کاهش واردات پنل‌های خورشیدی از چین به عراق

بررسی تحولات اخیر بازار انرژی عراق حاکی از آن است که بخش انرژی خورشیدی این کشور، با وجود برخورداری از ظرفیت قابل توجه برای توسعه، در ماه‌های اخیر تحت تأثیر برخی محدودیت‌های تجاری و لجستیکی قرار گرفته است.

بر اساس گزارش منتشرشده در تاریخ ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶، واردات پنل‌های خورشیدی چینی به عراق در ماه اوت سال جاری میلادی به حدود ۶۰ مگاوات رسیده که در مقایسه با ۱۳۰ مگاوات در مدت مشابه سال ۲۰۲۵، کاهش ۵۴ درصدی را نشان می‌دهد. عراق در میان ۱۰ کشور نخست عربی واردکننده پنل‌های خورشیدی چین، به رتبه نهم تنزل یافته است. همچنین مجموع واردات این گروه از کشورهای عربی از ۳.۱۵ گیگاوات در اوت ۲۰۲۵ به حدود ۱.۵۶ گیگاوات در اوت ۲۰۲۶ کاهش پیدا کرده است.

کاهش واردات مذکور در شرایطی رخ داده که دولت عراق همچنان برنامه‌هایی را برای توسعه استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، کاهش فشار بر شبکه برق سراسری و تشویق بخش خصوصی و خانوارها به استفاده از سامانه‌های خورشیدی دنبال می‌کند.

از این منظر، کاهش واردات را نباید لزوماً به معنای کاهش نیاز بازار عراق به تجهیزات خورشیدی تلقی کرد؛ بلکه لازم است عوامل لجستیکی، وضعیت تأمین مالی، روند اجرای طرح‌های دولتی و تحولات سیاست تجاری این کشور به‌صورت هم‌زمان مورد بررسی قرار گیرد.

بررسی وضعیت بازار انرژی خورشیدی عراق

عراق به دلیل برخورداری از شرایط اقلیمی مناسب، میزان قابل توجه تابش خورشیدی و نیاز مستمر به افزایش ظرفیت تولید برق، از بازارهای مستعد منطقه برای توسعه سامانه‌های فتوولتائیک محسوب می‌شود. بر اساس ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA) در سال ۲۰۲۵، ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر عراق در مجموع حدود ۱۵۹۸ مگاوات بوده و سهم این منابع در ترکیب تولید برق کشور همچنان محدود است. این نهاد، مشکلات تأمین مالی پروژه‌ها، موانع اداری، ضعف چارچوب‌های اجرایی و تعدد نهادهای تصمیم‌گیر را از جمله عوامل کندی توسعه این بخش معرفی کرده است.

از سوی دیگر، برنامه‌های دولت عراق نشان می‌دهد که موضوع توسعه انرژی خورشیدی از سطح طرح‌های محدود فراتر رفته و به یکی از محورهای سیاست‌گذاری اقتصادی و انرژی این کشور تبدیل شده است.

در همین ارتباط، گزارش برنامه سرمایه‌گذاری اقلیمی عراق که با همکاری سازمان ملل متحد تدوین شده، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در استان‌های مختلف کشور پیش‌بینی کرده است. در جدول پروژه‌های این برنامه، برای استان نجف ظرفیت طراحی‌شده ۱۰۰۰ مگاوات درج شده است.

بررسی اطلاعات منتشرشده نشان می‌دهد که کاهش واردات پنل‌های خورشیدی را می‌توان از چند منظر اقتصادی بررسی کرد:

- اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل و افزایش هزینه‌های لجستیکی

بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی واحد پژوهش انرژی، محدودیت‌های کشتیرانی و اختلال در تردد از تنگه هرمز در ماه‌های گذشته، بر روند واردات تجهیزات انرژی خورشیدی به برخی کشورهای منطقه، از جمله عراق، تأثیر گذاشته است.

با توجه به وابستگی بخش قابل توجهی از تجارت خارجی عراق به مسیرهای حمل‌ونقل دریایی و زنجیره‌های تأمین بین‌المللی، افزایش هزینه حمل، بیمه، زمان تحویل کالا و عدم اطمینان نسبت به زمان‌بندی ورود محموله‌ها می‌تواند در کاهش حجم واردات مؤثر باشد.

-موانع اجرایی و تأمین مالی

اگرچه دولت و بانک مرکزی عراق در زمینه تأمین مالی خرید سامانه‌های خورشیدی اقداماتی انجام داده‌اند، اما پیچیدگی فرآیندهای اداری، محدودیت دسترسی متقاضیان به تسهیلات و مسائل مربوط به نرخ سود و شرایط بازپرداخت می‌تواند بر تقاضای مؤثر بازار اثرگذار باشد.

-تغییر سیاست‌های تجاری و گمرکی

بر اساس اعلام اداره کل گمرک عراق در فوریه ۲۰۲۶، تعرفه گمرکی برخی تجهیزات سامانه‌های خورشیدی، از جمله سلول‌های خورشیدی، باتری‌های لیتیومی، اینورتر و کابل، ۵ درصد تعیین شده بود. با این حال، در تاریخ ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، هیئت وزیران عراق با صفر کردن حقوق گمرکی تجهیزات وارداتی انرژی خورشیدی موافقت کرد. این تحول از نظر اقتصادی قابل توجه است؛ زیرا می‌تواند هزینه نهایی واردات و عرضه تجهیزات خورشیدی در بازار عراق را کاهش داده و زمینه را برای افزایش تقاضا در ماه‌های آینده فراهم کند. در نتیجه، کاهش واردات ثبت‌شده در ماه اوت را باید در کنار تحولات بعدی سیاست‌های تجاری عراق بررسی کرد و نمی‌توان آن را به‌تنهایی نشانه تضعیف بلندمدت بازار انرژی خورشیدی این کشور دانست.