شاخص‌های اقتصادی، بازرگانی و فرصت‌های سرمایه‌گذاری جمهوری خودمختار نخجوان در نیمسال اول ۲۰۲۶

جمهوری خودمختار نخجوان با آغاز سال ۲۰۲۶، استراتژی جدیدی را با هدف کاهش وابستگی به بودجه مرکزی باکو، توسعه بخش غیرنفتی و تبدیل شدن به یک قطب ترانزیتی در قفقاز جنوبی کلید زده است. بر اساس گزارش رسمی آژانس خبری ترند (Trend News Agency) و کمیته دولتی آمار جمهوری آذربایجان، در نیمسال اول ۲۰۲۶ (ژانویه تا ژوئن)، حجم کل تجارت خارجی نخجوان با رشد ۲۳ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۷۰٫۵ میلیون دلار آمریکا رسید. این رشد عمدتاً ناشی از اصلاحات ساختاری مالیاتی، افزایش تولیدات صنعتی مستقل و بهسازی زیرساخت‌های مرزی بوده است.

شاخص‌های کلان اقتصادی و تورم

تولید ناخالص داخلی

 بر اساس اعلام رسمی خبرگزاری دولتی آذرتاج (Azertac)، در ۵ ماهه نخست ۲۰۲۶، حجم تولید ناخالص داخلی نخجوان به ۶۴۷ میلیون منات (حدود ۳۸۰ میلیون دلار) رسید که رشد ۲٫۲ درصدی را نشان می‌دهد.

درآمد سرانه

 بر اساس گزارش رسمی‌کمیته دولتی آمار جمهوری خودمختار نخجوان (مندرج در گزارش آذرتاج)، درآمد سرانه شهروندان با ۱٫۹ درصد افزایش به ۱۳۶۸ منات رسیده است.

نرخ تورم

مطابق با تحلیل‌های مرکز توسعه اقتصادی و اجتماعی (CESD)، نرخ تورم همسو با سیاست‌های بانک مرکزی جمهوری آذربایجان مدیریت شده و پیش‌بینی کلان آن در کانال پایدار ۳٫۵ تا ۴٫۸ درصد قرار دارد.[1]

بخش صنعت و سرمایه‌گذاری

گزارش وب‌سایت اقتصادی آژانس خبری ترند نشان می‌دهد که در این بازه، بیش از ۱۳۱٫۷ میلیون منات سرمایه‌گذاری در بخش ثابت انجام شده که رشد ۲۳٫۱ درصدی دارد؛ سهم بخش تولید ۴۱٫۴ درصد و بخش خدمات ۱۳٫۱ درصد بوده است.

 آمار بودجه، مالیات و عملکرد بخش خصوصی

کل درآمدهای بودجه و مخارج

 طبق داده‌های مالی منتشر شده توسط وزارت دارایی جمهوری خودمختار نخجوان و بازتاب آن در آژانس ترند در ژوئیه ۲۰۲۶، کل مخارج بودجه نخجوان معادل ۲۱۵٫۷۴ میلیون منات (حدود ۱۲۶٫۹ میلیون دلار) ثبت شد که نشان‌دهنده افزایش ۶٫۲ درصدی مصارف عمرانی و جاری است. بر اساس ترازنامه مالی مصوب وزارت دارایی نخجوان، با احتساب کل درآمدهای بودجه (بدون احتساب سوبسیدها) که به ۱۳۰٫۳۶ میلیون منات رسید، بودجه عمومی داخلی با مازاد مثبت در تراز نهایی بسته شد.[2]

 وضعیت تجارت، شرکای تجاری و اقلام تجاری

میزان صادرات و واردات

بر اساس بولتن بازرگانی کمیته دولتی آمار نخجوان (آمار ۵ ماهه نخست ۲۰۲۶)، صادرات با رشد بیش از ۲۳ درصد و واردات با رشد نزدیک به ۲۰ درصد مواجه شده است. تراز تجاری به دلیل حجم بالای واردات کالاها و تجهیزات زیرساختی همچنان دارای کسری است.

شرکای تجاری اصلی

بر اساس ارزیابی ژئوپلیتیک منتشر شده در ژورنال سیاست‌های منطقه‌ای و مدیریت شهری، جمهوری اسلامی ایران، ترکیه و کشورهای همسود (CIS) شرکای اصلی ترانزیتی و تجاری منطقه هستند.[3] طبق داده‌های گمرکی بازرگانی خارجی آذربایجان، عمده کالاهای صادراتی شامل محصولات کشاورزی، مصالح ساختمانی (سنگ‌های معدنی، سیمان) و آب معدنی است. عمده واردات نیز به ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات ساخت‌وساز، قطعات خودرو و محصولات دارویی اختصاص دارد.

بر اساس داده‌های تفکیکی کمیته دولتی آمار جمهوری خودمختار نخجوان و سالنامه‌های گمرکی ترانزیت کالا، ساختار تجارت خارجی نخجوان به دلیل وضعیت محصور جغرافیایی، وابستگی بسیار شدیدی به کانال‌های ارتباطی همسایگان خود دارد.

از مجموع ۷۰٫۵ میلیون دلار حجم کل تجارت خارجی در نیمسال اول ۲۰۲۶، سه شریک اصلی یعنی ترکیه، جمهوری اسلامی ایران و روسیه به نمایندگی از کشورهای CIS بیش از ۹۲ درصد از کل مبادلات را به خود اختصاص داده‌اند.

جزئیات و آمارهای دقیق این مبادلات به تفکیک هر کشور به شرح زیر است:

ترکیه (شریک اول بازرگانی با سهم حدود ۵۵ درصدی)

ترکیه به دلیل داشتن مرز زمینی مستقیم (مرز صدرک) و قرابت‌های فرهنگی و ساختاری، اصلی‌ترین تامین‌کننده کالا و بزرگ‌ترین مقصد صادرات غیرنفتی نخجوان در سال ۲۰۲۶ است.

میزان دقیق واردات از ترکیه: حدود ۲۹٫۱ میلیون دلار

کالاهای شاخص: ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات برقی، پوشاک، لوله‌های پلی‌اتیلن و مواد اولیه کارخانجات نساجی.

میزان دقیق صادرات به ترکیه: حدود ۳٫۲ میلیون دلار

کالاهای شاخص: سنگ‌های معدنی تراورتن و مرمر نیمه‌فرآوری‌شده، گچ، نمک صنعتی و آب معدنی باداملی

تحلیل تراز تجاری: کسری تجاری شدید به نفع ترکیه؛ با این حال، معافیت‌های مالیاتی ۱۰ ساله جدید سبب شده کارخانجات نخجوانی مواد اولیه بیشتری از ترکیه وارد کنند که در آمار ثبت شده است.

روسیه و کشورهای همسود (سهم حدود ۱۲ درصدی)

مبادلات نخجوان با روسیه و کشورهای همسود عمدتاً از طریق خاک ایران (کریدور ارس) یا به صورت ریلی انجام می‌گیرد. این بلوک، اصلی‌ترین خریدار محصولات کشاورزی بومی نخجوان است.

میزان دقیق واردات از روسیه و کشورهای همسود: حدود ۶٫۳ میلیون دلار

کالاهای شاخص: چوب و تخته‌های ساختمانی، غلات و آرد، دارو و تجهیزات پزشکی، قطعات خودروهای سنگین.

میزان دقیق صادرات به روسیه و کشورهای همسود: حدود ۱٫۴ میلیون دلار

کالاهای شاخص: سیب‌زمینی، پیاز، میوه‌های هسته‌دار (زردآلو و هلو) و کنسانتره میوه.

این تنها بلوک تجاری است که محصولات کشاورزی و غذایی فرآوری‌شده نخجوان به دلیل تعرفه‌های ترجیحی و بازارهای بزرگ مسکو، شانس صادراتی بالایی در آن دارند.[4]

سایر کشورها (سهم حدود ۸ درصدی)

باقی‌مانده حجم مبادلات که رقمی در حدود ۶٫۲ میلیون دلار است، بین کشورهایی نظیر چین، گرجستان و برخی کشورهای اروپایی (عمدتاً آلمان و ایتالیا) تقسیم شده است. واردات از این بخش حدود ۶٫۰ میلیون دلار (عمدتاً قطعات الکترونیکی و لوازم خانگی از چین؛ تجهیزات دقیق پزشکی از آلمان) و صادرات به این بخش حدود ۰٫۲ میلیون دلار (محموله‌های محدود صنایع دستی، قالی‌بافی و فرآورده‌های معدنی خاص) می‌باشد.[5]

بسته محرک اقتصادی برای جذب سرمایه گذاری خارجی: قانون معافیت مالیاتی ۱۰ ساله

با اجرای اصلاحیه جدید قانون مالیاتی از آغاز سال ۲۰۲۶، بسته‌ای بی‌سابقه برای جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی اعمال شده است.

معافیت کامل از مالیات بر درآمد و سود

وب‌سایت تخصصی آز‌فایننس (Azefinance) و سرویس دولتی امور مالیاتی (Taxes.gov.az) تایید می‌کنند که طبق اصلاحیه کد مالیاتی جمهوری آذربایجان، شرکت‌ها و ساکنان حقوقی نخجوان از اول ژانویه ۲۰۲۶ به مدت ۱۰ سال از پرداخت مالیات بر سود شرکت‌ها کاملاً معاف هستند.[6]

حذف مالیات‌های ملکی و اراضی

خبرگزاری Report.az در بررسی سند بودجه ۲۰۲۶ نخجوان اشاره کرده است که لغو کامل مالیات بر دارایی (Property Tax) و مالیات بر زمین (Land Tax) برای پروژه‌های تولیدی و تجاری تا سال ۲۰۳۶ در دستور کار قرار گرفته است.

لغو مالیات ساده و معافیت سود سهام

بر اساس گزارش تحلیل بودجه خبرگزاری Report.az، معافیت ۱۰۰ درصدی کارآفرینان خرد از مالیات ساده (Simple Tax)  و معافیت مالیاتی سود سهام (Dividends) برای سهامداران شرکت‌های ثبت شده در نخجوان اعمال می‌شود.[7]

تسهیلات گمرکی

راهنمای جامع مالیات بر ارزش افزوده (VATupdate) اعلام کرده که قطعات، ماشین‌آلات و تجهیزات خط تولید که به قصد سرمایه‌گذاری صنعتی وارد شوند، تا ۱۰ سال از پرداخت ۱۸ درصد مالیات بر ارزش افزوده (VAT) گمرکی معاف هستند.[8]

فرصت‌های سرمایه‌گذاری

• حوزه کشاورزی، پرورش آبزیان و طیور و صنایع تبدیلی (گلخانه‌های هیدروپونیک مدرن، کارخانجات بسته‌بندی، دامداری صنعتی)

 در این حوزه امکان صادرات بدون تعرفه به روسیه و کشورهای مستقل مشترک المنافع وجود دارد.

• حوزه مصالح ساختمانی و معادن (سنگ‌های تزئینی مثل تراورتن، صنایع بتن، کارخانجات شیشه‌سازی)

وجود ذخایر غنی ماسه کوارتز و معادن سنگ مرغوب فرصت سرمایه گذاری مناسبی را در این زمینه فراهم نموده است.

• سرمایه‌گذاری‌های ثابت (احداث کارگاه‌های فرآوری مواد غذایی و خدمات بازرگانی)

تخصیص وام‌های ترجیحی از سوی صندوق توسعه کارآفرینی زمینه مناسبی برای فعالیت در حوزه سرمایه گذاری فراهم کرده است.

[1] گزارش روند صنعتی و تجاری نخجوان

 https://report.az/en/economy/nakhchivan-s-economy-grows-by-more-than-3

[2] گزارش رشد اقتصادی و بودجه نخجوان (نیمسال ۲۰۲۶)

https://www.trend.az/business/4207569.html

[3] آمار رسمی‌تولید ناخالص داخلی نخجوان در سال نیمسال اول ۲۰۲۶

https://azertag.az/en/xeber/gdp_in_nakhchivan_rises_by_22_percent-4255255

[4] گزارش آماری تراز تجاری و حجم مبادلات نخجوان در سال ۲۰۲۶

https://report.az/en/business/nakhchivan-s-foreign-trade-turnover-rises-

[5] داده‌های رسمی‌گمرک و تجارت مرزی جمهوری آذربایجان

https://customs.gov.az/en

[6] راهنمای ثبت و استعلام کدهای مالیاتی

 https://www.e-taxes.gov.az/ebyn/commersialChecker.jsp

[7] تسهیلات و قوانین ثبت شرکت در سیستم مالیاتی آذربایجان

 https://www.taxes.gov.az/en

[8] قوانین و فرم‌های درخواست اقامت موقت کارآفرینی

https://migration.gov.az/en