احیای خط لوله نفتی عراق به بندر ینبع عربستان

احیای خط لوله نفتی عراق به بندر ینبع عربستان سعودی، در چارچوب سفر احتمالی نخست‌وزیر عراق به ریاض و گفت‌وگوهای وزیر نفت این کشور با مقام‌های سعودی، اخیرا در رسانه‌های عراق مطرح شده است.

اقتصاد عراق به‌شدت به درآمدهای نفتی وابسته است و بخش عمده صادرات نفت این کشور از پایانه‌های جنوبی و از مسیر خلیج فارس انجام می‌شود. این تمرکز جغرافیایی، با وجود مزایای اقتصادی و دسترسی به بازارهای آسیایی، عراق را در برابر اختلالات دریایی، بحران‌های منطقه‌ای و ناامنی احتمالی تنگه هرمز آسیب‌پذیر می‌کند. ازاین‌رو، تلاش بغداد برای ایجاد مسیرهای جایگزین را باید بخشی از راهبرد امنیت اقتصادی و افزایش قدرت مانور سیاسی این کشور دانست. بااین‌حال، میان مذاکره برای احیای یک خط لوله، دستیابی به توافق سیاسی و حقوقی و بازگشت واقعی آن به چرخه صادرات تفاوت زیادی وجود دارد.

خط لوله ینبع؛ زیرساختی تاریخی با کارکرد ژئوپلیتیکی جدید

خط لوله عراق ـ عربستان در دهه ۱۹۸۰ برای انتقال نفت عراق از میدان زبیر در استان بصره به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ احداث شد. این خط با ظرفیت تاریخی حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز ساخته شد و هدف اصلی آن، فراهم کردن مسیری جایگزین برای صادرات نفت عراق بود. فعالیت این خط لوله پس از بحران کویت و جنگ خلیج فارس متوقف شد و عربستان سعودی در ادامه بخش‌هایی از زیرساخت آن را در شبکه انتقال نفت خود ادغام کرد یا تغییر کاربری داد.

از منظر راهبردی، احیای این مسیر می‌تواند امکان انتقال بخشی از نفت عراق به دریای سرخ را فراهم کند و وابستگی صادراتی بغداد به خلیج فارس را کاهش دهد. بااین‌حال، این پروژه با موانع حقوقی، فنی، مالی و سیاسی روبه‌رو است. تعیین وضعیت مالکیت، بررسی سلامت تجهیزات، برآورد هزینه بازسازی، توافق درباره تعرفه انتقال و مشخص شدن مسئولیت‌های امنیتی و عملیاتی، پیش‌شرط‌های اساسی آن هستند.

برای عربستان نیز این همکاری می‌تواند فرصتی برای تقویت روابط اقتصادی با بغداد و افزایش نقش خود در شبکه انرژی منطقه باشد. بااین‌حال، ریاض باید منافع احتمالی این پروژه را با هزینه بازسازی، ظرفیت خط لوله شرق ـ غرب خود و ملاحظات امنیتی و تجاری ارزیابی کند و مذاکرات ابتدا به تفاهم سیاسی یا مطالعات امکان‌سنجی منجر شوند.

وضعیت سایر خطوط لوله صادرات نفت عراق

مسئله اصلی عراق، وابستگی بیش از اندازه به یک جغرافیای محدود صادراتی است. تجربه بحران‌های منطقه‌ای نشان داده است که استمرار تولید نفت، به‌تنهایی تضمین‌کننده درآمد نیست؛ زیرا نفت استخراج‌شده باید امکان انتقال، بارگیری و فروش در بازارهای جهانی را داشته باشد.در این زمینه، چند مسیر اهمیت ویژه دارند:

خط لوله کرکوک ـ جیهان؛ ترکیه

مسیر شمالی عراق به بندر جیهان در مدیترانه، مهم‌ترین جایگزین موجود برای صادرات دریایی جنوب است. صادرات کرکوک از این مسیر در مارس ۲۰۲۶ از سر گرفته شد. بااین‌حال، ظرفیت قابل استفاده به وضعیت فنی خطوط، تولید قابل صادرات در شمال، توافق بغداد و اربیل و شرایط قرارداد ترانزیت با ترکیه بستگی دارد.

خط لوله بصره ـ حدیثه

این پروژه قرار است نفت جنوب را به حدیثه در استان انبار منتقل کند و زیرساخت پایه برای اتصال‌های آینده به ترکیه، سوریه یا اردن باشد. گزارش‌های سال ۲۰۲۶ از آغاز مراحل اجرایی و ساخت لوله‌ها حکایت دارند. ظرفیت طراحی‌شده در گزارش‌ها حدود ۲.۲۵ تا ۲.۵ میلیون بشکه در روز ذکر شده است؛ اما این رقم ظرفیت هدف پروژه است، نه صادرات محقق‌شده.

خط لوله بصره ـ عقبه؛ اردن

هدف این طرح انتقال نفت جنوب عراق از طریق اردن به بندر عقبه در دریای سرخ است. مذاکرات سیاسی در سال ۲۰۲۶ دوباره فعال شده، اما تأمین مالی، هزینه سرمایه‌گذاری، مسائل امنیتی و مخالفت‌های داخلی در عراق همچنان تعیین‌کننده‌اند. ظرفیت اعلام‌شده در طرح‌های مختلف یکسان نیست و نباید آن را ظرفیت عملیاتی موجود تلقی کرد.

مسیر کرکوک ـ بانیاس؛ سوریه

عراق و سوریه در حال بررسی احیای مسیر تاریخی منتهی به بندر بانیاس هستند. در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز گزارش‌هایی درباره توافق‌های اولیه عراق با شرکت‌های خارجی برای پیشبرد مسیرهای جایگزین منتشر شد. با وجود اهمیت ژئوپلیتیکی این طرح، امنیت مسیر، هزینه بازسازی، وضعیت قراردادها و قابلیت اطمینان بندر و شبکه سوریه باید ارزیابی شوند.

   احیای خط لوله ینبع یا توسعه مسیرهای عقبه و مدیترانه می‌تواند در صورت تحقق، آسیب‌پذیری نسبی صادرات عراق و عربستان را در برابر اختلال در تنگه هرمز را کاهش داده و قدرت مانور اقتصادی کشورهای صادرکننده را افزایش دهد ولی ظرفیت محدود خطوط لوله، هزینه‌های بازسازی و نگهداری، نیاز به حمل دریایی در مقصد و مخاطرات امنیتی دریای سرخ و باب‌المندب، همگی از موانعی هستند که از تبدیل این مسیرها بعنوان جایگزین کامل خلیج فارس جلوگیری می‌کنند.

منبع:

https://shafaq.com/en/Iraq/Oil-minister-prepares-pipeline-talks-ahead-of-Al-Zaidi-Saudi-visit