تحلیل بازار مصرف روغنهای گیاهی در ایران و پتانسیل های صادرات روغن پالم مالزی به ایران
مطلب زیر خلاصه ای از یادداشت شورای روغن پالم مالزی (MPOC) در بررسی بازار صادراتی این کشور در سال 2023 میلادی به ایران و فرصت های ترانزیتی کشورمان برای صادرات روغن پالم به سایر کشورها میباشد.
ایران به منظور حمایت از صنعت و مصرف داخلی روغن و چربیها، به واردات وابسته است زیرا تولیدات داخلی این محصول تنها 30 درصد از مصرف داخلی کشور را تامین میکند. در سال 2021، ایران 337 هزار تن روغن سویا، 139 هزار تن روغن کلزا، 125 هزار تن کره و 26 هزار تن روغن آفتابگردان تولید نمود.
مصرف سرانه ایران در حال حاضر25.6 کیلوگرم بوده که روند افزایش مصرف روغنها و چربیها را نشان می دهد. با این حال، سرانه مصرف همچنان کمتر از میانگین جهانی 30.47 کیلوگرم است. روغن پالم بعد از روغن سویا و آفتابگردان سومین روغن خوراکی مصرفی است که 19 درصد روغنها و چربیهای مصرفی را شامل میشود. ایران یکی از بزرگترین مقاصد صادرات روغن و چربی در منطقه خاورمیانه است. روغنهای آفتابگردان، سویا و پالم سه روغن گیاهی برتر ایران هستند که بیش از 85 درصد از کل روغنها و چربیهای وارداتی سالانه را در اختیار دارند. در سال 2021 واردات این سه روغن با 2.067 میلیون تن بالاترین میزان را داشته که نسبت به سال قبل 106 درصد افزایش را نشان می دهد.
بررسی اجمالی بازار وارداتی روغن و چربیهای گیاهی ایران
بر اساس داده جهانی، مصرف مجموع روغن و چربیهای گیاهی در ایران در سال 2021 میلادی بالغ بر2.17 میلیون تن میباشد. و پیش بینی میشود این میزان برای سال2022 بیش از 2.2 میلیون تن باشد. روند رشد مصرف در ایران صعودی و تنها در سال 2021 بعلت همه گیری کرونا از میزان رشد کمتری برخوردار بوده است. میانگین رشد مصرف پنج ساله حدود 11 درصد و به توجه به جمعیت 84 میلیونی ایران مصرف سرانه این کشور نسبتا بالا و حدود 25.6 کیلوگرم میباشد.
در بین انواع چربیها و روغنهای گیاهی، روغن آفتاب گردان، روغن پالم و روغن سویا عمده ترین بخش از واردات ایران از این گروه کالایی را تشکیل می دهد. در نمودار زیر انواع و درصد هر یک از انواع چربیها و روغنهای گیاهی وارداتی کشور به نمایش درآمده است. میزان واردات این گروه محصولی در سال 2019 بالغ بر 1706 هزار تن، در سال 2020 بعلت همه گیری به 1040 هزار تن رسید. با این حال در سال 2021 این میزان با افزایش 104 درصدی به 2119 هزار تن است. که دلیل آن از سرگیری فعالیتهای اقتصادی و کاهش تعرفه وارداتی این گروه محصولی در این سال میباشد. واردات روغن پالم در سال گذشته 501 هزار تن بوده که نسبت به واردات سایر روغنها رقم 40درصدی را نشان می دهد. یعنی همانی میزانی که طی سال های2018 -2016 ثبت شده است. در حالی که واردات روغنهای سویا و آفتابگردان به ترتیب 250 و 480 هزار تن بوده است که نسبت به سال 2021 به ترتیب 412,000 و 435,000 تن کاهش داشته است.
بررسی روند واردات روغن پالم ایران از مالزی
بر اساس دادههای شورای پالم مالزی، میزان صادرات انواع محصولات روغن پالم اعم از خام و تصفیه شده در سال 2022، بالغ بر 458 هزار تن میباشد که با توجه به 404 هزار تن در سال 2021، حاکی از رشد 13.5 درصد سالانه میباشد. در حالی که واردات روغن پالم از سایر کشورها حدود 50,000 تن یا 11 درصد از روغن پالم وارداتی را تشکیل می دهد.
دیگر کشور عمده صادر کننده روغن پالم به ایران کشور اندونزی است سهم این کشور در بازار وارداتی این محصول در ایران طی سالیان گذشته از حدود 28 درصد در سال 2016 به کمتر از ده درصد کاهش و سهم مالزی به بیش از 90 درصد افزایش یافته است.
فرصت های ترانزیتی ایران برای صادرات روغن پالم
ایران با توجه به دارا بودن موقعیت استراتژیک، چندین کریدور مهم بین المللی به ویژه کشورهای محصور در خشکی و دریای خزر را به هم متصل کرده، در شرق به کشورهای افغانستان و ازبکستان، در شمال از طریق دریای خزر به ترکمنستان، قزاقستان، آذربایجان و روسیه جنوبی متصل است و در مرزهای غربی ترکیه و عراق، یک مسیر جایگزین برای عبور از کانال سوئز و کوتاه کردن حمل و نقل کالا از کشورهای آسیایی میباشد. به عبارت دیگر، ایران به طور موثر هشت کشور را به هم متصل کرده و یک منطقه ترانزیتی بالقوه برای محصولات شرق آسیا به ویژه روغن پالم مالزی میباشد.
ایران برای استفاده از موقعیت خود برای ترانزیت، برنامههای زیادی برای تقویت ظرفیت ترانزیتی خود در دست اجرا داشته که فرصت مناسبی برای صادرات روغن پالم به منطقه از طریق کشور میباشد. برخی از این طرح ها شامل بهبود روشهای حمل و نقل، ارتقا و بهبود امکانات بندرعباس به عنوان بزرگترین و مجهزترین بندر کانتینری جنوب، ارتقاء و ایجاد بندر چابهار در جنوب شرق کشور میباشد. ایران به منظور افزایش و تثبیت موقعیت ژئوپلتیکی خود به عنوان یک نقطه ترانزیتی در منطقه، ابتکاراتی در دستور کار دارد که اینها شامل همکاری با کشورهای همسایه، کریدور بین المللی حمل و نقل شمال-جنوب (INSTC)[1]، سیستم حمل و نقل جاده ای بین المللی (TIR)[2] ، ایران به عنوان پل برای مسیر ترکیه به امارات و پاکستان، یاداشت تفاهم بین ایران و ترکمنستان برای گسترش همکاریها در ساخت راه آهن بین دو کشور؛ قرارداد مشارکت راهبردی ایران و چین به عنوان یکی از مسیرهای جایگزین ترکیه و اروپای شرقی بدون استفاده از کانال سوئز و سایر همکاریهای کوتاه مدت.
کریدور حمل و نقل بین المللی شمال-جنوب( INSTC)
INSTC یک شبکه چند وجهی شامل حمل و نقل دریایی، راه آهن و مسیر جاده ای به طول 7200 کیلومتر بوده که هند، ایران، افغانستان، آذربایجان، روسیه، آسیای مرکزی و اروپا را در بر میگیرد. هدف اصلی پروژه INSTC موثرتر کردن حمل و نقل کالا، کاهش هزینه، سفرهای کوتاهتر و افزایش راههای مواصلاتی است. از این طریق منطقه شرق آسیا از صادرات روغن پالم به اروپای شرقی، روسیه جنوبی و کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی سود خواهد برد. این مسیر شهرهای بزرگ مانند بمبئی، مسکو، تهران، باکو، بندرعباس، آستاراخان و بندر انزلی را بهم متصل میکند.
کریدور حمل و نقل بین المللی ، دریای خزر را از طریق بندر انزلی و اقیانوس هند را از طریق بنادر چابهار و بندرعباس به هم متصل میکند. اتصال این بنادر باعث افزایش تجارت بین دو نقطه جهان میشود. ایران علاوه بر ارتباط حمل و نقل دریایی، به دنبال ایجاد یک بندر خشک در برخی از کشورهای محصور در خشکی برای تسریع در ترانزیت و صادرات کالا در منطقه است. این مسیر خود جایگزین دیگری برای کانال سوئز است که هزینه و زمان بیشتری را از مالزی تا مقصد نهایی به خصوص به کشورهای جنوب روسیه، اروپای شرقی و کشورهای محصور در خشکی در آسیای مرکزی میبرد.
ایران نقش اساسی برای نفوذ بیشتر روغن پالم مالزی به منطقه ایفا میکند. با بهره گیری از سهم بالای مالزی در بازار روغن پالم ایران که بیش از 300 هزار تن در سال است، بازیگران صنعت مالزی باید حضور خود را در این کشور تثبیت و ایران را به عنوان مقصد ترانزیتی معرفی کرده و خدمات لجستیکی را برای حمایت از منابع در منطقه بهبود بخشند. برای افزایش رقابت و صادرات روغن پالم مالزی به منطقه، قیمت تنها عاملی نیست که باید در نظر گرفته شود.
[1] International North- South Transport Corridor
[2] International road transport