بررسی علل سیلاب‌های جاری در بنگلادش

سیلاب اخیر در بنگلادش که از اوایل تیرماه 1405 (ژوئیه 2026) هفت استان کشور شامل خاگراچاری، رانگاماتی، باندربان، کاکس ‌بازار، چیتاگونگ، مولوی‌بازار و هابیگنج را درنوردیده، تاکنون جان دست‌کم 44 نفر را گرفته و بیش از 267 هزار خانوار (بالغ بر یک میلیون نفر) را تحت تأثیر قرار داده است. مقامات 1٬131 مرکز اسکان موقت با ظرفیت پذیرش بیش از 44 هزار آواره دایر کرده‌اند و مرکز پیش‌بینی و هشدار سیلاب بنگلادش (FFWC) نسبت به وقوع موج تازه‌ای از طغیان رودخانه‌ها در استان‌های سیلهت، رنگپور و میمن‌سینگ طی 24 تا 72 ساعت آینده هشدار داده است.

این رخداد، به ‌رغم ابعاد فاجعه ‌بار آن، پدیده‌ای استثنایی در تاریخ بنگلادش نیست؛ بلکه حلقه‌ای دیگر از زنجیره‌ای بلند مدت از بحران‌های سالانه است که ریشه در سه عامل به ‌هم‌ پیوسته دارد: نخست، موقعیت جغرافیایی بنگلادش به ‌عنوان دلتای پایین ‌دستِ سه رودخانه بزرگ گنگ، برهماپوترا و مگنا؛ دوم، وابستگی هیدرولوژیک این کشور به بیش از 54 رودخانه فرامرزی مشترک با هند که مدیریت آب‌های بالادست را عملاً از کنترل داکا خارج می‌سازد؛ و سوم، محدودیت‌های ساختاری و مالی دولت بنگلادش در سرمایه‌گذاری زیرساختی کافی برای مهار و مدیریت سیلاب. بر اساس آخرین آمار ارائه‌ شده توسط وزارت مدیریت بحران و امداد بنگلادش به پارلمان این کشور (9 ژوئیه 2026)، مجموع خسارات ناشی از سیل و طوفان‌های حاره‌ای طی دوره پنج ‌ساله 2021 تا 2025 به 41 هزار و 200 کرور تاکا (معادل 3.3 میلیارد دلار آمریکا) بالغ شده و 249 نفر جان خود را از دست داده‌اند که 190 مورد آن مستقیماً ناشی از سیلاب بوده است. در همین بازه، بیش از 17.7 میلیون نفر تحت تأثیر بلایای طبیعی قرار گرفته‌اند که سهم عمده آن به سیل اختصاص دارد. این ارقام بنگلادش را در زمره کشورهایی قرار می‌دهد که بالاترین سطح مواجهه با ریسک سیلاب را در سطح جهان دارند.

این گزارش با رویکردی تحلیلی و بر پایه شواهد میدانی و منابع رسمی، به بررسی علل ساختاری سیل‌خیزی بنگلادش، جایگاه هند به ‌عنوان همسایه بالادست در معادله آبی منطقه، رویکرد اقتصادی و زیرساختی دولت بنگلادش در مواجهه با این بحران مکرر، و تأثیرات فزاینده تغییرات اقلیمی می‌پردازد.

1. چرا بنگلادش هر ساله با سیلاب‌های گسترده مواجه می‌شود؟

1.1 موقعیت دلتایی و پستی زمین

بنگلادش در پایین ‌دست‌ترین نقطه حوضه آبریز رودخانه‌های گنگ، برهماپوترا (جامونا) و مگنا قرار دارد؛ حوضه‌ای که مساحت آن نزدیک به دو میلیون کیلومترمربع بوده و بخش عمده آن در خارج از مرزهای بنگلادش (در هند، نپال، بوتان و چین) واقع شده است، حال آنکه تنها هفت درصد از این حوضه در داخل خاک بنگلادش قرار دارد. این کشور عملاً کاسه تخلیه نهایی آبی است که از دامنه‌های هیمالیا سرچشمه می‌گیرد. بیش از 80 درصد از خاک بنگلادش در محدوده دشت سیلابی قرار دارد و حدود سه‌ چهارم مساحت کشور کمتر از ده متر بالاتر از سطح دریا ارتفاع دارد.

نتیجه این آرایش جغرافیایی آن است که در یک سال معمولی نزدیک به بیست تا بیست‌وپنج درصد از مساحت بنگلادش زیر آب می‌رود و در سال‌های فاجعه ‌بار مانند 1988 و 1998 این رقم به بیش از دو‌سوم کشور رسیده است. آبراهه‌های همگرا، دبی تخلیه سالانه رودخانه‌ها به خلیج بنگال که میان صد تا صد و چهل هزار مترمکعب در ثانیه نوسان دارد، و همزمانی اوج آبدهی چند رودخانه بزرگ در فصل مونسون، بنگلادش را به یکی از سیل‌خیزترین سرزمین‌های جهان بدل کرده است.

1.2 انواع سیلاب و عوامل تشدیدکننده داخلی

سیلاب در بنگلادش عموماً در چهار قالب رخ می‌دهد: سیلاب‌های آنی ناشی از بارش شدید در مناطق کوهپایه‌ای شرقی (چیتاگونگ، کاکس‌بازار، سیلهت)، سیلاب‌های ناشی از بارندگی محلی و آب‌گرفتگی شهری، سیلاب‌های رودخانه‌ای فصل مونسون، و سیلاب‌های ناشی از طوفان‌های حاره‌ای و موج طوفانی سواحل جنوبی. رخداد اخیر که در این گزارش بررسی می‌شود، ترکیبی از دو نوع نخست بوده و عمدتاً از بارش‌های سیل‌آسا در ارتفاعات مرزی و طغیان رودخانه‌های سانگو، ماتاموری، سومسواری، کوشیارا، مانو و خواوای ناشی شده است.

در کنار عوامل طبیعی، رسوب‌گذاری فزاینده در بستر رودخانه‌ها و کانال‌های زهکشی، لایروبی ناکافی و گاه غیراصولی آبراهه‌ها، گسترش بی‌رویه و برنامه‌ریزی ‌نشده شهرها بر روی دشت‌های سیلابی طبیعی، و تخریب جنگل‌ها و پوشش گیاهی در ارتفاعات پیرامونی، ظرفیت طبیعی زمین برای جذب و تخلیه آب باران را به شدت کاهش داده‌اند. نمونه بارز آن سیلاب سال 2022 در سیلهت بود که نزدیک به نود درصد از این استان را غرق کرد و کارشناسان آن را عمدتاً معلول مدیریت نا مناسب زهکشی شهری و رسوب‌گذاری کانال‌ها دانستند، نه صرفاً بارندگی.

2. نقش هند به ‌عنوان همسایه بالادست: رودخانه‌های فرامرزی و مناقشه سدها

2.1 چارچوب منطقه‌ای

بنگلادش و هند در مجموع 54 رودخانه مشترک فرامرزی دارند که آب آن‌ها پیش از ورود به خاک بنگلادش از قلمرو هند عبور می‌کند. این آرایش جغرافیایی، هند را در موقعیت تعیین‌کننده‌ای در معادله امنیت آبی بنگلادش قرار داده است؛ چرا که هرگونه تصمیم بالادستی درباره احداث سد، انحراف آب یا رهاسازی اضطراری مخازن، اثری مستقیم و اغلب کنترل‌نشده بر جریان رودخانه‌ها در داخل بنگلادش برجای می‌گذارد.

2.2 سد فاراکا و بند دومبور: کانون مکرر تنش دوجانبه

سد انحرافی فاراکا که در سال 1975 توسط هند بر رودخانه گنگ و در نزدیکی مرز با بنگلادش احداث شد، از دیرباز محور اصلی اختلاف دو کشور بر سر آب بوده است. هدف اعلام ‌شده این سازه، انحراف بخشی از آب گنگ به رودخانه هوگلی برای حفظ قابلیت کشتیرانی بندر کلکته بوده، اما به گفته کارشناسان، در فصل مونسون همین سازه می‌تواند با ایجاد پس‌زدگی آب (backflow) روند طبیعی تخلیه سیلاب را در سمت بنگلادش کند کند. در تابستان 2024 نیز رهاسازی گسترده آب از بند دومبور در ایالت تری‌پورای هند، بلافاصله پس از سیلابی که 11 استان شرقی بنگلادش را درنوردید و بیش از 5.8 میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داد، به کانون یک بحران دیپلماتیک تبدیل شد.

دولت موقت وقت بنگلادش و بخش قابل‌توجهی از افکار عمومی این کشور، رهاسازی ناگهانی و بدون اطلاع‌رسانی قبلی آب از این سد را عامل تشدیدکننده اصلی سیلاب دانستند و خواستار پایبندی هند به هنجار بین‌المللی اطلاع‌رسانی هفتاد و دو ساعته پیش از رهاسازی سدهای فرامرزی شدند. در مقابل، وزارت امور خارجه هند این ادعاها را رد کرد و رهاسازی دروازه‌های فاراکا و بند دومبور را روندی عادی و فصلی توصیف کرد که با داده‌های به‌اشتراک‌گذاشته ‌شده با کمیسیون مشترک رودخانه‌ها هماهنگ بوده است. مقامات تری‌پورا نیز اعلام کردند بند دومبور نزدیک به پنجاه سال است که به ‌صورت خودکار و در پی پر شدن مخزن باز می‌شود.

2.3 ابعاد سیاسی و آینده معاهدات آب

این اختلاف ‌نظر تکنیکی در فضای پساسیاسی بنگلادش پس از تحولات سیاسی داخلی، ابعادی حساس‌تر یافته و به یکی از محورهای احساسات ضد هندی در افکار عمومی‌بدل شده است؛ روندی که با فراخوان برخی محافل سیاسی و دانشگاهی برای تجدیدنظر در سد فاراکا یا حتی تعطیلی آن همراه بوده است. از منظر دیپلماتیک، نکته حائز اهمیت آن است که معاهده سی‌ساله تقسیم آب گنگ میان دو کشور در سال 2026 به پایان می‌رسد و مذاکرات برای تمدید یا بازنگری آن هم ‌زمان با اوج بحران سیلاب جاری در جریان است؛ امری که می‌تواند دامنه گفت‌وگوهای فنی درباره مدیریت مشترک رودخانه‌ها را به سمت ملاحظات گسترده‌تر سیاست خارجی و امنیت ملی سوق دهد.

در مجموع، ارزیابی متوازن نشان می‌دهد که اگرچه رهاسازی سدهای بالادستی هند می‌تواند در برخی رخدادهای مشخص، به‌ ویژه در مناطق نزدیک به مرز مانند فنی و کومیلا، نقش تشدیدکننده داشته باشد، عامل غالب و ساختاریِ سیل‌خیزی بنگلادش همچنان ترکیبی از بارش‌های موسمی‌شدید، توپوگرافی پست کشور و کاستی‌های زهکشی داخلی است؛ اما فقدان یک سازوکار شفاف، پیش‌بینی‌پذیر و مبتنی بر تبادل داده در زمان واقعی میان دو کشور، همچنان یکی از آسیب‌پذیرترین حلقه‌های نظام هشدار زودهنگام منطقه به شمار می‌رود.

3. چرا دولت بنگلادش هر سال با این بحران مواجه است؟

3.1 محدودیت‌های سرمایه‌گذاری زیرساختی

علی‌ رغم آنکه دولت بنگلادش طی دهه‌های اخیر شبکه‌ای گسترده از سدهای خاکی و بندهای محافظ (embankments) احداث کرده، بخش عمده این سازه‌ها با مصالح خاکی و توسط کشاورزان محلی و با استانداردهای مهندسی محدود ساخته شده‌اند و در برابر فرسایش، نشست و شکست ناگهانی آسیب‌پذیرند. در جریان سیلاب اخیر، بندهای محافظ در ناحیه باتیاگاتای استان خولنا در معرض خطر ریزش قرار گرفتند و بخش‌های وسیعی از شهر خولنا پس از بارشی 184 میلی‌متری در پنجاه‌ و یک ساعت، دچار آب‌گرفتگی شدید شد؛ نمونه‌ای گویا از فاصله میان ظرفیت زیرساخت‌های موجود و شدت رخدادهای اقلیمی‌کنونی.

ارزیابی‌های مستقل و محلی، نشان می‌دهد که تنها 5.4 درصد از پناهگاه‌های اضطراری در مناطق مستعد رانش زمین در چیتاگونگ و باندربان، در وضعیت آماده برای استفاده فوری قرار دارند و نزدیک به نود درصد نیازمند بازسازی سازه‌ای یا ارتقای اساسی خدمات هستند؛ کمبودی که انگیزه مردم برای تخلیه به‌موقع پیش از وقوع بحران را تضعیف می‌کند.

3.2 معمای اقتصادی: سیلاب هم تهدید و هم منبع حیات

یکی از دشوارترین ابعاد سیاست‌گذاری در بنگلادش آن است که سیلاب صرفاً یک تهدید نیست، بلکه رکن اصلی حاصلخیزی خاک و کشاورزی برنج در این کشور نیز به ‌شمار می‌رود؛ رسوبات حاصل از سیلاب‌های فصلی، زمین‌های پست را برای زراعت غنی می‌سازند و طرح‌های پیشین برای مهار کامل سیلاب، به گفته کارشناسان، عملاً به آسیب‌های اکولوژیک و اقتصادی جدیدی منجر شده‌اند. این واقعیت، دولت را در برابر یک انتخاب دشوار قرار می‌دهد: هرگونه سرمایه‌گذاری در مهار کامل رودخانه‌ها می‌تواند به قیمت از دست رفتن حاصلخیزی طبیعی خاک و اختلال در اکوسیستم دشت‌های سیلابی تمام شود؛ از این رو رویکرد غالب سیاست‌گذاری بنگلادش در دهه‌های اخیر به‌جای «مهار کامل»، بر «مدیریت ریسک» و افزایش تاب‌آوری جوامع محلی متمرکز شده است.

3.3 فشار مالی و اولویت‌های رقابتی بودجه

هزینه مستقیم سالانه بلایای طبیعی بر اقتصاد بنگلادش طی یک دهه گذشته، میان نیم تا یک درصد از تولید ناخالص داخلی کشور برآورد شده است؛ رقمی‌که با رشد اقتصادی کشور، در صورت عدم لحاظ ملاحظات اقلیمی در برنامه‌ریزی بلند مدت، مسیر صعودی خواهد داشت. کشاورزی که نزدیک به سی‌وهفت درصد از نیروی کار بنگلادش را در خود جای داده و 14 درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد، مستقیم‌ ترین قربانی سیلاب‌های سالانه است؛ تنها سیلاب اخیر در چیتاگونگ به تخریب نزدیک به شانزده هزار هکتار از اراضی زراعی و بیش از نود کرور تاکا خسارت به بخش شیلات منجر شده است.

در چنین شرایطی، دولت بنگلادش میان تخصیص منابع محدود به زیرساخت‌های پیشگیرانه بلند مدت (سدهای بتنی، سامانه‌های زهکشی مدرن، بازسازی بندهای محافظ) از یک سو، و پاسخ فوری امدادی و بازتوانی پس از هر رخداد از سوی دیگر، در نوسان است. بر اساس آمار رسمی، طی پنج سال گذشته دولت 40 پناهگاه چند منظوره طوفانی، 337 پناهگاه سیل و 115 پناهگاه بحران احداث کرده و نزدیک به 4681 کیلومتر جاده مقاوم در برابر بلایا (HBB) به همراه 6278 پل و گذرگاه ساخته است؛ اقداماتی که نشان ‌دهنده حرکت تدریجی به سمت رویکرد پیشگیرانه ‌تر است، هرچند به گفته ناظران هنوز با نیاز واقعی کشور فاصله معناداری دارد.

3.4 حکمرانی، هماهنگی نهادی و آگاهی عمومی

بخشی از تکرار سالانه بحران را باید در سطح حکمرانی و هماهنگی نهادی جست‌وجو کرد. تعدد نهادهای درگیر در مدیریت آب (وزارت منابع آب، هیئت توسعه آب بنگلادش، وزارت مدیریت بحران و امداد، مقامات محلی) گاه به همپوشانی مسئولیت‌ها و کندی واکنش در لحظات بحرانی منجر می‌شود. با این حال، بنگلادش در حوزه هشدار زودهنگام و آمادگی جوامع محلی، به ‌ویژه از طریق برنامه آمادگی طوفان (CPP) و شبکه داوطلبان محلی، در مقایسه با بسیاری از کشورهای هم ‌سطح، به الگویی نسبتاً موفق در کاهش تلفات انسانی بدل شده است؛ روندی که کاهش چشمگیر نسبت تلفات به جمعیت آسیب ‌دیده را در مقایسه با فجایع دهه 1990 توضیح می‌دهد.

4. آمار پنج سال اخیر: بسامد و خسارات سیلاب در بنگلادش (2026–2021)

بررسی روند سیلاب‌های بنگلادش طی پنج سال گذشته، الگویی از تکرار سالانه با شدت متغیر را نشان می‌دهد که در سه سال از این بازه به رخدادهای «بحرانی» یا «بی‌سابقه در چند دهه اخیر» ارتقا یافته است:

مه و ژوئن 2022 – سیلاب سیلهت و سونامگنج: بارش رکوردشکن در چراپونجی هند (سومین بارش پرحجم در 122 سال اخیر) موجب غرق ‌شدن 94 درصد سونامگنج و بیش از 84 درصد سیلهت شد؛ بیش از 7.2 میلیون نفر تحت تأثیر قرار گرفتند و صدها هزار خانوار برای روزها از دنیای بیرون منقطع ماندند.

اوت 2023 – سیلاب چیتاگونگ، باندربان، رانگاماتی و کاکس‌بازار: نزدیک به 2.4 میلیون نفر در چهار استان جنوب‌شرقی تحت تأثیر قرار گرفتند.

اوت 2024 – بدترین سیلاب سه دهه اخیر: هم‌زمانی بارش‌های سیل‌آسا با رهاسازی آب از بند دومبور در تری‌پورای هند، به سیلابی در 11 استان شرقی و جنوب ‌شرقی (از جمله فنی، کومیلا، سیلهت و نوآخالی) انجامید؛ 5.8 میلیون نفر تحت تأثیر و دست‌کم 52 نفر جان باختند؛ نزدیک به 300 هزار هکتار زمین کشاورزی زیر آب رفت و بیش از 26 هزار منبع آب و 62 هزار سرویس بهداشتی آسیب دید. در مجموع سال 2024، به گفته نماینده برنامه توسعه سازمان ملل در بنگلادش، بیش از 18 میلیون نفر از سیل و طوفان‌های حاره‌ای متأثر شدند.

2025 – تداوم الگوی سیلاب‌های فصلی در نواحی رودخانه‌ای شمال و جنوب‌ شرق کشور، هرچند بدون رخدادی هم‌تراز با فاجعه 2024.

تیر 1405 / ژوئیه 2026 – رخداد جاری: دست‌کم 44 کشته، بیش از 267 هزار خانواده آسیب‌ دیده در هفت استان، و هشدار نسبت به موج تازه سیلاب در نواحی شمالی کشور.

بر اساس آمار رسمی‌که وزیر مدیریت بحران و امداد بنگلادش در 9 ژوئیه 2026 به پارلمان ارائه کرد، این کشور در فاصله سال‌های 2021 تا 2025 بیش از **3.35 میلیارد دلار** خسارت ناشی از سیل و طوفان‌های حاره‌ای متحمل شده است. از این رقم، حدود **2.38 میلیارد دلار** مربوط به خسارات ناشی از سیلاب بوده است. در این پنج سال، **249 نفر** جان خود را از دست داده‌اند که **190 نفر** از آن‌ها بر اثر سیل فوت کرده‌اند. همچنین بیش از **17.7 میلیون نفر** از این بلایای طبیعی آسیب دیده‌اند که **16.8 میلیون نفر** از آن‌ها تحت تأثیر مستقیم سیلاب قرار داشته‌اند. این آمار نشان می‌دهد که سیل یکی از مهم‌ترین و پرتکرارترین بلایای طبیعی در بنگلادش است. بر اساس پایگاه داده بین‌المللی بلایا (EM-DAT)، این کشور از سال 1990 تاکنون به‌طور متوسط هر سال با **دو سیلاب بزرگ رودخانه‌ای** روبه‌رو بوده است.

5. تغییرات اقلیمی و افق پیش‌رو

پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که تغییرات اقلیمی، به‌طور مشخص، بر دو بعد از الگوی بارش مونسون در بنگلادش اثر گذاشته است: نخست، تغییر در زمان‌ بندی فصلی بارش با افزایش نسبی بارندگی در دوره پیش از مونسون و کاهش نسبی در اوج فصل مونسون در ماه ژوئن، امری که برنامه‌ریزی کشاورزی سنتی را دچار اختلال می‌کند؛ و دوم، افزایش سهم مساحت سالانه تحت تأثیر سیلاب طی دهه‌های اخیر که با افزایش هم ‌بسته خسارات اقتصادی همراه بوده است. گرمایش جهانی با افزایش ظرفیت جوّ برای نگهداری و تخلیه ناگهانی رطوبت، احتمال وقوع بارش‌های فوق‌سنگین و کوتاه‌مدت را در حوضه هیمالیا و شرق بنگلادش افزایش داده است.

در افق میان‌مدت، ترکیب سه روند – ذوب فزاینده یخچال‌های هیمالیا و افزایش دبی فصلی رودخانه‌ها، بالا آمدن سطح دریا در سواحل جنوبی که موج توفانی و نفوذ آب شور را تشدید می‌کند، و رشد جمعیت و شهرنشینی بر روی دشت‌های سیلابی حساس – بنگلادش را در معرض افزایش تدریجی دفعات و شدت سیلاب قرار می‌دهد، حتی در غیاب هرگونه تغییر در سیاست‌های آبی هند. از این رو، بسیاری از کارشناسان بین‌المللی تأکید می‌کنند که راهبرد بلند مدت بنگلادش باید بر ترکیبی از سازگاری اقلیمی (ارتقای مقاوم ‌سازی زیرساخت، بازطراحی شهری، تنوع ‌بخشی معیشتی) و دیپلماسی آب منطقه‌ای فعال با هند و سایر کشورهای بالادست حوضه هیمالیا استوار باشد، نه صرفاً اتکا به کمک‌های امدادی پس از وقوع بحران.

https://www.tbsnews.net/bangladesh/flood-death-toll-reaches-44-over-10-lakh-people-affected-7-districts-1485791

https://www.thedailystar.net/news/environment/climate-crisis/natural-disaster/news/floods-cyclones-caused-tk-41200-crore-losses-2021-2025-minister-4219891

https://en.wikipedia.org/wiki/Floods_in_Bangladesh

https://en.wikipedia.org/wiki/August_2024_Bangladesh_floods

https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20240904_ACAPS_Bangladesh_Flooding.pdf

  https://thediplomat.com/2024/08/unprecedented-floods-fuel-bangladesh-india-tension/

https://www.downtoearth.org.in/natural-disasters/india-has-no-role-in-bangladesh-flood-dumbur-dam-opens-automatically-for-last-50-years-tripura-official

https://blogs.ucl.ac.uk/irdr-student/2024/09/03/flooding-in-bangladesh-understanding-the-complex-drivers-and-impacts/ 

https://documents1.worldbank.org/curated/en/099921506192542727/pdf/IDU-3c0e1de6-9af6-40b9-99a3-78397d1041ac.pdf