲.۲ میلیون دلار، از مقاصد اصلی واردکننده کالا‌های غنایی بودند. تصویر زیر 10 مقصد برتر صادرات غیرسنتی غنا را در سال 2025 نشان می‌دهد:

 

۶. نقش حاکمیت و سیاست‌گذاری‌های دولتی در جهش صادراتی

موفقیت غنا در توسعه صادرات غیرسنتی در سال گذشته مرهون هم‌افزایی سیاست‌های حمایتی دولت و پویایی بخش خصوصی است. تدوین و اجرای برنامه اقتصادی «Reset Ghana»، که باهدف اصلاح و بازسازی ساختار اقتصادی این کشور طراحی گردید، صادرات را به عنوان محور اصلی استراتژی دولت غنا برای عبور از بحران‌های اقتصادی پیشین و بازسازی اقتصادی تعریف کرد. در همین راستا، غنا مجموعه‌ای از سازوکارهای اجرایی به شرح زیر را عملیاتی نمود تا بسترهای لازم برای این رشد فراهم گردد:

• برنامه شتاب‌دهنده توسعه صادرات (AEDP)

این ابتکار راهبردی که در می ۲۰۲۵ با هدف رفع موانع ساختاری و بروکراسی اداری فرساینده بین‌دستگاهی کلید خورد، پاسخی مستقیم به جایگاه نامطلوب غنا در شاخص پیچیدگی اقتصادی (رتبه ۱۱۰ از ۱۳۳ کشور در سال ۲۰۲۵) محسوب می‌شود. کمیته مشورتی (AEDP) متشکل از ۱۹ عضو خبره، به ریاست شخص جان درامانی ماهاما، رئیس‌جمهور غنا افتتاح شد. این برنامه راهبردی بر سه رکن بنیادین  شامل: «تحول در فرآیندهای تولید»، «ارتقای کارایی سیستم‌های بازار» و «توسعه سرمایه انسانی متخصص» استوار است. این اقدام راهبردی علاوه بر تبیین ارکان فوق، جهت مقابله با ناهماهنگی‌های بین‌دستگاهی خصوصاً در بنادر و گمرکات این کشور که پیش از این سالانه ۴.۳ میلیارد دلار ضرر به اقتصاد غنا تحمیل می‌کرد صورت گرفت. تحت این برنامه، سازمان توسعه صادرات غنا (GEPA) حمایت‌های مالی و لجستیکی مستقیمی را به بیش از ۲۰۰۰ شرکت صادرکننده، با اولویت کسب‌وکارهای تحت مدیریت زنان و جوانان ارائه کرد.

• راهبرد ملی توسعه صادرات کالاهای غیرسنتی NEDS (2029-2020)

این راهبرد که در سال ۲۰۲۰ با افق ۱۰ ساله تدوین شد، هدف غایی خود را دستیابی به درآمد سالانه ۲۵.۳ میلیارد دلاری از محل صادرات کالاهای غیرسنتی تا سال ۲۰۲۹ ترسیم کرده است. این برنامه بر ارتقای توانمندی ۱۷ محصول اولویت‌دار در قالب ۵ خوشه اصلی به شرح جدول ذیل متمرکز است که هر یک پتانسیل بالایی برای ایجاد ارزش افزوده و اشتغال‌زایی دارند:

ردیف	خوشه اصلی	محصولات اولویت‌دار
۱	کشاورزی و صنایع تبدیلی	فرآوری کاکائو، بادام هندی، دانه‌های روغنی، محصولات باغی، نشاسته صنعتی و شکر
۲	صنایع سنگین و تولیدی	آهن و فولاد، محصولات آلومینیومی، خودرو، وسایل نقلیه، ماشین‌آلات و قطعات
۳	شیلات	ماهی و فرآورده‌های دریایی
۴	پتروشیمی و مواد اولیه صنعتی	مصنوعات پلاستیکی، لاتکس طبیعی و نمک صنعتی
۵	بخش‌های نوین و خدماتی	نساجی و پوشاک، گیاهان دارویی و خدمات دیجیتال/دانش‌بنیان

این راهبرد بر سه ستون اصلی استوار است:

• توسعه پایدار عرضه صادراتی: مدرنیزاسیون کشاورزی و افزایش ظرفیت‌ تولیدات صنعتی در بخش‌های اولویت‌دار؛
• بهبود فضای کسب‌وکار: اصلاح زیرساخت‌های لجستیکی، کاهش هزینه‌های بندری و هوشمندسازی فرآیندهای گمرکی؛
• توسعه ظرفیت‌های انسانی و نهادی: آموزش تخصصی صادرکنندگان در زمینه ارتقای استانداردهای کیفیتی تولیدات و بهره‌برداری از مزایای تعرفه‌ای AfCFTA.

• ابتکار اجرای قانون اقتصاد ۲۴ ساعته

یکی از جسورانه‌ترین اصلاحات در سال ۲۰۲۵، تصویب و اجرای قانون "اقتصاد ۲۴ ساعته" بود. این سیاست با ارائه مشوق‌های مالیاتی و تعرفه‌های ترجیحی برق برای شیفت‌های شب، به کارخانجات فرآوری محصولات اجازه داد تا ظرفیت تولید خود را بدون نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین برای ایجاد زیرساخت‌های جدید، تا دو برابر افزایش دهند. این امر مستقیماً بر حجم تولید مشتقات کاکائو و سایر کالاهای صادراتی تأثیر گذاشت.

جمع‌بندی و تحلیل چشم‌انداز 2029

تحقق عملکرد تجارت خارجی غنا فراتر از پیش‌بینی‌ها در سال ۲۰۲۵ و هم‌سویی با سند ملی توسعه صادرات، نشان‌دهنده گذار اقتصاد غنا به راهبرد مدیریت پایدار و ارتقای جایگاه این کشور در زنجیره ارزش جهانی است. این تحول که حاصل اصلاحات نهادی و مدرنیزاسیون زیرساخت‌های صنعتی است، عملاً شکاف میان ظرفیت‌های موجود و اهداف راهبردی را به میزان قابل‌توجهی مرتفع ساخته است. عزم حاکمیتی اکنون بر تحقق هدف صادراتی تولیدات غیرسنتی ۲۵.۳ میلیارد دلاری تا سال ۲۰۲۹ متمرکز شده است؛ دستاوردی که سنگ‌بنای صنعتی‌سازی تولیدات صادرات‌محور و ضامن پایداری ذخایر ارزی در برابر نوسانات جهانی خواهد بود. تداوم رشد دو‌رقمی و تمرکز بر توسعه صنایع تبدیلی، اهداف استراتژیک این کشور را از یک آرمان‌گرایی انتزاعی به نقشه‌راهی عملیاتی تبدیل کرده که آماده بازتعریف نقش خود در عرصه تجارت بین‌الملل است.

در مجموع، انتظار می‌رود با استمرار این روند، غنا از یک بازیگر منفعل به معمار هوشمند اقتصادی بدل شود که با تکیه بر انضباط مالی و بومی‌سازی زنجیره تولید، بنیان‌های اقتصادی مستقل و رقابت‌پذیر را بنا نهاده است.

1. https://www.gepaghana.org/ghana-export-promotion-authority-launches-the-non-traditional-export-statistics-report-for-2025/
2. https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Strategy-for-achieving-US-25-3-billion-by-2029-under-NEDS-outlined-1111294
3. https://www.newsghana.com.gh/ghanas-non-traditional-exports-hit-5bn-in-2025-up-30-7-gepa-report/
4. https://ghanafact.com/does-ghana-rank-among-africas-top-10-economies-here-are-the-facts/
5. https://africa.businessinsider.com/local/markets/top-10-africas-largest-economies-in-2026-according-to-the-latest-imf-rankings/kctsb1b#:~:text=Table_title:%20Top%2010%20Africa's%20largest%20economies%20in,2026%20GDP%20Projection%20(USD%20Billion):%20$109.86%20%7C
6. https://www.newsghana.com.gh/how-ghanas-non-traditional-exports-are-quietly-anchoring-the-economy/
7. https://www.ecofinagency.com/news/2204-54899-ghana-s-non-traditional-agricultural-exports-hit-710-million-in-2025-up-38
8. https://thebftonline.com/2026/04/21/editorial-nte-increases-due-to-value-addition/
9. https://www.gbcghanaonline.com/news/ghanas-export-earnings-rose-from-19-1bn-in-2024-to-a-record-31-1bn-in-2025/2026/3/
10. https://gna.org.gh/2025/05/goosie-tanoh-outlines-three-fundamental-pillars-of-aedp/