نیروگاه راغون نمادی از قدرت انرژی تاجیکستان در عرصه بین‌المللی

در سیاست دولتی جمهوری تاجیکستان، استقلال انرژی از روزهای اول استقلال به عنوان یک هدف استراتژیک تعریف شده است. نیروگاه برق آبی راغون در این فرآیند نه تنها یک تأسیسات عظیم برق آبی است، بلکه نمادی از اراده سیاسی، خودآگاهی ملی و تلاش برای توسعه اقتصادی پایدار نیز می‌باشد. امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، بارها تأکید کرده است که تکمیل ساخت نیروگاه برای آینده کشور از اهمیت حیاتی برخوردار است. رئیس دولت در دیدار با توسعه‌دهندگان نیروگاه در۲۷ آگوست ۲۰۲۵ اظهار داشت که با ساخت و راه‌اندازی کامل راغون، امروز و فردای پررونقی را برای تاجیکستان تضمین خواهیم کرد.

از منظر بین‌المللی، اهمیت این نیروگاه در این واقعیت منعکس می‌شود که از طریق این پروژه، تاجیکستان نه تنها قادر به تأمین نیازهای داخلی خواهد بود، بلکه نقش خود را به عنوان یک شریک انرژی قابل اعتماد نیز تقویت خواهد کرد. انرژی برق‌آبی با الزامات جهانی برای کاهش انتشار کربن و گذار به منابع انرژی پاک مطابقت دارد. به همین دلیل، معرفی نیروگاه برق‌آبی راغون باید با مفاهیم امنیت انرژی، توسعه پایدار، اقتصاد "سبز" و همکاری منطقه‌ای مرتبط باشد. چنین رویکردی به این تأسیسات اجازه می‌دهد تا به عنوان یک دستاورد ملی تاجیکستان و در عین حال، به عنوان سهم جمهوری در حل مشکلات انرژی منطقه‌ای شناخته شود.

پنج سال گذشته، دوره بین‌المللی شدن مدل تأمین مالی و مدیریت نیروگاه بوده است. در سال 2021، دولت جمهوری تاجیکستان از بانک جهانی درخواست کرد تا گزینه‌های تأمین مالی برای تکمیل پروژه را در چارچوب پایداری اقتصاد کلان بررسی کند. در نتیجه، بانک جهانی رهبری گروه هماهنگی نیروگاه برق آبی راغون را بر عهده گرفت و مذاکرات با شرکای توسعه آغاز شد. در سال 2023، بانک جهانی 15 میلیون دلار کمک مالی برای تقویت چارچوب مالی و تجاری، ایمنی سد، شفافیت و مسائل زیست‌محیطی و اجتماعی اختصاص داد.

در سال ۲۰۲۳، صندوق توسعه عربستان سعودی وام توسعه‌ای ۱۰۰ میلیون دلاری برای این پروژه تصویب کرد. در سال ۲۰۲۴، بانک توسعه اسلامی ۱۵۰ میلیون دلار برای سازه‌های ساحل چپ اختصاص داد. در همان سال، بانک جهانی فاز اول برنامه تأمین مالی پایدار نیروگاه برق آبی راغون را با کمک مالی ۳۵۰ میلیون دلاری IDA تصویب کرد و بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیا (AIIB) نیز ۲۷۰ میلیون دلار تأمین مالی را تصویب کرد. این روند نشان داد که این نیروگاه توسط مؤسسات مالی بین‌المللی به عنوان پروژه‌ای برای امنیت انرژی، توسعه پایدار و کربن‌زدایی منطقه در نظر گرفته می‌شود.

 

اهمیت راغون در سه سطح قابل ارزیابی است:

امنیت انرژی داخلی: افزایش تولید برق پاک می‌تواند کمبودهای مزمن، به‌ویژه در زمستان، را کاهش دهد و دسترسی حدود ۱۰ میلیون نفر را به برق مطمئن‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر بهبود بخشد. 

قدرت اقتصادی و صادراتی: تولید مازاد برق امکان صادرات به ازبکستان و قزاقستان را فراهم می‌کند و تاجیکستان را از یک مصرف‌کننده محدود انرژی به بازیگری مهم‌تر در بازار برق منطقه‌ای تبدیل می‌سازد.

قدرت نرم و اعتبار بین‌المللی: مشارکت بانک جهانی و مجموعه‌ای از نهادهای مالی بین‌المللی در تأمین مالی و نظارت پروژه، راغون را به ویترینی برای همکاری تاجیکستان با جامعه توسعه‌ای و سرمایه‌گذاری بین‌المللی تبدیل کرده است. در ژوئن ۲۰۲۶، بانک جهانی ۳۰۰ میلیون دلار دیگر برای مرحله دوم تأمین مالی پروژه تصویب کرد و مجموع تعهدات خود برای راغون را به ۶۵۰ میلیون دلار رساند.

از منظر منطقه‌ای، راغون همچنین می‌تواند محور شکل‌گیری بازار یکپارچه‌تر برق در آسیای مرکزی باشد؛ زیرا برق‌آبی تاجیکستان می‌تواند در کنار انرژی خورشیدی و بادی منطقه، نوسانات تولید تجدیدپذیر را تعدیل کند. 

 

ویژگی‌های کلیدی و اهمیت بین‌المللی نیروگاه راغون :

بلندترین سد خاکی جهان: سد صخره‌ای و خاکی راغون با ارتفاع ۳۳۵ متر، بلندترین سد در نوع خود در جهان است.
ظرفیت تولید عظیم: این نیروگاه پس از تکمیل نهایی، دارای ۶ توربین ۳۶۰۰ مگاواتی خواهد بود و ظرفیت مجموع آن به ۳۶۰۰ مگاوات می‌رسد.

محور پروژه کاسا-۱۰۰۰ (CASA-1000): راغون منبع اصلی تأمین برق در پروژه بین‌المللی کاسا-۱۰۰۰ است که برق تولیدی آسیای مرکزی (تاجیکستان و قرقیزستان) را به جنوب آسیا (افغانستان و پاکستان) منتقل می‌کند.

استقلال و امنیت انرژی: این پروژه تاجیکستان را از یک کشور واردکننده انرژی در فصل زمستان، به یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان انرژی پاک (هیدروالکتریک) در منطقه تبدیل می‌کند.

وضعیت فعلی و پیشرفت پروژه :

فعالیت توربین‌ها: دو توربین نخست این نیروگاه (واحد ۶ و ۵) در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به بهره‌برداری رسیدند و در حال حاضر در حال تولید برق هستند.

تأمین مالی بین‌المللی: روند ساخت سد و تکمیل سایر توربین‌ها با حمایت مالی بانک جهانی، بانک توسعه اسلامی، بانک سرمایه‌گذاری اروپا و دیگر نهادهای بین‌المللی به سرعت در حال پیشرفت است.

اسناد جدید زیست‌محیطی و اجتماعی، برنامه‌های اسکان مجدد و احیای معیشت، حفاظت از تنوع زیستی و مشارکت ذینفعان در سال ۲۰۲۵ تدوین شد. طبق اعلام بانک جهانی، کل بسته تأمین مالی شامل منابع داخلی، درآمدهای نیروگاه و تقریباً ۲.۹ میلیارد دلار بودجه اعطایی و بلاعوض از شرکای توسعه است. در ۳۰ ژوئن امسال، بانک جهانی فاز دوم را با مبلغ ۳۰۰ میلیون دلار تصویب کرد و کل مبلغ تأمین مالی خود برای نیروگاه برق آبی راغون را به ۶۵۰ میلیون دلار رساند. بنابراین، «ساختار قرن» به بستری واقعی برای همکاری‌های بین‌المللی چندجانبه تبدیل شده است.

پتانسیل انرژی تاجیکستان در آسیای مرکزی باید با دو شاخص ارزیابی شود: کل تولید برق و سهم انرژی‌های تجدیدپذیر. به طور مطلق، تاجیکستان هنوز بزرگترین تولیدکننده در منطقه نیست. در سال 2025، قزاقستان 123.1 میلیارد کیلووات ساعت، ازبکستان 86.7 میلیارد کیلووات ساعت، تاجیکستان حدود 24.2 میلیارد کیلووات ساعت و قرقیزستان 15.4 میلیارد کیلووات ساعت تولید کردند؛ برای ترکمنستان، داده‌های بین‌المللی برای سال 2024 حدود 33 میلیارد کیلووات ساعت را نشان می‌دهد.

با این حال، از نظر پاکیزگی ساختار تولید، تاجیکستان در جایگاه پیشرو قرار دارد. در اظهارات رسمی این جمهوری، سهم انرژی تجدیدپذیر تا ۹۸٪ ذکر شده است. در مجموعه مقایسه‌ای Ember/Our World in Data برای سال ۲۰۲۵، این شاخص برای تاجیکستان ۹۴.۳۷٪، قرقیزستان ۸۴.۷۳٪، ازبکستان ۱۹.۳۸٪ و قزاقستان ۱۴.۸۶٪ است. تفاوت به روش محاسبه بستگی دارد، اما در هر دو روش، تاجیکستان از نظر سهم انرژی تجدیدپذیر همچنان در آسیای مرکزی پیشرو است.

مزیت دیگر، ذخایر عظیم برق آبی است. وزارت انرژی و منابع آب، پتانسیل برق آبی سالانه این جمهوری را ۵۲۷ میلیارد کیلووات ساعت تخمین می‌زند که تنها ۴ تا ۵ درصد آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. از نظر این ذخایر، تاجیکستان در رتبه اول آسیای مرکزی قرار دارد. نیروگاه برق آبی راغون می‌تواند این پتانسیل طبیعی را به یک قدرت اقتصادی واقعی تبدیل کند. با توسعه تجارت برق منطقه‌ای، کاسا-۱۰۰۰ و توافق‌نامه‌ها با کشورهای همسایه، تاجیکستان پتانسیل تبدیل شدن به یکی از مراکز اصلی تولید و صادرات انرژی پاک در منطقه را دارد.

در آسیای مرکزی، مزیت استراتژیک تاجیکستان عمدتاً در منابع انرژی آن نهفته است. این جمهوری فرصت بی‌نظیری برای تولید برق از انرژی آبی تجدیدپذیر دارد، ویژگی‌ای که در زمینه تغییرات اقلیمی و تقاضای روزافزون برای انرژی پاک، اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد. با فعال‌سازی کامل ظرفیت‌های جدید، از جمله نیروگاه آبی راغون، تاجیکستان می‌تواند نقش مؤثرتری در تنظیم تأمین برق فصلی، تبادلات انرژی منطقه‌ای و حمایت از توسعه صنعتی کشورهای همسایه ایفا کند. این فرآیند می‌تواند همزمان رقابت‌پذیری اقتصاد ملی، فرصت‌های صادراتی و جایگاه تاجیکستان در مذاکرات امنیت انرژی منطقه‌ای را تقویت کند.

در سطح جهانی، ارزیابی پتانسیل انرژی تاجیکستان صرفاً بر اساس حجم مطلق تولید آن صحیح نیست. نقاط قوت این کشور در ساختار کم کربن و منابع آبی وسیع آن نهفته است. طبق برآوردهای وزارت انرژی و منابع آب و بانک جهانی، پتانسیل برق آبی تاجیکستان تقریباً 527 تراوات ساعت در سال است که این کشور را از نظر این شاخص در رتبه هشتم جهان قرار می‌دهد. از آنجایی که تنها بخش کوچکی از این منبع مورد استفاده قرار گرفته است، پتانسیل توسعه انرژی بلندمدت بسیار زیاد است.

نیروگاه برق آبی راغون می‌تواند این موقعیت را تقویت کند. تولید مورد انتظار ۱۴.۴ میلیارد کیلووات ساعت انرژی تجدیدپذیر در سال به کاهش کسری برق در تاجیکستان کمک کرده و جایگزین بخشی از تولید سوخت‌های فسیلی در کشورهای همسایه خواهد شد. برق آبی تنظیم‌شده همچنین برای ادغام انرژی خورشیدی و بادی مهم است: مخزن می‌تواند انرژی را در ساعات کم تقاضا ذخیره کند و در زمان‌های پر تقاضا تولید را افزایش دهد. بنابراین، این نیروگاه می‌تواند به یکی از عناصر کلیدی سیستم جدید انرژی کم کربن منطقه تبدیل شود.

تصور نفوذ بین‌المللی نیروگاه برق آبی راغون جدا از دیپلماسی آب و اقلیم تاجیکستان دشوار است. بیش از دو دهه است که امامعلی رحمان، رئیس دولت، مسائل مربوط به آب، استفاده منطقی از منابع برق آبی، حفاظت از یخچال‌های طبیعی و توسعه پایدار را محور سیاست خارجی خود قرار داده است. دهه بین‌المللی اقدام «آب برای توسعه پایدار، 2018-2028» یکی از مهمترین ابتکارات است. در آغاز این دهه، دبیرکل سازمان ملل متحد به طور خاص بر نقش رئیس جمهور تاجیکستان در پیشبرد این ابتکار تأکید کرد.

یکی دیگر از ابتکارات جهانی، اعلام سال ۲۰۲۵ به عنوان سال بین‌المللی یخچال‌های طبیعی و ۲۱ مارس به عنوان روز جهانی یخچال‌های طبیعی است. قطعنامه مربوطه در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۲ تصویب شد و کنفرانس بین‌المللی سطح بالای حفاظت از یخچال‌های طبیعی در ماه مه ۲۰۲۵ در دوشنبه برگزار شد. این دستور کار برای انرژی برق‌آبی اهمیت مستقیم دارد، زیرا پایداری بلندمدت نیروگاه‌های برق‌آبی به حفاظت از یخچال‌های طبیعی، مدیریت حوضه رودخانه و سازگاری با تغییرات اقلیمی‌بستگی دارد.

بنابراین، نیروگاه برق آبی راغون باید نه تنها به عنوان یک سد ۳۳۵ متری و یک نیروگاه با ظرفیت هزاران مگاوات، بلکه به عنوان پروژه‌ای برای انرژی «سبز»، امنیت انرژی منطقه‌ای، کاهش انتشار کربن و همکاری در زمینه آب و انرژی در صحنه بین‌المللی معرفی شود. مشارکت بانک جهانی، بانک توسعه اسلامی، بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیا، صندوق‌های توسعه عربی و علاقه سایر نهادها نشان می‌دهد که چنین معرفی‌ای در حال حاضر ثمربخش است. در آینده، این نیروگاه ممکن است به یک برند ملی مهندسی و انرژی «سبز» تاجیکستان تبدیل شود.

ارائه بین‌المللی نیروگاه برق آبی راغون باید منسجم و حرفه‌ای باشد. در کنفرانس‌ها، مجامع اقتصادی، نمایشگاه‌ها، جلسات بین دولتی و همکاری‌های دانشگاهی، لازم است که این نیروگاه با یک پیام واحد ارائه شود. این نیروگاه انرژی پاک، امنیت انرژی، فرصت‌های صنعتی جدید و همکاری منطقه‌ای است. پیوند دادن این پیام با ابتکارات جهانی تاجیکستان در مورد مسائل آب، حفاظت از یخچال‌های طبیعی و توسعه سبز می‌تواند تأثیر دیپلماتیک آن را چندین برابر افزایش دهد. چنین ارائه‌ای به شکل‌گیری یک برند انرژی جدید تاجیکستان کمک کرده و اعتماد شرکای بین‌المللی را افزایش می‌دهد.

نیروگاه برق آبی راغون، در آستانه سی و پنجمین سالگرد استقلال جمهوری تاجیکستان، یکی از بارزترین نمونه‌های تبدیل یک رویای ملی به یک پروژه با اهمیت بین‌المللی است. این تحلیل نشان می‌دهد که قدرت انرژی تاجیکستان بر سه ستون استوار است: ذخایر بزرگ برق آبی، سهم بسیار بالای انرژی تجدیدپذیر و نیروگاه برق آبی راغون به عنوان وسیله‌ای برای تبدیل پتانسیل طبیعی به قدرت اقتصادی و صادراتی.

بین‌المللی شدن تأمین مالی و مدیریت این پروژه در پنج سال گذشته تغییر کیفی ایجاد کرده است. تأمین مالی از سوی بانک جهانی، بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت‌های آسیا (AIIB)، بانک توسعه اسلامی، صندوق توسعه عربستان سعودی و سایر شرکا، استفاده از استانداردهای بین‌المللی زیست‌محیطی و اجتماعی و توسعه بازار برق منطقه‌ای نشان می‌دهد که جامعه بین‌المللی نیروگاه برق آبی راغون را به عنوان قطب انرژی آینده آسیای مرکزی می‌بیند.

نقش رهبر ملت، هم در رهبری سیاسی و نظارت بر ساخت و ساز و هم در شکل گیری دیپلماسی جهانی آب و اقلیم آشکار می‌شود. پیوند این دو جهت، این نیروگاه را به عنوان نمادی از استقلال انرژی، پتانسیل مهندسی، همکاری بین‌المللی و گذار به اقتصاد "سبز" معرفی می‌کند. تکمیل کامل نیروگاه می‌تواند جایگاه تاجیکستان را در نقشه انرژی منطقه و جهان به طور قابل توجهی تقویت کند.

نیروگاه برق آبی راغون می‌تواند نمونه‌ی بارز چنین نمایشی باشد. اگر این تأسیسات با بالاترین استانداردهای ایمنی، زیست‌محیطی و اجتماعی تکمیل شود، نه تنها می‌تواند به یک دستاورد مهندسی برای تاجیکستان تبدیل شود، بلکه می‌تواند به الگویی برای همکاری چندجانبه برای تولید انرژی پاک در قرن بیست و یکم نیز تبدیل شود.

 

نیروگاه راغون؛ تاریخچه ساخت

Rogun Hydropower Plant  بر روی رود وخش، حدود ۱۱۰ کیلومتری شرق دوشنبه، در بالادست سد نورک قرار دارد. طرح اولیه آن به دوره شوروی بازمی‌گردد. مطالعات و عملیات مقدماتی از دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ آغاز شد و ساخت اصلی در اوایل دهه ۱۹۸۰ وارد مرحله اجرایی شد.

 

مشخصات نهایی : طرح فعلی شامل

بانک توسعه آسیایی و بانک جهانی این ارقام را تأیید کرده‌اند. 

 

تاریخچه احداث این سد عظیم :

۱۹۶۷–۱۹۷۷: مطالعات زمین‌شناسی، ژئوتکنیکی و طراحی اولیه.

۱۹۸۲: تصویب نهایی طرح و آغاز ساخت بخش‌های اصلی، از جمله کارهای زیرزمینی و کافردَم.

۱۹۹۱–۱۹۹۲: فروپاشی شوروی و سپس جنگ داخلی تاجیکستان باعث توقف پروژه شد.

۱۹۹۳: سیلاب بخش قابل توجهی از سازه‌های موقت و زیرساخت‌های نیمه‌تمام را تخریب کرد.

۱۹۹۷: زلزله خسارت بیشتری به تأسیسات وارد کرد.

۲۰۰۴–۲۰۰۷: تلاش برای مشارکت شرکت روسی RUSAL؛ اختلاف بر سر مالکیت و مشخصات فنی به پایان همکاری انجامید.

۲۰۰۸–۲۰۰۹: تاجیکستان ساخت پروژه را مجدداً فعال کرد، اما اجرای آن برای انجام مطالعات فنی، اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی متوقف/کند شد.

۲۰۱۱–۲۰۱۴: با حمایت بانک جهانی، مطالعات مستقل TEAS و ESIA انجام شد و مذاکرات رسمی‌با کشورهای پایین‌دست صورت گرفت. 

۲۰۱۷ به بعد: ساخت پروژه به شکل مرحله‌ای و با تأمین مالی دولت تاجیکستان و سپس نهادهای بین‌المللی توسعه‌ای سرعت گرفت.

۲۰۱۸: نخستین توربین راغون وارد مدار شد و سپس واحد دوم نیز به بهره‌برداری رسید؛ توسعه نیروگاه پس از آن به‌صورت تدریجی ادامه یافت.

نکته مهم این است که راغون فقط یک نیروگاه نیست؛ یک پروژه عظیم سد، مخزن، تونل‌های انتقال آب، تأسیسات زیرزمینی و شبکه انتقال برق است. بنابراین «اتمام ساخت» و «رسیدن کل مخزن و نیروگاه به وضعیت بهره‌برداری کامل» دو تاریخ متفاوت هستند.

 

 CASA-1000 دقیقاً چیست؟

CASA-1000  مخفف Central Asia–South Asia Electricity Transmission and Trade Project  است. هدف آن ساخت یک شبکه انتقال فرامرزی است تا برق مازاد تابستانی تاجیکستان و قرقیزستان را به افغانستان و پاکستان منتقل کند.

ظرفیت انتقال تجاری:

۱٬۳۰۰ مگاوات

کشورها:

قرقیزستان → تاجیکستان → افغانستان → پاکستان

پروژه از نظر ژئوپلیتیکی بسیار مهم است، زیرا برای نخستین بار یک زیرساخت برق نسبتاً بزرگ، چهار کشور آسیای مرکزی و جنوبی را در یک بازار منطقه‌ای به هم متصل می‌کند. 

معماری فنی CASA-1000

CASA-1000  از دو فناوری اصلی استفاده می‌کند:

بخش AC

در بخش شمالی، برق قرقیزستان و تاجیکستان با خطوط 500 kV HVAC  منتقل می‌شود.

مسیر کلی:

Datka  در قرقیزستان → Sugd در تاجیکستان  → Regar → Sangtuda

طول کل شبکه AC در قرقیزستان و تاجیکستان در طراحی نهایی حدود ۵۹۸ کیلومتر گزارش شده است. 

بخش HVDC

از Sangtuda در تاجیکستان به سمت جنوب، سیستم به HVDC  تبدیل می‌شود.

مسیر:

Sangtuda → ا افغانستان → Nowshera در پاکستان

طول این بخش حدود:

۷۸۹ کیلومتر

است. Ccasa-1000.org

در طراحی‌های قبلی، طول مسیر HVDC حدود ۷۵۰ کیلومتر برآورد شده بود؛ با بهینه‌سازی مسیر، مشخصات اجرایی فعلی حدود ۷۸۹ کیلومتر است. 

چرا HVDC استفاده شده است؟

این بخش فنی بسیار مهم است. برای انتقال برق در فاصله‌های بسیار طولانی، HVDC  مزیت‌هایی نسبت به HVAC  دارد:

تلفات کمتر در انتقال طولانی؛

امکان کنترل دقیق توان؛

امکان اتصال شبکه‌هایی که کاملاً سنکرون نیستند؛

قابلیت کنترل جهت و مقدار جریان برق؛

پایداری بهتر در اتصال چند سیستم ملی.

CASA-1000  در طراحی اولیه از یک سیستم ±500 kV HVDC  استفاده می‌کرد. ظرفیت مبدل اصلی در تاجیکستان و پاکستان ۱٬۳۰۰ MW است. 

 ایستگاه‌های مبدل

در طراحی اولیه سه ایستگاه مهم وجود داشت:

Sangtuda، تاجیکستان: مبدل حدود ۱٬۳۰۰ MW

Kabul، افغانستان: مبدل حدود ۳۰۰ MW

Peshawar/Nowshera، پاکستان: مبدل حدود ۱٬۳۰۰ MW

طرح اجرایی فعلی عمدتاً بر یک لینک HVDC دوترمیناله بین Sangtuda و Nowshera متمرکز است و افغانستان در طول مسیر نقش ترانزیتی و همچنین مصرف‌کننده بخشی از برق را دارد.

افغانستان طبق ساختار تجاری پروژه می‌تواند تا حدود ۳۰۰ MW برق دریافت کند و از درآمد ترانزیتی نیز بهره ببرد. 

مشکل بزرگ CASA-1000: افغانستان

CASA-1000  در سه کشور دیگر تا حد زیادی جلو رفته بود، اما بخش افغانستان به دلیل تحولات سیاسی سال ۲۰۲۱ متوقف شد.

طبق نظریه بانک جهانی:

اجرای پروژه افغانستان پس از تغییر سیاسی اوت ۲۰۲۱ متوقف شد.

در آن زمان حدود ۱۸٪ برج‌ها احداث شده بودند.

بیش از ۹۰٪ تجهیزات و مصالح مورد نیاز قبلاً وارد افغانستان شده بود.

کار در افغانستان در دسامبر ۲۰۲۴ از سر گرفته شد.

تا دسامبر ۲۰۲۵، از کارهای باقی‌مانده حدود ۳۱۰ برج، ۷۹ فونداسیون جدید و ۱۸٫۱۶ کیلومتر سیم‌کشی انجام شده بود.

تکمیل کل پروژه در پایان ۲۰۲۷ هدف‌گذاری شده است. این مهم‌ترین پاسخ به سؤال زمان‌بندی CASA-1000 است، اگر برنامه فعلی تغییر اساسی نکند، بهره‌برداری تجاری کامل CASA-1000 احتمالاً در ۲۰۲۸ قابل انتظار است، در حالی که تکمیل فیزیکی پروژه برای پایان ۲۰۲۷ هدف‌گذاری شده است.

ارتباط راغون با  CASA-1000

راغون و CASA-1000 را نباید یک پروژه واحد دانست.

CASA-1000   اساساً برای انتقال برق مازاد موجود تاجیکستان و قرقیزستان طراحی شده و برای عملکرد آن الزاماً منتظر تکمیل راغون نیست. خود دبیرخانه CASA-1000 نیز تصریح می‌کند که ظرفیت تولید مورد نیاز پروژه در کشورهای آسیای مرکزی تا حد زیادی از قبل وجود داشته است. اما راغون در بلندمدت می‌تواند عرضه برق تاجیکستان را به‌شدت افزایش دهد. بنابراین:

راغون = افزایش ظرفیت تولید برق

CASA-1000 =  افزایش ظرفیت انتقال و صادرات برق

ترکیب این دو می‌تواند جایگاه تاجیکستان را از یک تولیدکننده دارای مازاد فصلی به یک صادرکننده بزرگ‌تر و پایدارتر برق منطقه‌ای تبدیل کند.

چه زمانی تمام شش توربین راغون فعال خواهند شد؟

اینجا باید بین چند تاریخ تمایز قائل شویم. بر اساس جدیدترین اسناد پروژه بانک جهانی، هدف فعلی برای تکمیل مرحله اصلی ساخت حدود ۲۰۳۳–۲۰۳۲ است. یک سند ESIA سال ۲۰۲۵ تکمیل Stage 2 را برای ۲۰۳۲ ذکر می‌کند، در حالی که بانک جهانی در صفحه پروژه هدف تکمیل پروژه را ۲۰۳۳ اعلام کرده است. 

در عین حال، پر شدن کامل مخزن بسیار دیرتر اتفاق خواهد افتاد؛ اسناد فنی، رسیدن به تراز کامل مخزن را حدود ۲۰۳۹–۲۰۳۸ پیش‌بینی می‌کنند.

 

بنابراین برآورد منطقی چنین است:

بنابراین اگر منظور از «بهره‌برداری کامل از تمامی‌توربین‌ها» است که هر شش واحد ۶۳۰ مگاواتی نصب، تست و قابل بهره‌برداری باشند، بهترین برآورد فعلی حدود ۲۰۳۳ است؛ اما اگر منظورتان رسیدن کل سیستم به شرایط نهایی مخزن و تولید پایدار بلندمدت باشد، باید به حدود ۲۰۳۹–۲۰۳۸  نگاه کرد. این تفاوت بسیار مهم است.

مهم‌ترین ریسک‌هایی که می‌توانند این تاریخ را عقب بیندازند

بانک توسعه آسیایی صراحتاً اشاره کرده که سرعت ساخت راغون به دسترسی به منابع مالی وابسته بوده و پروژه همچنان با ریسک‌های قابل توجه اجرایی مواجه است. 

مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

هزینه بسیار بالای باقی‌مانده پروژه؛

تأمین مالی بلندمدت؛

پیچیدگی حفاری و سازه‌های زیرزمینی؛

شرایط زمین‌شناسی و لرزه‌ای؛

ساخت سد ۳۳۵ متری؛

جابه‌جایی و اسکان مجدد جمعیت؛

مدیریت رسوب و آب مخزن؛

هماهنگی با شبکه برق داخلی تاجیکستان؛

ظرفیت جذب برق صادراتی؛

وضعیت روابط با ازبکستان و سایر کشورهای پایین‌دست؛

ریسک‌های اقلیمی و تغییر الگوی آبدهی رود وخش.

بانک جهانی در سال ۲۰۲۶ مرحله دوم تأمین مالی راغون را نیز تصویب کرده و همچنان یک گروه متشکل از چندین نهاد مالی بین‌المللی در حال بررسی/تأمین مالی پروژه هستند

در نهایت می‌توان گفت که، راغون از یک پروژه شورویِ نیمه‌تمام و منشأ اختلاف شدید تاجیکستان–ازبکستان، به تدریج در حال تبدیل شدن به ستون اصلی راهبرد برق‌آبی و صادرات انرژی تاجیکستان است.

از نظر زمانی، ۲۰۳۳–۲۰۳۲ بهترین بازه فعلی برای تکمیل عمده نیروگاه و رسیدن به ظرفیت نصب‌شده ۳٬۷۸۰ MW  است؛ ولی ۲۰۳۹–۲۰۳۸ برای تکمیل چرخه پرشدن مخزن و رسیدن به شرایط نهایی بهره‌برداری هیدرولوژیکی اهمیت دارد. در سوی دیگر، CASA-1000  هدف تکمیل فیزیکی تا پایان ۲۰۲۷ دارد و احتمال بهره‌برداری تجاری کامل آن در ۲۰۲۸ بیشتر است.

 

منابع :

Frontiers in Water - تحول مناقشه راغون و روابط تاجیکستان–ازبکستان

بانک جهانی - وضعیت به‌روزشده  CASA-1000 افغانستان، ژانویه ۲۰۲۶-

بانک جهانی - صفحه رسمی‌پروژه راغون ،

بانک جهانی - پرسش‌های متداول و مشخصات پروژه راغون ،

بانک جهانی - مطالعات فنی و زیست‌محیطی راغون

بانک توسعه آسیایی - پروژه راغون

بانک جهانی - وضعیت به‌روزشده  CASA-1000 در افغانستان، ژانویه ۲۰۲۶

CASA-1000 ساختار و معماری پروژه

- CASA-1000 - مشخصات و ساخت پروژه

https://khovar.tj/2026/08/ro-un-ramzi-udrati-energetikii-to-ikiston-dar-arsai-bajnalmilal-andesha-o-dar-in-mavrid/

https://www.google.com/search?q=%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%

88%DA%AF%D8%A7%D9%87+%C2%AB%D8%B1%D9%88

%D8%BA%D9%88%D9%86%C2%BB+%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8C+%

D8%A7%D8%B2+%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA+%D8%A7%D9%86