لایحه بودجه و سیاست اقتصادی دولت غنا برای سال مالی ۲۰۲۶

برنامه زیرساختی جهش بزرگ و اقتصاد ۲۴ ساعته، دو ابتکار راهبردی هستند که در بودجه ۲۰۲۶ غنا، نقش موتور محرک را ایفا می‌کنند.

اقتصاد غنا در سال‌های اخیر با چالش‌های ساختاری عمیقی از جمله تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و بحران بدهی مواجه بوده است، با این حال، داده‌های سال ۲۰۲۵ نشان‌دهنده یک چرخش مثبت است؛ تورم از اوج ۲۳.۸ درصد در دسامبر ۲۰۲۴ به ۸ درصد در اکتبر ۲۰۲۵ کاهش یافته و نرخ بهره اوراق خزانه نیز از سطوح بالای ۳۰ درصد به حدود ۱۰ درصد تنزل یافته است که فضای تنفسی مناسبی برای بخش خصوصی ایجاد می‌کند. رشد اقتصادی ۶.۳ درصدی در نیمه اول ۲۰۲۵، که فراتر از پیش‌بینی‌ها بود، نشان‌دهنده احیای اعتماد در بخش‌های کلیدی مانند خدمات و کشاورزی است.

بودجه ۲۰۲۶ بر پایه این ثبات نسبی بنا شده و تلاش دارد با استفاده از ابزارهای مالی و سیاست‌گذاری صنعتی، اقتصاد را به سمت تولید با ارزش افزوده بالا هدایت کند. درک دقیق این سند، به ویژه با توجه به تغییر رویکرد غنا به سمت جذب سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و صنایع تبدیلی، حائز اهمیت است. این تغییر پارادایم از «مدیریت بدهی» به «مدیریت رشد»، فرصت‌های نوینی را در این کشور آفریقایی فراهم می‌آورد.

الف: چارچوب اقتصاد کلان: انضباط مالی و اصلاحات مالیاتی

دولت غنا برای سال مالی ۲۰۲۶ و چشم‌انداز میان‌مدت (۲۰۲۹-۲۰۲۶) اهداف دقیقی را تعیین کرده است:

o       حجم کل بودجه و رشد هزینه‌ها: مجموع هزینه‌های دولت (بر مبنای تعهدی) برای سال ۲۰۲۶ بالغ بر ۳۰۲.۵ میلیارد سدی (معادل ۲۷.۳۵ میلیارد دلار) برنامه‌ریزی شده است. این رقم در مقایسه با پیش‌بینی ۲۵۱.۷ میلیارد سدی (معادل ۲۲.۷۶ میلیارد دلار) برای سال ۲۰۲۵، بیانگر افزایش ۲۰.۱ درصدی در هزینه‌های عمومی است که عمدتاً ناشی از سرمایه‌گذاری‌های کلان زیرساختی می‌باشد.

o       رشد اقتصادی: هدف‌گذاری رشد ۴.۸ درصدی برای سال ۲۰۲۶ با تأکید ویژه بر رشد ۴.۹ درصدی بخش غیرنفتی. این امر نشان‌دهنده استراتژی دولت برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر نوسانات قیمت جهانی نفت و طلا و تمرکز بر تنوع‌بخشی به اقتصاد است. این رشد توسط بخش‌های خدمات و کشاورزی هدایت می‌شود که به ترتیب سهم عمده‌ای در احیای اقتصادی داشته‌اند.

o       سیاست‌های مالیاتی: یکی از برجسته‌ترین بخش‌های این بودجه، اصلاحات جامع در نظام مالیات بر ارزش افزوده است. دولت با لغو عوارض بهبود سلامت کووید-۱۹ و کاهش نرخ مؤثر مالیات بر ارزش افزوده از ۲۱.۹ درصد به ۲۰ درصد، قصد دارد هزینه انجام کسب‌وکار را کاهش دهد. همچنین آستانه ثبت‌نام مالیات بر ارزش افزوده از ۲۰۰ هزار سدی (معادل ۱۸ هزار دلار) به ۷۵۰ هزار سدی (معادل ۶۷,۸۱۲ دلار) افزایش یافته تا فشار بر کسب‌وکارهای خرد کاهش یابد. علاوه بر این، مالیات بر اکتشافات معدنی لغو شده تا سرمایه‌گذاری در بخش معدن تشویق شود.

o       تراز مالی و نظارت هوشمند: کسری بودجه کلی برای سال ۲۰۲۶ معادل ۲.۲ درصد از GDP پیش‌بینی شده است.

o       تبیین مفهوم «دفتر ارزش در برابر پول»: دولت برای تضمین کارایی هزینه‌ها، نهادی مستقل تأسیس خواهد کرد. تفاوت این دفتر با نهادهای حسابرسی سنتی در زمان و ماهیت نظارت است؛ حسابرسی معمولاً «پس از پرداخت هزینه‌ها» انجام می‌شود، اما این دفتر «پیش از تخصیص اعتبار» وارد عمل می‌شود. وظیفه آن بررسی این موضوع است که آیا پروژه پیشنهادی بهترین بازدهی ممکن را نسبت به هزینه دارد یا خیر. این مکانیسم مانع از تعریف پروژه‌های فاقد توجیه اقتصادی می‌شود.

ب: توسعه زیرساخت ها و صنایع: طرح های راهبردی جهش بزرگ و اقتصاد ۲۴ ساعته

دو ابتکار راهبردی در بودجه ۲۰۲۶ نقش موتور محرک را ایفا می‌کنند، آنها عبارتند از:

۱. برنامه زیرساختی جهش بزرگ (The Big Push): این برنامه که با عنوان «بزرگترین سرمایه‌گذاری زیرساختی تاریخ معاصر غنا» معرفی شده است، یک بسته سرمایه‌گذاری کلان ۱۰ میلیارد دلاری است که به صورت چندمرحله‌ای اجرا می‌شود. هدف بنیادین این طرح، تبدیل درآمدهای ناشی از ثبات مالی به زیرساخت‌های فیزیکی ملموس است. برای سال مالی ۲۰۲۶، دولت مبلغ ۳۰ میلیارد سدی (معادل ۲.۷۱ میلیارد دلار) را به طور اختصاصی برای اجرای فازهای کلیدی این بسته تخصیص داده است. فلسفه این طرح بر یک نظریه توسعه اقتصادی استوار است که معتقد است کشورهای در حال توسعه برای خروج از تله فقر و رکود اقتصادی، نمی‌توانند با اقدامات تدریجی و کوچک پیشرفت کنند. بلکه نیاز به یک شوک سرمایه‌گذاری عظیم و همزمان در تمام بخش‌های زیرساختی (جاده، انرژی، بندر) دارند تا زنجیره‌های تأمین به صورت یکپارچه شکل بگیرند.

اجزای کلیدی و تأثیرات استراتژیک بودجه ۳۰ میلیارد سدی (۲.۷۱ میلیارد دلار) برنامۀ جهش بزرگ عبارتند از:

o       ابَرپروژه بزرگراه اکرا-کوماسی: این پروژه تنها یک جاده نیست، بلکه شاه راه اقتصادی غنا محسوب می‌شود. این بزرگراه مدرن ۶ بانده به طول ۱۹۸.۷ کیلومتر، پایتخت سیاسی (اکرا) را به پایتخت تجاری (کوماسی) متصل می‌کند. طراحی آن شامل ۸ تقاطع غیرهمسطح از جمله در نقاط استراتژیک Adeiso و Lake Bosomtwe و ۳ پل بزرگ روی رودخانه‌های Birim و Pra در منطقه شرقی غنا است. پیش‌بینی می‌شود این پروژه زمان سفر را ۵۰ درصد و هزینه‌های حمل‌ونقل را تا حدود ۴۰ درصد کاهش دهد. هنچنین این بزرگراه با احداث ۴ مجتمع خدمات‌رسانی شبانه‌روزی (شامل پمپ بنزین، تعمیرگاه، و مراکز اورژانس) طراحی شده است تا بستر فیزیکی لازم برای ترانزیت و تجارت ۲۴ ساعته را فراهم نماید.

o       پل استراتژیک آداوسو-اکی امانفروم: این پروژه دسترسی به «دشت‌های Afram» را میسر می‌کند. دشت‌های افرام به عنوان قطب کشاورزی غنا شناخته می‌شوند، اما نبود دسترسی مناسب مانع بهره‌برداری صنعتی از آن شده است.

۲. اقتصاد ۲۴ ساعته: دولت با تخصیص ۱۱۰ میلیون سدی (معادل ۱۰ میلیون دلار) بودجه برای سال ۲۰۲۶، گام نخست اجرایی این طرح را برای سال اول برداشته است. اگرچه کل تعهد سرمایه اولیه دولت برای این طرح در بلندمدت ۳۰۰ میلیون دلار برآورد شده است، اما سهم بودجه سال ۲۰۲۶، ۱۱۰ میلیون سدی (معادل ۱۰ میلیون دلار) صرفاً برای سال اول اجرای این طرح تعیین گردیده است. دولت قصد دارد با ارائه مشوق‌هایی نظیر تعرفه‌های ترجیحی برق و معافیت‌های مالیاتی، صنایع تولیدی، کشاورزی و خدمات را به فعالیت در سه شیفت کاری ترغیب کند. هدف این طرح، حداکثرسازی بهره‌وری از زیرساخت‌های موجود و تبدیل غنا به‌هاب صادراتی منطقه است.

پ- انقلاب در بخش کشاورزی: امنیت غذایی و صنعتی‌سازی

بودجه ۲۰۲۶ رویکردی کاملاً صنعتی به بخش کشاورزی دارد و از کشاورزی صرفاً معیشتی عبور کرده است که در ذیل به تفصیل بیان گردیده است:

o       سیاست استراتژیک روغن پالم و مدل (Outgrower Scheme): دولت غنا پنجره مالی ۵۰۰ میلیون دلاری را برای توسعه کشت نخل روغنی (پالم) راه‌اندازی خواهد کرد. نکته کلیدی در این بخش، استفاده از مدل Outgrower Scheme است. در این مدل، دولت یا یک شرکت بزرگ خصوصی (به عنوان هسته مرکزی یا Nucleus)، کارخانه فرآوری و زیرساخت‌های اصلی را ایجاد می‌کند. کشاورزان خرد در زمین‌های اطراف (به عنوان اقماری یا Satellites)، با دریافت بذر اصلاح‌شده، کود و آموزش فنی از هسته مرکزی، اقدام به کشت محصول می‌کنند. در مقابل، کشاورزان متعهد می‌شوند محصول خود را منحصراً به کارخانه مرکزی بفروشند. این مدل دو مشکل اصلی تأمین خوراک پایدار برای کارخانه بدون نیاز به خرید زمین‌های وسیع و دسترسی کشاورزان خرد به تکنولوژی و بازار تضمینی فروش را حل می‌کند.

o       ایجاد مراکز خدمات کشاورزی: تخصیص ۶۹۰ میلیون سدی (معادل ۶۲.۳۹ میلیون دلار) برای راه‌اندازی مراکز خدمات کشاورزی در ۵۰ منطقه. این مراکز با ۴۰۰۰ دستگاه ماشین‌آلات شامل ۶۶۰ تراکتور، ۳۰۰ کمباین و ادوات پیشرفته تجهیز خواهند شد تا ضریب مکانیزاسیون را در غنا افزایش دهند.

o       برنامه راهبردی Agricultural Enclave Roads: تخصیص بودجه به مبلغ ۸۲۸ میلیون سدی (معادل ۷۴.۸۶ میلیون دلار) برای احداث ۱۰۰۰ کیلومتر راه ویژه تحت عنوان Agricultural Enclave Roads در نظر گرفته شده است. این برنامه به منظور اتصال قطب‌های محصور کشاورزی است. این اصطلاح در برنامه‌ریزی توسعه‌ای غنا به مناطق بسیار حاصلخیزی (مانند دشت‌های افرام) اطلاق می‌شود که مانند یک جزیره یا دشت با مشکل فقدان زیرساخت مواجه هستند. محصولات کشاورزی در این مناطق تولید می‌شوند اما به دلیل نبود راه دسترسی، پیش از رسیدن به بازار فاسد می‌شوند. این جاده‌ها، جاده روستایی معمولی نیستند، بلکه شریان‌های لجستیکی هستند که دقیقاً برای رفع این مشکل و اتصال مستقیم مزرعه به کارخانه‌های فرآوری و بازار طراحی شده‌اند تا ضایعات پس از برداشت را در این مناطق به صفر برسانند.

ج- امنیت انرژی و مدیریت پایدار بدهی

o       گذار انرژی و اصلاحات ساختاری در تولید برق: یکی از مهم‌ترین بخش‌های اصلاحات اقتصادی دولت، بازنگری در قراردادهای خرید برق (PPAs) با تولیدکنندگان مستقل و خصوصی برق (IPPs) که برق خورشیدی تولید می‌کنند است. دولت موفق شده است در جریان مذاکراتی با تولیدکنندگان، تعرفه خرید برق خورشیدی را از ۱۸ سنت به ۶.۵ سنت برای هر کلیووات ساعت کاهش دهد.

o       استراتژی راهبردی (Gas-to-Power): غنا ساخت یک نیروگاه حرارتی با بودجه دولتی ۱۲۰۰ مگاواتی که با گاز طبیعی تغذیه می‌شود را در سال آینده آغاز خواهد کرد. این استراتژی به معنای تغییر ریل سوخت نیروگاهی از «سوخت مایع و نفت خام سبک» که عمدتاً وارداتی و گران است به گاز طبیعی که از میادین داخلی مانند OCTP و Jubilee تأمین می‌شود است. این اقدام نه تنها امنیت انرژی را با اتکا به منابع داخلی افزایش می‌دهد، بلکه هزینه تمام‌شده تولید برق را به شدت کاهش داده و ریسک نوسانات قیمت جهانی نفت را از اقتصاد انرژی غنا حذف می‌کند.

o       مدیریت بدهی: بر اساس اعلام گزارش آژانس بین المللی رتبه بندی S&P در اوایل نوامبر ۲۰۲۵، غنا با هدف گذاری کاهش نسبت بدهی عمومی‌به GDP به ۴۵ درصد در بازه زمانی بلند مدت تا سال ۲۰۳۴، رسماً از منطقه CCC+/C «ریسک بسیار بالای نکول بدهی» خارج گردید و به رتبه اعتباری B-/B «ریسک بالا با توانایی بازپرداخت در حال بهبود» ارتقا یافته است. این امر پس از ارزیابی موفقیت آمیز برنامه مبادله بدهی‌های داخلی (DDEP) و بازسازی ۱۳.۱ میلیارد دلار از اوراق قرضه بین المللی Eurobonds در سال ۲۰۲۴ رخ داده است. در حال حاضر، استراتژی جدید مدیریت بدهی‌های غنا برای بازه زمانی (۲۰۲۸-۲۰۲۵) بر کاهش اتکا به استقراض کوتاه‌مدت و بازگشت محتاطانه به بازار اوراق قرضه داخلی با تمرکز بر اوراق زیرساختی متمرکز است.

د- توسعه اجتماعی و اقتصاد دانش‌بنیان

بودجه ۲۰۲۶ علاوه بر توسعه زیرساخت‌ها، نگاه ویژه‌ای به رفاه اجتماعی و توانمندسازی نسل جوان دارد، آنها عبارتند از:

۱. ابتکارات رفاهی و آموزشی:

o       طرح انقلابی «سیاست تحصیل بی دغدغه (No-Fee-Stress Policy)»: دولت برای نخستین بار با تخصیص ۵۳۷ میلیون سدی (معادل ۴۸.۵ میلیون دلار)، تمام هزینه‌های ورودی و شهریه سال اول را برای دانشجویان جدیدالورود دانشگاه‌های دولتی حذف می‌کند. این اقدام مانع اصلی مالی برای ورود جوانان مستعد اما کم‌بضاعت به دانشگاه را از بین می‌برد.

o       صندوق مراقبت‌های پزشکی با عنوان (MahamaCares): راه‌اندازی «صندوق امانی مراقبت‌های پزشکی غنا» با سرمایه ۲.۳ میلیارد سدی (معادل ۲۰۷.۹ میلیون دلار) برای پوشش هزینه‌های درمان بیماری‌های پرهزینه که تحت پوشش بیمه ملی نیستند (مانند دیالیز، سرطان و بیماری‌های قلبی مزمن).

۲. اقتصاد دیجیتال و اشتغال‌زایی:

o       برنامه ملی کدنویسان (National Coders Programme): هدف‌گذاری برای آموزش ۱ میلیون جوان در حوزه برنامه‌نویسی با سرمایه اولیه ۱۰۰ میلیون سدی (معادل ۹ میلیون دلار) جهت تبدیل غنا به‌هاب برون‌سپاری خدمات تجاری (BPO) در آفریقا.

o       برنامه ملی کارآموزی: تخصیص ۱۷۰ میلیون سدی (معادل ۱۵.۳ میلیون دلار) برای حمایت از جوانان بازمانده از تحصیل جهت یادگیری مهارت‌های فنی و حرفه‌ای.

۳. حفاظت از منابع طبیعی:

o       استفاده از تکنولوژی‌های روز به منظور مقابله با معدن‌کاوی غیرقانونی: تخصیص ۱۵۰ میلیون سدی (معادل ۱۳.۵ میلیون دلار) برای تأسیس دبیرخانه ملی عملیات (NAIMOS) و استفاده از پهپادها و فناوری‌های ردیابی جهت حفاظت از منابع آبی و جنگلی در برابر استخراج غیرقانونی طلا.

واحد پول ملی غنا (سدی). بر اساس نرخ تبدیل مبنا ۱ دلار آمریکا = ۱۱.۰۶ سدی غنا (نرخ مصوب بازار بین بانکی بانک مرکزی غنا (BoG) در نوامبر ۲۰۲۵) محاسبه و به دلار تبدیل شده‌اند.

 منابع:

1. https://mfwa.org/issues-in-focus/ghanas-2026-budget-commits-to-stronger-media-regulation-needs-robust-implementation/
2. https://www.ecofinagency.com/news/1411-50515-ghana-allocates-3-03-billion-to-education-in-2026-budget
3. https://ghanafact.com/live-fact-checking-of-the-2026-budg
4. https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/LIVESTREAMING-Parliament-continues-debate-on-2026-budget-Day-2-2010137
5. https://citinewsroom.com/2025/11/reflections-on-building-the-ghana-we-want-together-through-the-lens-of-the-2026-budget/
6. https://www.modernghana.com/news/1449767/inside-the-2026-budget-the-numbers
7. https://citinewsroom.com/2025/11/read-the-2026-budget-statement-by-finance-minister-ato-forson/
8. https://www.deloitte.com/gh/en/services/tax/perspectives/2026-ghana-national-budget.html
9. https://mofep.gov.gh/sites/default/files/budget-statements/2026-Budget-Speech.pdf
10. https://mofep.gov.gh/sites/default/files/budget-statements/2026-Budget-Statement-and-Economic-Policy.pdf