بررسی تحولات در سیاست‌های تجاری شیلات پاکستان با اتحادیه اروپا

با توجه به انتشار خبر برگزاری جلسه ای به منظور بررسی آمادگی‌ها، ترتیبات مختلف و تمهیدات لازم برای سفر هیئت اتحادیه اروپا به شهر کراچی تا بررسی کند آیا پاکستان آمادگی‌های لازم برای صادرات ماهی مطابق با دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا دارد یا خیر، طی گزارشی به موضوع سیر تحولات سیاست های تجاری شیلات پاکستان با اتحادیه اروپا پرداخته شده است.

اظهار امیدواری وزیر امور دامداری و شیلات ایالت سند از رفع ممنوعیت صادرات ماهی به کشورهای اتحادیه اروپا:

     بر اساس گزارش رسانه‌های محل، محمدعلی ملکانی، وزیر امور دامداری و شیلات ایالت سند پاکستان، طی هفته اخر اردیبهشت ماه 1405، اظهار داشته است که پس از بازدید آتی هیئت اتحادیه اروپا از پاکستان، ممنوعیت صادرات ماهی رفع خواهد شد که این امر ارزآوری فراوانی برای کشور به همراه خواهد داشت. وی این سخنان را در جریان یک جلسه مشترک با «سازمان بنادر ماهیگیری» (Fisheries Harbour Authority) و «تعاونی صیادان» (Fishermen Cooperative Society) مطرح کرد.

این جلسه به منظور بررسی آمادگی‌ها، ترتیبات مختلف و تمهیدات لازم برای سفر هیئت اتحادیه اروپا برگزار شده بود. هیئت اتحادیه اروپا از بخش‌های مختلف اسکله ماهیگیری کراچی (KFH: Karachi Fish Harbour) و انجمن تعاونی ماهیگیران (FCS: Fishermen's Co-operative Society) بازدید خواهد کرد تا بررسی کند آیا آمادگی‌ها برای صادرات ماهی با دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا مطابقت دارد یا خیر. اتحادیه اروپا پس از ارزیابی و راستی‌آزمایی تمام این اقدامات، در گزارش خود اجازه صادرات ماهی را به پاکستان خواهد داد. در این جلسه، «دکتر کاظم جتوئی» دبیر کل دامداری و شیلات، «فاطمه مجید» رئیس تعاونی صیادان، «زاهد کهمتیو» مدیرعامل اسکله ماهیگیری کراچی، «محمد عمران» نماینده انجمن تعاونی ماهیگیران و سایر مقامات حضور داشتند.

فاطمه مجید نیز ابراز امیدواری کرد که محدودیت‌های اعمال‌شده بر پاکستان به زودی پایان یابد. وزیر ایالتی در پایان تأکید کرد: «ما تمام تلاش خود را به کار بسته‌ایم تا ممنوعیت اتحادیه اروپا برداشته شود و آمادگی‌ها برای این منظور به شدت در حال پیگیری است. این مسئله با معیشت و اقتصاد ما گره خورده است و برای آن شبانه‌روز تلاش می‌کنیم».

نکات قابل توجه :

تلاش‌های دیپلماتیک و فنی پاکستان، به ویژه دولت ایالتی سند پاکستان و مقامات شهر کراچی برای متقاعد کردن اتحادیه اروپا جهت رفع ممنوعیت صادرات محصولات دریایی را می‌توان ذیل تلاش‌های دولت این ایالت برای کمک به معیشت صیادان شهر بندری کراچی دانست تا همراه با گشایش‌های اقتصادی برای صنف شغلی صیادان، به عنوان یکی از عملکردهای سیاسی دولت ایالتی نیز مورد استفاده قرار بگیرد.

• بازگشت پاکستان به بازار اروپا می‌تواند منبع درآمد ارزی بسیار مهمی‌برای اقتصاد این کشور و بهبود وضعیت معیشتی جامعه صیادان ایالت سند باشد.
• تطبیق زیرساخت‌های بندر کراچی و فرآوری آبزیان با استانداردهای بهداشتی و کیفی اتحادیه اروپا، از چالش‌های اصلی مسئولین و مقامات می‌باشد. 
• مشکل اصلی پاکستان عدم دسترسی «عمده» و «سراسری» به بازار اروپاست. سفر هیئت ارزیابی اتحادیه اروپا قرار است مشخص کند که آیا زیرساخت‌های بندر کراچی (مانند سازمان بنادر ماهیگیری و تعاونی صیادان) توانسته‌اند خود را با استانداردهای مدرن اروپا وفق دهند یا خیر.

پیشینه صادرات محصولات دریایی پاکستان به کشورهای اتحادیه اروپا

پیشینه صادرات محصولات دریایی پاکستان به کشورهای اتحادیه اروپا، می‌تواند در راستای شناخت بهتر وضعیت و اهمیت موضوع موثر باشد که به شرح زیر است:

دوران رونق و طلایی صادرات (پیش از سال 2007)

تا قبل از سال 2007، اتحادیه اروپا یکی از بزرگ‌ترین و سودآورترین بازارهای هدف برای محصولات دریایی پاکستان بود و حجم قابل‌توجهی از محصولات دریایی خود را به اروپا صادر می‌کرد. طبق آمار رسانه‌ها، پاکستان سالانه حدود 50 تا 80 میلیون دلار آبزیان به این اتحادیه صادر می‌کرد. این میزان، حدود 26 درصد از کل صادرات آبزیان پاکستان به جهان را تشکیل می‌داد.

در آن زمان، 11 شرکت فرآوری آبزیان در پاکستان، تاییدیه رسمی اتحادیه اروپا را برای صادرات داشتند.

بحران و ممنوعیت کامل در سال 2007

در ژانویه 2007، یک تیم بازرسی از «دفتر مواد غذایی و دامپزشکی اتحادیه اروپا»  (FVO)، از اسکله صیادی کراچی (Karachi Fish Harbour) به عنوان تنها بندر عبور محموله‌های صادراتی دریایی پاکستان بازدید کردند و در آوریل 2007، اتحادیه اروپا، به دلیل عدم رعایت استانداردهای بهداشتی و وجود آلودگی در زنجیره ذخیره‌سازی، صادرات آبزیان پاکستان را به طور کامل ممنوع کرد.

در نتیجه این بازرسی ، بازرسان متوجه شدند که استانداردهای بهداشتی به شدت ضعیف است. دلایل اصلی آنها برای توقف صادرات عبارت بود از:

• عدم وجود سیستم ردیابی کیفیت (Traceability) در زنجیره تامین.
• شرایط غیربهداشتی در قایق‌های صیادی و تالارهای مزایده ماهی.
• نقص شدید در زنجیره سرمایشی (Cold Chain) کارخانه‌ها که منجر به آلودگی میکروبی محصولات می‌شد.
• اتحادیه اروپا تمام 11 شرکت پاکستانی را از لیست خارج کرد و ممنوعیت کاملی را بر واردات آبزیان از پاکستان اعمال نمود. این تحریم سالانه 50 میلیون دلار خسارت مستقیم به این بخش وارد کرد.

تلاش پاکستان برای اصلاحات

• دولت پاکستان با همکاری «سازمان توسعه صنعتی ملل متحد» (UNIDO) ، دو برنامه کمک فنی (TRTA I) و (TRTA II) را برای ارتقای استانداردها آغاز کرد.
• دولت بیش از 800 هزار دلار و صیادان محلی نیز مبالغ زیادی را برای نوسازی بیش از 2000 قایق صیادی، بهبود تالارهای حراج بندر کراچی و بین‌المللی کردن آزمایشگاه‌های شیلات هزینه کردند. 
• میزان بودجه اختصاص یافته از طرف «سازمان توسعه صنعتی ملل متحد» (UNIDO) به این برنامه اصلاحی، عدد 11.3 میلیون یوروی اتحادیه اروپا بوده است.

براساس گزارشی که توسط «سازمان توسعه صنعتی ملل متحد» (UNIDO) در می 2015 منتشر شده است، اقدامات کلیدی شامل موارد زیر بوده است:

• کمک به اداره شیلات (MFD)[1] ، برای اعمال دستورالعمل‌های استاندارد بهداشتی (SSOP)، سیستم HACCP و بهبود زنجیره سرما.
• آموزش تکنسین‌های کارخانه‌های فرآوری و بازرسان اداره بندر شیلات کراچی برای ثبت سوابق ردیابی و اجرای برنامه‌های HACCP.
• آموزش ماهیگیران، مالکان قایق‌ها و واسطه‌ها در زمینه جابجایی بهداشتی صید، بازسازی شناورها و استفاده از آب آشامیدنی برای یخ‌سازی.
• تدوین یک کتابچه جامع بازرسی با همکاری MFD برای نظارت بر کشتی‌های صیادی، شناورهای انجماد و واحدهای فرآوری مطابق با استانداردهای بین‌المللی.

لغو مشروط ممنوعیت در سال 2013: 

پس از حدود شش سال تلاش دولت پاکستان برای ارتقای استانداردهای بهداشتی (مانند اصلاح ساختار قایق‌های صیادی و نوسازی کارگاه‌های فرآوری)، اتحادیه اروپا در مارس 2013 ممنوعیت را به صورت مشروط لغو کرد و در گام نخست، تنها به دو شرکت پاکستانی (Akhlaq enterprises) و (A.G.Fisheries) اجازه داده شد صادرات خود را از سر بگیرند.

منافع و راه‌های بهره‌برداری ایران

تحولات در سیاست‌های تجاری شیلات پاکستان با اتحادیه اروپا، برای جمهوری اسلامی ایران به عنوان همسایه دیوار به دیوار که مرزهای آبی و خاکی مشترکی با این کشور دارد از جنبه‌های مختلف اقتصادی، ترانزیتی و رقابتی واجد اهمیت است.

این شرایط، هم می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای ایران ایجاد کند و هم چالش‌های رقابتی به همراه داشته باشد. در ادامه، منافع و راه‌های بهره‌برداری ایران از این وضعیت تحلیل شده است:

افزایش تقاضای پاکستان برای خرید ماهی صنعتی (خام) از ایران

اگر صادرات پاکستان به اروپا آزاد شود، کارخانه‌های فرآوری و بسته‌بندی متعدد پاکستان که در کراچی وجود دارند برای پاسخگویی به تقاضای بازار اروپا، به ماده اولیه (ماهی خام و میگو) نیاز پیدا خواهند کرد.

نفع ایران: ایران (به ویژه استان سیستان و بلوچستان و چابهار) یکی از تامین‌کنندگان اصلی ماهی گیدر (تون) و سایر آبزیان برای کارخانه‌های شبه‌قاره است. صیادان و شرکت‌های شیلات ایران می‌توانند با صادرات مواد اولیه به پاکستان، ارزآوری خود را افزایش دهند. در واقع کارخانه‌های پاکستانی به عنوان واسطه‌ای برای ورود محصولات منطقه به بازار اروپا عمل خواهند کرد.

استفاده از ظرفیت‌های ترانزیتی ایران

• در صورتی که پاکستان بخواهد بخشی از صادرات خود را به صورت زمینی یا ترکیبی (دریایی-زمینی) به سمت اروپا یا کشورهای حوزه دریای خزر، ترکیه و روسیه بفرستد، کلیدی‌ترین مرز عبوری آن ایران خواهد بود.
• نفع ایران: فعال شدن مسیرهای ترانزیتی پاکستان از طریق مرزهای ریمدان و میرجاوه به سمت بندر چابهار یا کریدورهای غربی ایران، درآمد ترانزیتی و گمرکی قابل توجهی را نصیب شبکه حمل‌ونقل ایران می‌کند.

ایجاد الگویی برای ارتقای استانداردهای شیلات ایران

• در صورتی که ایران برای صادرات آبزیان خود به اروپا با چالش‌های استاندارد و قوانین بهداشتی روبرو شده باشد می‌تواند از این
• نفع ایران: حضور هیئت‌های ارزیابی اتحادیه اروپا در همسایگی ایران (کراچی) و بررسی راهکارهای آنها برای حل مشکلات و موانع بر سر راه ، یک الگوی فنی و تجربی برای سازمان شیلات ایران است. ایران می‌تواند با رصد اقدامات پاکستان، در مسیر خود برای انطباق با استانداردهای اروپا موفق تر عمل نماید.

فرصت سرمایه‌گذاری مشترک (Joint Venture)

• بندر چابهار ایران در فاصله بسیار نزدیکی به بنادر گوادر و کراچی قرار دارد.
• نفع ایران: شرکت‌های سرمایه‌گذار ایرانی و پاکستانی می‌توانند مجتمع‌های فرآوری مشترکی را در مناطق آزاد (مانند چابهار) ایجاد کنند که محصول را در ایران صید و در کارخانه‌های دارای تاییدیه اروپا در پاکستان بسته بندی و صادر کنند.

بازار کشورهای شورای همکاری خلیج فارس

• زمانی که اروپا بر روی پاکستان بسته بود، بخش عمده‌ای از صادرات آبزیان پاکستان به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، عمان و چین سرازیر می‌شد؛ یعنی دقیقاً همان بازارهایی که ایران به آن‌ها صادرات دارد.
• نفع ایران: با باز شدن بازار اروپا به روی پاکستان، تمرکز صادرکنندگان پاکستانی از بازار کشورهای خلیج فارس و چین کاهش خواهد یافت. این یک فرصت برای شیلات ایران است تا سهم بازار خود را در کشورهای عربی و چین توسعه دهد و جای خالی پاکستان را پر کند.

https://www.unido.org/sites/default/files/2015-10/Factsheet_Pakistan_prints_0.pdf

این گزارش «سازمان توسعه صنعتی ملل متحد» (UNIDO)  با عنوان "EU markets resume imports of fishery products from Pakistan" ، به تفصیل فرآیند ارتقای استانداردهای بهداشتی قایق‌ها و بنادر کراچی و لغو تحریم در مارس 2013 را شرح داده است.

https://icsfarchives.net/10855/

آرشیو کمپین بین‌المللی حمایت از صیادان (ICSF): مستندات مربوط به فوریه 2007 و دسامبر 2011 که جزئیات اخطارها و تعلیق 11 شرکت پاکستانی به دلیل شرایط غیربهداشتی بندر کراچی را ثبت کرده است.

https://thefishsite.com/articles/eu-bans-fish-imports-from-pakistan

گزارش خبری مربوط به مارس 2007 زمان اعلام ایجاد محدودیت در پایگاه خبری تخصصی صنعت شیلات (The Fish Site).

https://thefishsite.com/articles/pakistans-seafood-allowed-to-enter-eu-after-ban-lifted

گزارش خبری مربوط به ژوئیه 2013 ، زمان لغو مشروط ممنوعیت صادرات و صادرات اولین محموله پاکستان پس از 6 سال، در پایگاه خبری تخصصی صنعت شیلات (The Fish Site)

https://www.brecorder.com/news/108247

گزارش فوریه 2013 درباره بیانیه وزارت بازرگانی پاکستان و اداره شیلات در مورد موافقت کمیسیون اروپا با پذیرش مجدد محموله‌های پاکستانی.

https://jehanpakistan.com/epaper/detail_news.php?news=%2Fepaper%2Fepaper%2Fkarachi%2F140526%2FBP-KHI-1025.jpg

خبر برگزاری جلسه ای  به منظور بررسی آمادگی‌ها، ترتیبات مختلف و تمهیدات لازم برای سفر هیئت اتحادیه اروپا به شهر کراچی.

https://irna.ir/xjXjjT

[1] - Marine Fisheries Department